Morgunblaðið - 15.01.2006, Blaðsíða 11

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 15. JANÚAR 2006 11
STUÐNINGUR íslenskra stjórnvalda við landbún-
aðinn hefur verið að hækka á síðustu tveimur ár-
um, en hann var fyrir einn sá hæsti í heimi.
Opinber stuðningur við landbúnað er oftast
mældur með hugtakinu PSE (producer subsidy
equivalent). Stuðningur Íslands við landbúnað skipt-
ist aðallega í tvennt; um helmingur skýrist af bein-
um framleiðslustyrkjum og um helmingur skýrist af
innflutningstollum sem veita innlendri framleiðslu
vernd fyrir innflutningi.
Á árunum 1986–1988 nam stuðningur mælt í
PSE 77%. Hann var kominn niður í 70% árið
2002. Árið eftir fór hann niður í 62%, en árið
2004 hækkaði hann í 69%. Tölur fyrir árið 2005
liggja ekki fyrir en ljóst er að þetta hlutfall hækkaði
á árinu. Skýringin á þessu er fyrst og fremst tví-
þætt. Annars vegar hefur gengi krónunnar hækk-
að, en hærra gengi þýðir að það væri hægt að
flytja inn landbúnaðarvörur til landsins á lægra
verði en áður. Þar með vegur tollverndin meira en
áður. Hins vegar hefur kjötverð hækkað eftir tíma-
bundna lækkun á árunum 2002–03. Þetta hefur
sömu áhrif og gengið, tollverndin vegur þyngra en
áður og þar með hækkar stuðningurinn mælt í
PSE.
Stuðningur við landbúnað er í kringum 70% hér
á landi, í Noregi og Sviss. Þar á eftir kemur
S-Kórea með um 62% stuðning og Japan með um
58%. Öll þessi ríki starfa saman í svokölluðum
G-10 hóp á vettvangi WTO. PSE-stuðningur í
Evrópusambandinu er 33% og 18% í Bandaríkj-
unum.
Mestur stuðningur við kjúklingarækt
Séu einstakar greinar íslensks landbúnaðar skoð-
aðar kemur í ljós að PSE-stuðningurinn er mestur
við kjúklingarækt eða yfir 90%, miðað við tölur frá
árunum 2002–2004. Þetta er athyglisvert í ljósi
þess að engir beinir styrkir renna til kjúklingarækt-
ar. Stuðningurinn er því allur í formi tollverndar.
PSE-stuðningur við svínarækt er tæplega 40%
samkvæmt þessum tölum, en hafa ber í huga að
verð á svínakjöti var mjög lágt á þessum árum, en
hefur hækkað mikið síðan. PSE-stuðningur við
eggjaframleiðslu er rúmlega 70%.
Framleiðendur í þessum greinum eru mjög fáir,
um það bil 12 í svínarækt og enn færri í kjúklinga-
rækt og eggjaframleiðslu. Því mætti spyrja, til
hvers er verið að viðhalda tollvernd í þessum
greinum í ljósi þess að framleiðendur eru svo fáir?
Hægt væri að lækka þennan margumrædda PSE-
stuðning mjög mikið með því að lækka eða afnema
tolla í þessum þremur greinum. Þetta er að sjálf-
sögðu pólitísk spurning en meginástæðan fyrir því
að þessir tollar hafa ekki verið lækkaðir er sú að ef
fluttir yrðu til landsins ódýrir kjúklingar og svína-
kjöt á lágu verði myndi það þrýsta niður verði á
lambakjöti. Með því að koma í veg fyrir þennan
innflutning er því verið að styðja við sauðfjárrækt-
ina, en hana stunda um 2.400 bændur.
PSE-stuðningur hækkar milli áravarðandi opinbera verðlagningu ávissum hluta mjólkurafurða og fram-
leiðslunni er stýrt í gegnum kvóta-
kerfi.
Það hafa hins vegar orðið mjög
miklar breytingar í mjólkurfram-
leiðslunni sjálfri. Framleiðendum
hefur fækkað gríðarlega og búin hafa
stækkað. Árið 1991 voru um 1.500
kúabændur í landinu og meðalbúið
framleiddi um 80 þúsund lítra af
mjólk. Á síðasta ári voru framleið-
endur um 850 og framleiðslan á með-
albúi var rúmlega 130 þúsund lítrar.
Þetta hefur þýtt mikla hagræðingu á
búunum því fastur kostnaður hækk-
ar lítið þó að gripunum fjölgi. Kúa-
bændur hafa verið að fjárfesta gríð-
arlega mikið. Ný fjós hafa verið
byggð og endurbætt. Miklar fjárfest-
ingar hafa líka verið í tækjum, m.a.
mjaltabásum og mjaltaþjónum.
Mjög stór kostnaðarliður samhliða
þessum fjárfestingum er kaup á
mjólkurkvóta, en verð á honum hefur
hækkað mikið. Ekki eru mörg ár síð-
an kvóti var að seljast á 180 kr/l og
