Samtíðin - 01.06.1943, Blaðsíða 13

Samtíðin - 01.06.1943, Blaðsíða 13
SAMTlÐIN Björn Sigfússon: TUNGAN 1. | Pidginmál og þegnréttur tökuorða ERLENT er ekki íslenzkt, hvorki orð né þegnar. Maður, sem gerist hér ríkisborgari, telst þaðan af íslendingur og er það, líkt og Gísli Súrsson, Gottskálk Nikulásson, og allniargir núlifandi útlendingar, sem lært hafa tunguna, eru orðnir hér ríkisborgarar, en sviptir fyrra þegn- rétti sínum. Orð, sem í tungunni er notað, er danskt eða enskt, ef það heldur dönsku eða ensku formi. En það missir danskan eða enskan „þegnrétt" sinn samstundis og menn taka að breyla því eða beygja til ein- hvers samræmis við íslenzkuna. Fyrir því orði Iiggur annaðhvort að deyja heimilislaust eins og þegnrétt- arlausir flóttamenn eða lagast svo algerlega að íslenzku formi, að þegn- réttur þess verði viðurkenndur. Þess vegna segi ég: Engin erlend orð eru í íslenzku, — mega ekki vera þar og munu aldrei verða þar. 1 þessu sambandi skiptir það engu ináli, að í orðabókum tungunnar get- ur stundum erlendra orða, sem á slæðingi hafa verið, óbeygð að mestu, innan um íslenzkt mál án þess að verða lifandi blutar þess. Tekið skal fram um tökuorð, sem þegnrétt bafa fengið, að í vandaðri íslenzku eiga fæst þeirra heima fyrr en öldum eftir, að þau voru upp tek- in, og eru það miklu strangari kjör- gengisskilyrði en gilda um þá menn sem islenzkur þegnréttur er veittur. Eins og þeir einir fá þegnréttinn, sem gegnt hafa starfi eða hlutverki i þjóðlífinu um skeið, er þegnréttur tökuorða bundinn því skilyrði, að eittlivað sé með orðin að gera og þau rými ekki að þarflausu burtu inn- lendum orðum. Þess vegna hefur fjöldi danskra orða horfið eftir langa eða skamma dvöl, og ensk orð á hvers manns vörum geta orðið nærri eins skammæ og blæjubrími ástands- vetrar. Hvimleið eru útlend orð, sem flækjast hér, en þau þeirra, sem ná að samlagast tungunni, eru stundum til nytja og sjaldan mikil spjöll að. Látum órædd að sinni orð úr kelt- nesku máli og engilsaxnesk orð frá fyrstu öldum þjóðarinnar, þólt sum eins og lafði (kvk.), reykelsi, púki og kapall beri útlenzkumerkin enn. Verzlunarorð, sem bárust snemma i málið úr Garðaríki eða með Frísum, og elztu latínuorðin islenzku þykja nú flest orðin góð og gild (pallur, silki, stóll, torg, dúkur, kuggur, tunna, dreki, kyndill, engill, klerkur, skóli, sálmur o. s. frv.). Lágþýzk tökuorð, sem komu með Hansakaupmönnum og sum raunar fyrr, eru mörg orðin góð íslenzka (angist, jurt, klókur, knapi, krankur, lak, lest, padda, pakki, poltur, riddari, skerfur, skrá, skúta, skylta, slampur o. m. fl.). Önnur eiga skilorðsbund- inn þegnrétt (konst eða kunnst eða kúnsl, lukka og lukkulegur, mögu- legur og möguleiki, jungur, jung-

x

Samtíðin

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Samtíðin
https://timarit.is/publication/647

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.