Morgunblaðið - 15.01.2006, Page 32

32 SUNNUDAGUR 15. JANÚAR 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Sævarhöfða 2 Sími 525 8000 ih.is Opið: Mánudaga – föstudaga kl. 9:00–18:00 og laugardaga kl. 12:00–16:00r f í i i .i i : f t kl. : : lau ar a a kl. : :00
Fyrir enn lengra komna.
2.790.000,-*
Glænýr Saab
Beinskiptur SAAB 9-3 á 2.290.000 kr. er uppseldur eins og er. Erum að bæta á biðlistann.
9-3 línan frá SAAB hefur slegið í gegn á Íslandi.
Við kynnum nú kröftugri meðlim fjölskyldunnar:
SAAB 9-3 Turbo. Kraftmeiri, sjálfskiptur og
á ótrúlega skynsamlegu verði. Prófaðu SAAB
9-3 Turbo í dag.
* Skynsemin hefur aldrei verið skemmtilegri.
RÍKISSTJÓRNIN hefur samþykkt
frumvarp um nýja rammalöggjöf fyr-
ir háskóla. Markmið með frumvarpi
þessu er að setja almennan og heild-
stæðan lagaramma um starfsemi há-
skóla sem tekur mið af hinni öru þró-
un á háskólastiginu hér á landi og
erlendis undanfarin ár.
Óhætt er að segja að gildandi ram-
malög um háskóla frá 1997 hafi skap-
að góðan jarðveg fyrir aukna fjöl-
breytni og samkeppni á
háskólastiginu sem hefur m.a. falist í
því að veita einkaskólum starfsleyfi
til háskólakennslu. Að sama skapi
hefur námsframboð á háskólastiginu
aukist verulega á þessum árum. Frá
1999 fjölgaði prófgráðum í háskólum
um 112, eða um 55%, og er fjölgunin
mest áberandi í framhaldsnámi.
Fjöldi háskólanema hefur sömuleiðis
tvöfaldast á um áratug.
Einnig hafa verið gerðar veiga-
miklar breytingar á fjárhagslegum
samskiptum menntamálaráðuneytis
og háskólanna. Þær felast annars
vegar í því að taka upp hlutlæga að-
ferð við skiptingu kennslufjárveit-
inga milli háskóla og hins vegar að
gera við þá samninga um starfsemi,
þjónustu og rekstrarlega ábyrgð.
Mikilvægt hlutverk háskóla
Allir íslensku háskólarnir hafa ver-
ið að styrkja stöðu sína í samfélaginu
á undanförnum árum. Þeir hafa aukið
námsframboð, eflt rannsóknastarf-
semi og taka æ ríkari þátt í alþjóð-
legri samvinnu. Í ályktunum Vísinda-
og tækniráðs hefur verið lögð áhersla
á hlutverk háskóla í rannsóknum og
menntun og fram hefur komið í
stefnuyfirlýsingum ráðsins að há-
skólar séu leiðandi í öflun og miðlun
þekkingar og gegni vaxandi hlutverki
í hagnýtingu rannsóknaniðurstaðna
og nýsköpun.
Hin síðari ár hefur mikilvægi há-
skóla aukist í hvívetna. Þeir eru mið-
stöðvar þekkingar og nýsköpunar á
helstu sviðum þjóðlífsins og hluti af
alþjóðlegu mennta- og vísindasam-
félagi þjóðanna. Í nýlegu áliti Efna-
hagssamvinnu- og þróunarstofnun-
arinnar (OECD) um mat á
samkeppnisstöðu þjóða er lögð meg-
ináhersla á mikilvægi menntunar og
árangur á sviði rannsókna og nýsköp-
unar. Undirstrikað er að menntun,
rannsóknir og nýsköpun sé drifafl
hagvaxtar í þjóðfélagi sem byggir til-
vist sína á því að afla nýrrar þekk-
ingar og hagnýta hana.
Bologna-yfirlýsingin
Árið 1999 undirrituðu fulltrúar 29
Evrópulanda svokallaða Bologna-yf-
irlýsingu um aukið samstarf háskóla í
Evrópu. Síðan hafa fleiri lönd bæst í
hópinn og eru þau nú 45 talsins. Sam-
starf á grundvelli þessarar yfirlýs-
ingar hefur verið kallað Bologna-ferl-
ið. Markmið samstarfsins er að gera
nemendum, kennurum og fræði-
mönnum auðveldara að nema og
starfa utan heimalands síns. Mikil
áhersla er lögð á að gæði háskóla-
menntunar séu tryggð þannig að
nemendur geti treyst því að próf-
gráður, sem þeir afla sér, standist al-
þjóðlegar gæðakröfur, bæði til frek-
ara náms og á vinnumarkaði.
