Sjómannablaðið Víkingur - 01.09.2002, Blaðsíða 28

KRISTJÁN SVEINSSON
VITAR Á ÍSLANDI
NÚ í HAUST KEMUR ÚT BÓKIN VITAR ÍSLANDS SEM KRISTJÁN SVEINSSON
SAGNFRÆÐINGUR OG GUÐMUNDUR L. HAFSTEINSSON ARKITEKT HAFA
UNNIÐ FYRIR SIGLINGASTOFNUN ÍSLANDS. í BÓKINNI ER FJALLAÐ ÍTAR-
LEGA UM ÍSLENSKA VITASÖGU OG HVERJUM OG EINUM VITA ERU GERÐ
SKIL EN í ÞESSARI GREIN STIKLAR KRISTJÁN Á STÓRU í VITASÖGU ÍSLANDS,
SEM HÓFST ÞANN 1. DESEMBER 1878 ÞEGAR KVEIKT VAR Á FYRSTA VITA
LANDSINS, REYKJANESVITA, SEM STÓÐ Á VALAHNÚK Á REYKJANESl.
HVERSVEGNA EKKI FYRR EN 1878?
Reykjanesvitinn í byggingu. Myndin er tekin
þann 9. desember 1907. Ljósm. Thorvald
Krabbe. í eigu Verkfrceðingafélags íslands.
Þegar fyrsti vitinn var byggður á
Reykjanesi sumarið 1878 voru liðnar
margar aldir frá því Evrópuþjóðir tóku að
leiðbeina sæförum með vitaljósum.
Hvernig gat þá staðið á því að eyþjóðin ís-
lendingar sem áttu svo mikið undir sjó-
sókn og samgöngum við önnur lönd voru
svo seint á ferð?
Svarsins við þessari spurningu er að
leita í frumstæðum atvinnuháttum lands-
manna. íslendingar áttu ekki nein versl-
unarskip og höfðu ekki átt um alda raðir
og raunar alls engin skip sem gætu siglt á
milli landa. Verslun hafði fram undir þetta
verið bundin við kauptíð á sumrin þegar
skip danskra kaupmanna komu til lands-
ins með varning og fiskveiðar voru að
mestu stundaðar á opnum bátum og sjó-
menn á þeim létu sér nægja að hafa mið
af kennileitum í landi eins og tíðkast hafði
frá upphafi vega. Meðan svo stóð var þess
ekki að vænta að lagt væri í þann kostnað
sem óhjákvæmilega hlaut að fylgja vita-
byggingum-
HVAÐ HAFÐI BREYST SEM
KALLAÐI Á VITABYGGINGU
1878?
Um þetta leyti var að verða til í landinu
innlend verslunarstétt auk þess sem út-
gerð þilskipa var að eflast og siglingar til
landsins færðust í vöxt og kröfur voru
uppi um að skip sigldu hingað að vetrar-
lagi, en fram til þessa höfðu skip ekki
komið hér yfir skammdegismánuðina.
Einkum voru það kaupmenn sem þrýstu á
að skipum yrði haldið hingað allt árið svo
unnt yrði að tryggja nægilegt vörufram-
boð. Þá undu margir því illa að fá ekki
póst yfir veturinn en póstskipið sem gekk
milli íslands og Danmerkur sigldi ekki
yfir háveturinn. Því vildu margir breyta.
Tillaga um að byggja vita á Reykjanesi
til að leiðbeina skipum á leið til Faxaflóa-
hafna kom fram á fyrsta löggjafarþingi ís-
lendinga eftir að landið fékk stjórnarskrá
og takmarkað löggjafarvald árið 1875 og
það voru fulltrúar helstu verslunarbæja
landsins, Reykjavíkur og Akureyrar, sem
töluðu fyrir málinu.
REYKJANESVITINN 1878
Alþingismenn höfðu þegar í stað áhuga
á að byggja vita en sameiginlegir sjóðir
landsmanna voru rýrir að vöxtum og
þekking á vitatækni engin í landinu. Því
var leitað til Dana um aðstoð enda var ís-
land hluti danska ríkisins. Vitamál heyrðu
undir danska flotamálaráðuneytið (Mar-
ineministeriet), þar sem menn komust að
þeirri niðurstöðu að danska ríkissjóðnum
bæri engin skylda til að straum af kostn-
aði við vitabyggingu á íslandi en þar sem
áformaður viti myndi gagnast dönskum
verslunarskipum væri ráðuneytið tilbúið
til að styrkja íslendinga í þessum áforrn-
um.
Niðurstaða allra þessara bollalegginga
varð að endingu sú að íslandsmálaráðu-
neytið í Kaupmannahöfn fékk danskan
verkfræðing, Alexander Rothe, til að at-
huga staðhætti á Reykjanesi vorið 1877 og
gera tillögu um vitabyggingu og kostnað
við hana.
Rothe gerði það sem fyrir hann var lagt
og lokaákvörðun um að ráðast í byggingu
vitans var tekin síðla vetrar 1877. Var
samið við Rothe um að byggja vitann og
vitavarðarbústað eftir tillögu sem hann
hafði gert um þessi mannvirki. Rothe og
vinnuflokkur hans tóku til starfa á
Reykjanesi þann 6. júní 1878. Vitinn
skyldi standa fremst á Valahnúk svoköll-
uðum og vera hlaðinn úr grjóti sem
höggvið var til á staðnum og hafði Rothe
gert ráð fyrir að nota hraungrjótið sem
þarna er nóg af. En þegar reynt var að
höggva það til kom í ljós að það var engin
leið og varð því að flytja stuðlaberg á stað-
inn neðan úr fjörunni um all langan veg.
Þetta, ásamt ýmsum öðrum töfum, varð
til þess að byggingarframkvæmdirnar á
Reykjanesi töfðust allnokkuð. Þó tókst að
ljúka þeim um haustið og var þá risinn á
Valahnúknum steinhlaðinn viti, límdur
með steinlími sem í var Esjukalk, en á
þessum dögum var kalknám í Esjunni og
brennsluofn í Reykjavík sem Kalkofnsveg-
ur dregur heiti sitt af. Einnig hafði verið
byggður á Reykjanesinu bær fyrir vita-
vörðinn og fjöslkyldu hans og vitinn tók
formlega til starfa þann 1. desember 1878,
sem telst upphafsdagur íslensku vitaþjón-
ustunnar.
VÖRÐUVITAR _ FISKIMENN
TAKA AÐ KREFJAST VITALJÓSA
Eftir að vitinn á Valahnúk á Reykjanesi
var risinn liðu mörg ár þar til næst var
hugað að vitabyggingu. Vitamál komust
þó af og til í deigluna á síðurn þeirra blaða
sem gefin voru út í landinu en ekki leiddu
þau skrif til neinna framkvæmda. Svo
28 - Sjómannablaðið Víkingur