þótti mörgum verðið hátt. Síðastliðið
haust fór verðið hins vegar upp fyrir
400 kr/l.
Eftirspurn eftir mjólkurafurðum
hefur aukist mikið á síðustu árum,
ekki síst vegna mikillar aukningar í
sölu á skyri og skyrdrykkjum. Raun-
ar hefur aukningin verið svo mikil að
framleiðslan hefur verið á mörkum
þess að duga. Eins og staðan er um
þessar mundir greiða afurðastöðvar
bændum fyrir alla mjólk sem þeir
framleiða og margir eru þeirrar
skoðunar að þannig verði staðan
áfram í nánustu framtíð. Íslenski
kúastofninn geti einfaldlega ekki
framleitt mikið meira en 110–112
milljónir lítra á ári og í reynd tak-
marki kvótakerfið framleiðslu
bænda ekki neitt eða að minnsta
kosti ætti ekki að gera það.
Opinber afskipti af mjólkurfram-
leiðslunni eru hins vegar eftir sem
áður enn talsvert mikil. Heildsölu-
verð af um helmingi mjólkurafurða
er ákveðið af verðlagsnefnd búavara
en í henni sitja fulltrúar bænda,
mjólkuriðnaðarins, ríkisins og aðila
vinnumarkaðarins. Nánar verður
fjallað um þetta síðar. Ríkissjóður
ver í beingreiðslur til kúabænda 4,8
milljörðum króna á þessu ári.
Næsta sunnudag verður fjallað
um tilraunir til að aðlaga land-
búnaðarkerfið breyttum tímum
og möguleika til hagræðingar í
mjólkurframleiðslu.
egol@mbl.is
ÚTGJÖLD vegna stjórnsýsluverk-
efna í landbúnaði hafa hækkað mik-
ið á síðustu sex árum. Fram-
leiðslustyrkir, sem eru stærsti liður
útgjaldanna, hafa einnig hækkað
milli ára, en þó mun minna en út-
gjöld fjárlaga ríkissjóðs.
Samkvæmt fjárlögum þessa árs
verða útgjöld landbúnaðarráðuneyt-
isins um 13 milljarðar. Inni í þessum
tölum eru framlög til skógræktar,
Landgræðslunnar og fleiri verkefna
sem ekki flokkast strangt til tekið
undir landbúnað. Hæstu upphæð-
irnar fara í beingreiðslur til mjólk-
urframleiðenda, 4,8 milljarðar, og til
sauðfjárbænda, tæplega 3 milljarðar.
Þessir tveir liðir hafa hækkað um
33–35% frá árinu 2000. Útgjöld
ríkissjóðs hafa á sama tímabili
hækkað um 56%. Einn nýr liður
framleiðslustyrkja hefur bæst við á
þessu tímabili, en það eru styrkir til
grænmetisframleiðenda. Þeir verða
355 milljónir á þessu ári.
Framlög til landbúnaðarskólanna
á Hólum og Hvanneyri hafa hækkað
verulega á þessum sex árum. Skól-
inn á Hvanneyri hefur breyst mikið,
en hann sameinaðist Garðyrkjuskól-
anum og Rannsóknastofnun land-
búnaðarins á tímabilinu. Ný stofnun,
Landbúnaðarstofnun, hefur tekið við
verkefnum yfirdýralæknis og Að-
fangaeftirlitsins. Útgjöld Landbún-
aðarstofnunar á þessu ári eru áætl-
uð 561 milljón á árinu, en hún
greiðir m.a. laun allra héraðs-
dýralækna á landinu, auk fjölmargra
annarra verkefna.
Ein stofnun hefur verið seld á
tímabilinu en það er Lánasjóður
landbúnaðarins, sem var seldur til
Landsbankans í fyrra.
Athygli vekur hvað útgjöld vegna
stjórnsýslu hafa aukist mikið á
þessu tímabili. Rekstur landbún-
aðarráðuneytisins kostar 219 millj-
ónir sem er hækkun um 78% á sex
árum. Framlög ríkissjóðs til Bænda-
samtaka Íslands verða 488 milljónir
á næsta ári og hafa hækkað um
86% frá árinu 2000.
Bændasamtökin sjá um ýmis
stjórnsýsluverkefni samkvæmt
sérstökum samningi sem þau gera
við ríkið. Stjórnvöld endurnýjuðu
nýlega þennan samning (bún-
aðarlagasamning) til fjögurra ára.
Sérstök fjárveiting er undir þess-
um lið til markaðsmála, m.a.
vegna sölu landbúnaðarvara er-
lendis. Bændasamtökin sjá einnig
um leiðbeiningarþjónustu fyrir
bændur og hluti greiðslnanna fer í
að standa undir lífeyrisgreiðslum
til ráðunauta sem komnir eru á
eftirlaun.
Því hefur oft verið velt upp, m.a.
á fundum hjá bændum sjálfum, að
rétt væri að bændur yrðu látnir
greiða fyrir leiðbeiningarþjónustuna
í auknum mæli. Þessi þjónusta er
reyndar ekki ókeypis í dag, en fram-
lag ríkissjóðs er eftir sem áður um
377 milljónir.
Útgjöld vegna stjórnsýslu hækkuðu um 78—86%




      
 
    ! 

