Heimilisblaðið - 01.05.1966, Page 4

hann feikilegan fjölda stjarna. Hann
gerði nákvæma útreikninga á grundvelli
fjölda þeirra, ljósstyrkleika og fjarlægðar
og komst að þessari furðulegu niðurstöðu:
Þegar jöi’ðin tók á móti ijósi frá svona
mörgum stjörnum, átti himinninn ekki að
vera dimmur á nóttunni. Jafnvel um mið-
nætti átti allt að vera baðað í skínandi
ljósi. I raun og veru átti jörðin að vera gló-
heit bæði nótt og dag!
Hvernig komst hann að því? Jú, við
skulum reyna að hugsa okkur alheiminn
sem geysistóra, hola kúlu, milljarða kíló-
metra í þvermál, með jörðina í miðju og
stjörnurnar dreifðar allt í kring inni í kúl-
unni og á henni innanverðri. Ljósið frá
ótal stjörnum berst til jarðarinnar, og því
f jær sem þær eru, því daufara verður ljósið
frá þeim. En á móti því vegur það, að
stjörnunum fjölgar meir og meira því fjær
sem við förum frá miðju. I raun og veru
eykst tala stjarnanna langtum hraðar en
fjarlægðin (eins og rúmmál kúlu vex í
hlutfalli við radíus hennar). Það þýðir
með öðrum orðum, að því fjær sem ijósupp-
sprettan er, því meiri ætti samanlögð geisl-
unin frá þeim að vera. Hversu ljósdaufar
sem einstakar stjörnur eru, ætti það að
hafa það í för með sér, ef f jöldi þeirra væri
nógu mikill, að jörð okkar í miðri kúlunni
væri blátt áfram glóandi af ljósi og hita
bæði nótt og dag.
Og hvers vegna er því samt ekki þannig
farið? Hvers vegna er himinninn dimmur
á nóttunni? Olbers áleit, að úti í geimnum
hlytu að vera ósýnilegar stjörnuþokur, sem
drykkju í sig nær því allt ljósið. En aðrir
stjörnufræðingar voru ekki ánægðir með
þessa skýringu, og þetta vandamál varð
smám saman þekkt sem „Olbers-þverstæð-
an“.
Stjörnufræðingarnir reyndu í hundrað
ár að ráða þessa gátu. En þegar 16 árum
eftir að Olbers hafði vakið spurninguna,
voru menn komnir á fremsta hlunn með
að finna rétta svarið. Það var bara eng-
inn, sem sá þá mikilvægi uppgötvunar,
sem austurríski stærðfræðingurinn, Chris-
tian Doppler, gerði árið 1842.
Hann uppgötvaði fyrirbæri, sem hefur
dregið nafn af honum og verið kallað
Doppler-verkunin. Ef staðið er við járn-
brautarteina, þegar lest er að nálgast, berst
hár tónn frá flautu eimreiðarinnar, en þeg-
ar lestin er farin fram hjá, er tónninn
lægri. Skýringin er sú, að þegar lestin
kemur í áttina að manni með miklum
hraða, skynjar maður hljóðbylgjurnar,
eins og þeim hafi verið „þjappað saman“
og því stytzt. Og því styttri sem bylgjurnar
eru, því hærri verður tónninn. Og öfugt —
þegar lestin ekur burt frá manni, virðist
eins og hljóðbylgjurnar „togni“, og þess
vegna verður tónninn lægri.
Doppier-verkunin lætur einnig til sín
taka, þegar um ljós er að ræða. Ef ljós-
bylgjurnar koma frá hlut, sem hreyfist
frá okkur, verkar það eins og þær lengist.
Og ef hluturinn nálgast okkur, virðast ljós-
bylgjurnar styttri. Þet.ta má beinlínis sjá
í litrófi ljóssins. Ljósbylgjurnar eru lengri
(og daufari) í rauða enda litrófsins og
styttri í fjólubláa hlutanum. Ljósið frá
hlut, sem hreyfist burt frá okkur, hefur
því tilhneigingu til þess að renna yfir að
rauða hluta litrófsins — það er hin svo-
kallaða ,,roða-aflögun“. Það kom þeirri
hugmynd inn hjá stjörnufræðingunum, að
daufur roðalitur á ljósi frá stjörnu, hlyti
að tákna að hún væri á hreyfingu frá
okkur.
Einn þeirra stjörnufræðinga, sem tók sér
fyrir hendur á þessari öld að rannsaka
þverstæðu Olbers, var Edwins Hubble frá
Mount Wilson stjörnuturninum í Kali-
forníu. Með hinum einstaklega nákvæmu
tækjum, sem hann hafði umráð yfir, færði
hann sönnur á, að ljósið frá fjarlægum
vetrarbrautum væri rauðleitt. Það gat
aðeins táknað eitt: að þessar ljósbylgjur
hefðu ,,tognað“ — það er að segja: hin
feikilegu stjörnukerfi úti í geiminum hlutu
að vera á hreyfingu frá okkur með ofsa-
hraða.
Gat það í raun og veru verið satt? Hubble
hélt áfram athugunum sínum og varð
smám saman öruggari í skoðun sinni á
þessu máli. Hann uppgötvaði, að roða-af-
lögunin á stjörnubirtunni varð því sterkari,
því lengra sem hann náði með stjörnusjón-
auka sínum. Það táknaði í rauninni það,
að hin fjarlægu stjöi’nukerfi fjarlægðust
92
HEIMILISBLAÐIÐ