Bologna-yfirlýsingin gerir ráð fyr-
ir að skapað verði sameiginlegt evr-
ópskt menntasvæði sem hafi náin
tengsl við sameiginlegt rannsóknar-
svæði Evrópu sem Evrópusamband-
ið stefnir á að innleiða árið 2010 en
það er sama árið og markmið Bo-
logna-yfirlýsingarinnar eiga að hafa
náðst. Rétt er að taka fram að Bo-
logna-ferlið byggist á viljayfirlýsingu
en ekki þjóðréttarlegum skuldbind-
ingum og er þátttaka í framkvæmd
þess valkvæð. Allir háskólar hér á
landi hafa tekið Bologna-ferlinu vel
og hafa sýnt metnað til að fylgja því
og styrkja þannig stöðu sína á evr-
ópska menntasvæðinu og á alþjóða-
vettvangi.
Þar sem stefnan er að gera Evrópu
að einu menntasvæði fyrir 2010 er
mjög mikilvægt að gera samanburð á
æðri menntun milli landa auðveldari
en hreyfanleiki nemenda og kennara
er forsenda þess að menntasvæðið
verði að veruleika. Þess vegna er gert
ráð fyrir að hindrunum, sem enn
hamla hreyfanleika, sé rutt úr vegi.
Nám verði samanburðarhæft
milli landa
Til þess að unnt verði að ná þessum
markmiðum leggja stjórnvöld og há-
skólar í Evrópu áherslu á að auðvelt sé
að bera saman nám þannig að það veiti
nemendum gagnkvæm réttindi milli
háskóla og milli landa. Í samræmi við
Bologna-ferlið er stefnt að því að há-
skólanám miðist við þriggja þrepa
kerfi sem byggist á BA/BS-gráðu,
MA/MS-gráðu og doktorsnámi. Miðað
er við að allir, sem útskrifast úr há-
skólum aðildarlanda Bologna-ferlis-
ins, fái við námslok viðauka með próf-
skírteini þar sem fram kemur lýsing á
innihaldi námsins.
Auk samanburðarhæfs náms er
mikil áhersla lögð á eflingu gæðaeft-
irlits. Menntamálaráðherrar aðildar-
landa Bologna-yfirlýsingarinnar sam-
þykktu á fundi sínum í Bergen í
Noregi í maí 2005 að hvetja háskóla til
að halda áfram að styrkja gæðakerfi
sín og tengja þau ytri gæðatrygging-
um. Jafnframt voru samþykkt evr-
ópsk viðmið um æðri menntun og
prófgráður á háskólastigi sem samin
voru af nefnd innan Bologna-ferlisins
og ákveðið að útfæra þau viðmið nánar
hver í sínu landi.
Við samningu frumvarpsins hefur
verið tekið tillit til ýmissa ákvæða og
viðmiða sem notuð eru á alþjóðavett-
vangi og þau löguð að íslenskum
veruleika. Lögð er áhersla á að sam-
hljómur sé milli efnis og inntaks
frumvarpsins og þess sem er að ger-
ast í öðrum Evrópulöndum og var
sérstaklega litið til Norðurlandanna.
Rétt er þó að nefna að markmið Bo-
logna-ferlisins um námsfyrirkomulag
í háskólum miðar að verulegu leyti að
því að laga evrópska háskólasvæðið
að því fyrirkomulagi sem tíðkast í
Bandaríkjunum, Bretlandi og víðar.
Þróunin í nágrannalöndunum
Í flestum nágrannaríkjum okkar
hefur löggjöf um háskólastarfsemi
verið endurskoðuð nýlega eða er í
endurskoðun, m.a. í því skyni að laga
háskólastarfsemina að alþjóðlegum
straumum og stefnum og auka
áherslu á gæðaeftirlit. Í Danmörku
voru sett ný lög um háskóla árið 2003.
Í Noregi voru sett ný lög um æðri
menntun árið 2005. Markmið með
breytingunni var að auka gæði
menntunar og gera breytingar í anda
Bologna-markmiðanna. Finnar hafa
ákveðið breytingar á sínum háskóla-
lögum þar sem stefnt er að því að
breyta gráðukerfinu til samræmis við
Bologna-viðmiðin. Stjórnvöld í Sví-
þjóð hafa einnig kynnt opinberlega
tillögur um breytingar á háskólalög-
unum þar sem áherslan verður á al-
þjóðavæðingu háskóla og opið há-
skólakerfi. Flestar þjóðir í Evrópu
hafa að undanförnu verið að gera
sambærilegar breytingar á lögum
um háskóla.
Aukið gæðaeftirlit
Sú þróun sem að framan er lýst
kallar á breytingar á löggjöf um ís-
lenska háskóla. Mikilvægt er að
leggja aukna áherslu á gæðaeftirlit
með háskólum og samræmingu próf-
gráðna til að tryggja aukinn hreyf-
anleika nemenda sem og aukna
möguleika til samstarfs háskóla hér á
landi og erlendis. Með því er einnig
skotið frekari stoðum undir gagn-
kvæma viðurkenningu náms. Um leið
er frumvarpinu ætlað að tryggja
áfram sveigjanleika í skipulagi há-
skóla þar sem svigrúm og sjálfstæði
þeirra er í fyrirrúmi.