" 
   
# $ %  '      
  (
 
    &&
) ! 
 &&
   *
+
 
&&
,
 ,- 
   

) 
 .     
) 
 .
    
) 
 . % 

/% 
 +
 

 
    

0    

1 

) 
     
23
  

2'45'2
4    

 










 



   
 







 




66787




  


 
 


 966







  
 





  










 


  






  ! 

"

 
VERÐLAG á matvörum í Evrópu er mjög breyti-
legt. Það er langlægst í Austur-Evrópu þar sem
kaupmáttur er minnstur. Það er heldur hærra í
Suður-Evrópu í löndum eins og Spáni og Grikk-
landi. Verðið hækkar þegar komið er norðar í
álfuna, en hæst er það á Norðurlöndunum og í
Sviss. Augljóst samhengi er á milli verðlags og
launa í viðkomandi landi. Verðlag á Íslandi er
hátt í öllum vöruflokkum.
Hagstofa Íslands hefur tekið þátt í alþjóð-
legum samanburði á verðlagi í Evrópulöndum í
gegnum Eurostat (evrópsku hagstofuna). Nýj-
ustu tölur sem eru handbærar eru frá árinu
2003, en nýjar tölur verða birtar á þessu ári.
Rósmundur Guðnason, deildarstjóri hjá Hag-
stofu Íslands, segir erfitt að segja fyrir um hvort
líklegt sé að Ísland komi betur út í samanburð-
inum sem gerður verður á þessu ári. Hann
bendir þó á að gengi krónunnar hafi hækkað á
síðustu tveimur árum en það gerir það að verk-
um að innfluttar vörur ættu að verða ódýrari.
Þá geti samkeppni á matvörumarkaði hafa haft
áhrif.
Tölur Hagstofunnar sýna að verðlag er hæst í
Sviss, Noregi og á Íslandi. Þar á eftir koma Ír-
land, Danmörk, Svíþjóð og Finnland.
Verðlag í löndum eins og Rúmeníu, Búlgaríu
og Póllandi er þrefalt lægra en á Íslandi og í
Noregi. Það er því villandi að tala um eitthvert
eitt Evrópuverð á matvöru.
Verðlag í nær öllum vöruflokkum er hærra á
Íslandi en í öðrum Evrópulöndum. Mestur er
verðmunurinn á brauði og kornvörum, græn-
meti, gosi, sykri og sælgæti. Verð á brauði er
t.d. 19% hærra á Íslandi en í Danmörku þar sem
það er tiltölulega hátt og 100% hærra en í Bret-
landi.
Verð á landbúnaðarvörum er einnig hærra á
Íslandi en í nágrannalöndunum. Þó mælist verð
á kjöti talsvert lægra á Íslandi en í Noregi og
Sviss og aðeins um 8% hærra en í Danmörku.
Verð á mjólkurvörum mælist hæst á Íslandi, um
7% hærra en í Noregi og um 39% hærra en í
Danmörku.
Þó augljóst sé að verðlag er hæst þar sem
launin eru hæst verður heldur ekki horft fram
hjá því að verðlag á landbúnaðarvörum er hæst
í Sviss, Noregi og á Íslandi, en þetta eru þau
lönd sem styrkja landbúnað sinn mest allra
þjóða með beinum styrkjum og tollvernd.
Dýrustu föt og skór eru á Íslandi
Tölur Hagstofunnar sýna einnig að við erum
með næsthæsta áfengisverð í Evrópu á eftir
Noregi. Hagstofan hefur einnig skoðað verð á
fötum og skóm og þar er Ísland á toppnum.
Næst á eftir kemur Noregur með 11% lægra
verð. Verð á fötum og skóm er 35% lægra í
Danmörku en á Íslandi og 65% lægra í Bret-
landi, samkvæmt tölum evrópsku hagstofunnar.
 



























 


















 





 








  

  

 











 



  





!"#



 


 



 


$#%  &
 

 

  

 



'%
(








 





 
 














 
 












'






)%%














*(+
 
















,&


















,
    !  

 
 : ; <
=

 :2/>?9
-% .// 0 10%
&# -2/#%// 3 4%&
,5+%&
62/#(7//#5 86 0 199&2/%//
,#72/#9// %
39 :;
+
 <09 9>>
96@
9>8
98
9><
9<
966
96
9
9<<
97
96
96@
< #&%0/ =%9/#"/= /+&&/ 9/9/ //+%&/%&//>/#+/+/9/ 0+// #%/ /+&#+&/ +7/< #&%/96&/+%2/#+// /96&/#2/
/96&/ ///96&/.%2
+7 7/?@
A2/#"&//96&/#0+/+% 0//#%// //+%&/ /? >/ 9%&//&/ / /B/#&2/
/ / / /// / /.%&/+&/ &/#B/&7
* &C/
8
+0 
 

  









&




 




 


 



.%











 

 


. 







 




 

)(4+
;  













 


&##
 





 

 






% 
 











 

 



>B












:D







@ 7










?&#%














)&%
=B 









.(  








:6












 



  Verðlag á Íslandi hátt í öllum vöruflokkum