Samtíðin - 01.10.1943, Blaðsíða 20

Samtíðin - 01.10.1943, Blaðsíða 20
16 SAMTÍÐIN Björn Sigfússon: | TUNGAN 4. | Glundroði falla er glötun orðlistar BERUM SAMAN fallanotkun ensku og íslenzku. I öndverðu var fallanotkunin eins að kalla, því að vér Englendingar „erum einn- ar tungu, þótt görzk hafi mjök önn- ur tveggja eða nökkut báðar," eins og margspakur málgarpur Hauk- dælaskólans orðaði þetta um það leyti, sem Ari lézt, Þorgilsson. Nú eru 2 föllin horfin úr ensku nema leifar í beygingu sumra fornafna, en íslenzkan hefur ekkert látið af sinni fjölbreytni. Það þýðir, segja sumir, að hún hefur dregizt aftur úr, spyrnt gegn þróun. Aðalatriði þeirrar þróunar, sem við er átt, er raunar ekki hvarf fallbeygingar heldur afnám hinnar frjálsu orðarað- ar, sem einkenndi germanskar tung- ur og varð Islendingum að list og nauðsyn í ljóðagerð allri og snjöllu málfari. Sé íslenzkan svipt þvi frelsi, verður ekki ort með háttum stuðla og rímsins dýra né leikið að hugtök- um, svo að minni á það, er að hand- söxum var leikið og gripin þannig, að mörg sáust í senn á lofti. íslendingar vilja ekki missa neilt af föllunum úr tungunni né frelsið i orðaröð, sem krefst fallanotkunar, ef mál á að skiljast. Það sakar ekki, þótt sagnir eins og ljúka og loka hafi nú jafnan með scr þágufall í stað þolfalls, sem var í elzta máli, og forsetningin án stýri nú eignar- falli, en stýrði í öndverðu þolfalli og stundum þágufalli. Þessar og þvílík- ar breytingar hafa ekkert breytt eðli tungunnar né orðið að varanlegum glundroða, því að þjóðin öll er löngu búin að fallast á þær. En breytingar, sem glundroða valda, eru dæmdar hart, unz menn kunna að sætta sig við þær almennt, og breytingar á eðli tungunnar má aldrei þola. Enskan með hina lögbundnu orða- röð er ágætt mál til síns brúks, en íslenzka má aldrei lmeigjast i sömu átt. Glundroði í föllum getur gert málið svo tvírætt og spillt því svo margvíslega, að hann verði bana- mein frjálsrar orðskipunar og falla. Rangt er að segja: „Erlendur tog- ari rak upp í fjöru í Hafnarfirði í gær" (frétt í blaði 5. marz 1943). „Enska orðaröðin" heimtar fremstu orðin í nf., en íslenzka sögnin heimt- ar þolfall (andlag) með sér: Erlend- an togara rak. Á sama hátt á að segja: Mennina bar við himin, en ekki „mennirnir báru við himin," eða hvað „báru" þeir við himininn, og hvað rak togarinn undan sér í land? Ekki svo mikið sem marlmút. Um ótal slíkra setninga mætti nú fara orðum, — leiða hugum, leiða getum og leiða orðum, — og jafnvel leiða ástum gömul orðtök af því tagi. En aðrar tegundir fallvillna kalla að. Þgf. með so. leiða er rétt notað þann- ig: „Hrútur mun engum getum vilja leiða um sóttarfar þitt." Þágufalls- sýkin, sem kölluð er, nær til æ fleiri sagna með hverju ári og veldur

x

Samtíðin

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Samtíðin
https://timarit.is/publication/647

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.