Lögð er megináhersla á að ram-
malög um háskóla varði jafnt alla há-
skóla í landinu, óháð rekstrarformi,
sem á annað borð leita eftir viður-
kenningu menntamálaráðherra á
grundvelli laganna. Því hefur það
ekki að geyma sérákvæði um ríkis-
skóla umfram það, að tekið er fram
að ríkisrekinn háskóli sé sjálfstæð
ríkisstofnun sem heyri undir mennta-
málaráðherra, nema yfirstjórn henn-
ar sé falin öðrum ráðherra að lögum.
Gerir frumvarpið ráð fyrir því að
önnur ákvæði um ríkisháskóla í gild-
andi lögum um háskóla verði færð í
sérlög um ríkisháskóla eftir því sem
þörf er á. Núgildandi lög eru fyrst og
fremst miðuð við starfsemi ríkishá-
skóla.
Frumvarpið gerir ráð fyrir því að
þeir háskólar sem starfa á grundvelli
laganna afli sér viðurkenningar
menntamálaráðuneytis, en til að svo
verði þurfa háskólarnir að uppfylla
skilyrði sem tíunduð eru í lögunum.
Er gert ráð fyrir að viðurkenning sé
bundin við tiltekin fræðasvið og að
skilgreiningar OECD á fræðasviðum
verði þar lagðar til grundvallar. Há-
skólar, sem lögin taka til, geta ein-
göngu starfað á fræðasviðum sem
viðurkenning þeirra nær til.
Frumvarpinu er ætlað að tryggja
áfram sveigjanleika í skipulagi há-
skóla, þar sem svigrúm og sjálfstæði
þeirra er í fyrirrúmi. Þannig er gert
ráð fyrir því að háskólar geti sjálfir
ákveðið hvaða nám og prófgráður
þeir hafa í boði innan þeirra fræða-
sviða sem viðurkenning þeirra nær
til, enda uppfylli allt nám sem í boði
er sérstök viðmið um æðri menntun
og prófgráður sem menntamálaráð-
herra gefur út. Undantekning frá
þessu er doktorsnám, en sérstaka
heimild menntamálaráðherra þarf til
að bjóða upp á doktorsnám. Íslenskir
háskólar leggja mikla áherslu á efl-
ingu doktorsnáms enda er það for-
senda frekari þróunar háskólastigs-
ins. Jafnframt verður að gera ríkar
kröfur til doktorsnáms og þeirra
skóla sem upp á það bjóða.
Lögð er rík áhersla á gæðaeftirlit
með háskólum og samræmingu próf-
gráða til að tryggja aukinn hreyfan-
leika nemenda sem og aukna mögu-
leika til samstarfs háskóla hér á landi
og erlendis. Með því er einnig skotið
frekari stoðum undir gagnkvæma
viðurkenningu náms.
Með frumvarpinu er réttarstaða
nemenda styrkt frá núgildandi lögum
á þann veg að háskólaráð, að fenginni
umsögn samtaka nemenda í viðkom-
andi háskóla, setur reglur um rétt-
indi og skyldur nemenda, þ.m.t. um
málskotsrétt þeirra innan háskóla.
Jafnframt er lagt til að hlutverk
áfrýjunarnefndar í kærumálum há-
skólanema verði lögfest en nefndin
úrskurðar í tilteknum málum þar
sem námsmenn telja brotið á rétti
sínum.
Íslenskir háskólar hafa styrkt
stöðu sína í samfélaginu á undanförn-
um árum. Þeir hafa aukið námfram-
boð, eflt rannsóknastarfsemi og taka
æ ríkari þátt í alþjóðlegri samvinnu.
Þær breytingar sem mælt er fyrir um
í frumvarpinu eru í samræmi við
helstu markmið sem þau ríki sem þátt
taka í Bologna-samstarfinu hafa sam-
mælst um. Flest þátttökuríkjanna
hafa komið á fót sérstöku viðurkenn-
ingar- eða vottunarferli, en með þeim
breytingum sem felast í frumvarpinu
er í raun verið að koma slíku ferli á fót
hér á landi. Það, að slíkt fyrirkomulag
sé fyrir hendi, er í vaxandi mæli for-
senda þess að menntun sem háskólar
veita teljist fullgild í alþjóðlegu sam-
hengi.
Nú þegar komið er að næsta skrefi
er mikilvægt að gera skýrar kröfur
um gæði og innihald háskólanáms
samhliða því sem sjálfstæði háskól-
anna er undirstrikað. Íslenskir há-
skólar starfa á alþjóðlegum þekking-
armarkaði og það er mikilvægt að
þeir starfi samkvæmt sömu viðmið-
um og háskólar nágrannaríkjanna.
Með þessu gefst færi til að efla ís-
lenska háskólasamfélagið enn frekar
með það að markmiði að Ísland skipi
sér í forystusveit meðal þekkingar-
þjóða.
Áhersla á gæði og alþjóðlega aðlögun
Íslenskir háskólar starfa á alþjóðlegum þekkingarmarkaði
og það er mikilvægt að þeir starfi samkvæmt sömu við-
miðum og háskólar nágrannaríkjanna. Þorgerður Katrín
Gunnarsdóttir menntamálaráðherra fjallar um nýja
rammalöggjöf fyrir háskóla.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir