Fréttablaðið - 03.11.2010, Blaðsíða 41

MIÐVIKUDAGUR 3. nóvember 2010
Þrír norrænir bankar hljóta náttúru- og umhverfisverð-
laun Norðurlandaráðs 2010. Allir
grundvalla þeir starfsemi sína á
sjálfbærni. Þetta eru Merkur And-
elskasse í Danmörku, Ekobanken í
Svíþjóð og Cultura Bank í Noregi.
Stjórnmálamenn forðuðu nokkr-
um af stærstu bönkum heims frá
falli árið 2008 til að koma í veg
fyrir allsherjar öngþveiti sem
orðið hefði við fyrirsjáanlegt
gjaldþrot þeirra. Gríðarleg inn-
spýting til banka af fé skattgreið-
enda vakti reiði almennings og
stjórnmálamenn stóðu frammi
fyrir grundvallaruppgjöri gegn
spilltu fjármálakerfi og spákaup-
mennsku. Tveim árum eftir hrun
eru frumdrög að hertum reglum
um fjármálakerfið að taka á sig
mynd. Lítilsháttar breytingar hafa
orðið á regluverki en engin grund-
vallarbreyting. Áróðursmeistar-
ar fjármálaheimsins eru klókir og
áhrifamiklir og hafa eins og fyrir
hrun einsett sér að stefna í þá átt
sem þeim sjálfum hentar.
Þegar og ef næsta hrun verður
munum við standa í nákvæm-
lega sömu sporum og 2008. Marg-
ir bankar eru of stórir til að falla
og þess vegna munu ríkisstjórn-
ir hlaupa undir bagga enn á ný.
Stjórnmála- og bankastarfsmenn
hafa átt í önnum við að móta starfs-
ramma til að koma í veg fyrir
annað hrun. Þeim er fullljóst að
ef ný ógæfa dynur yfir af fullum
þunga er engin von um björgun.
Rík ástæða er til að viðurkenna
undirliggjandi orsakir fjármála-
kreppunnar sem eru inngrónar í
rekstrarmódel bankanna og rör-
sýn þeirra á skjótfenginn gróða
sem þróast hefur síðustu áratugi.
Peningar hafa rifið sig lausa frá
hagkerfinu og „sjálfstæður fjár-
málamarkaður“ hefur verið búinn
til. Ekki þykir óeðlilegt að unnt
sé að græða peninga á því einu
að færa þá til og frá í stað þess
að skapa raunveruleg verðmæti í
raunverulegu hagkerfi.
Á fjármálamörkuðum er unnt
að græða hratt, í rauninni á fáein-
um mínútum. Að því leyti er fjár-
málamarkaðurinn stórhættulegur
samkeppnisaðili við raunverulega
framleiðslu hvort sem málið snýst
um að laða að fjármagn eða mann-
auð. Margt afburða fólk í fjármála-
geiranum vinnur við að úthugsa
flóknar fjármálaafurðir sem sam-
félagið nýtur einskis góðs af heldur
flýtur um á hringekju. Verðmæti
sem þegar hafa verið framleidd en
eru sett í huliðsbúning sem fáir sjá
í gegn um. Ógagnsæjar „fjármála-
afurðir“ voru ein af höfuðorsök-
um kreppunnar. Fátt er betra fyrir
gengi hlutabréfa en væntingar um
að fyrirtæki græði mikið í framtíð-
inni. Slík spilaborg gerir eigendum
ekki aðeins kleyft að stinga í vas-
ann innkomu dagsins heldur einn-
ig framtíðartekjum! Með því að
tengja laun framkvæmdastjóra við
gengi hlutabréfa verða freistingar
mönnum ofviða eins og sannast
hefur í því að bankar keyptu hluta-
bréf í sjálfum sér til að halda uppi
hlutabréfaverði. Þetta skammsýna
og sjálfmiðaða rekstrarmódel ber
feigðina í sér og má líkja við línu-
dans yfir botnlausu hyldýpi.
Hefðbundin bankastarfsemi
felst í því að móttaka og ávaxta
sparnað og miðla áfram í formi
lána til að uppfylla raunverulegar
þarfir í samfélaginu og taka þátt
í þróun þess. Bönkum er ætlað
að vera farvegur fyrir peninga
og mynda grunn fyrir heilbrigða
innviði samfélagsins. Þetta er
verkefni bankanna sem þarf að
leysa á rekstrarlegum forsendum
en reksturinn sem slíkur á ekki að
vera verkefnið. Að sjálfsögðu eiga
bankar að hagnast en að gróði sé
forgangsatriði er að snúa hlutun-
um á hvolf. Hagnaður sem byggir
á siðfræði og vistfræði dregur úr
umhverfis- og útlánaáhættu.
Verðlaunabankarnir hafa notið
vaxandi velgengni og trausts
almennings á Norðurlöndum.
Þeir, ásamt vaxandi fjölda banka,
þjóna samfélaginu af réttlæti og
sanngirni og efla umhverfis- og
félagslega sjálfbærni til langs
tíma með því m.a. að renna stoð-
um undir lífræna fæðuframleiðslu,
sjálfbæra orku og mannsæmandi
atvinnu- og búsetuúrræði fyrir
alla þjóðfélagshópa.
Af niðurstöðum fjögurra rann-
sókna sem gerðar voru á umhverf-
is- og samfélagsframmistöðu
íslenskra og norrænna banka á
árunum 2000-2005 mátti álykta
að umhverfisstjórnun væri vax-
andi þáttur í starfsemi fjármála-
fyrirtækja, en fyrst og fremst
vegna eigin hagsmuna, ekki vegna
hagsmuna samfélags, náttúru né
umhverfis. Siðfræðileg álitamál
voru ekki ígrunduð. Umhverfis-
stjórnun íslenskra banka laut að
innri starfsemi, hagræðingu í
rekstri og ímyndaruppbyggingu
sem tengist landgræðslu og skóg-
rækt. Áhættumat vegna útlána var
ekki unnið út frá umhverfissjón-
armiðum, heldur sem samhengi
áhættu og arðsemi. Í rannsókn-
inni var umhverfis- og samfélags-
frammistaða mæld. Íslensku bank-
arnir hlutu frá engu stigi upp í 7
af 12 stigum mögulegum. Norrænu
bankarnir Nordea, Sampo og Stor-
ebrand hlutu 11 stig, WB, EBRD og
NIB 12 stig en efstur var MERK-
UR með 17 stig. Hugmyndafræð-
in sem verðlaunabankarnir byggja
rekstur sinn á og þekkingin sem
rannsóknirnar leiddu í ljós var
ráðamönnum þjóðarinnar og lykil-
fólki í bönkum í hendi fyrir hrun.
Samfélagið og bankarnir standa
á vegamótum og geta lært af bit-
urri reynslu bankahrunsins.
Árangur verðlaunabankanna
sýnir að ný og framsækin hugs-
un hefur sannað sig og knýr á um
áherslubreytingar í stefnumót-
un og rekstri fjármálafyrirtækja
ekki aðeins á Íslandi heldur um
víða veröld. Markmiðið er stöðug
velferð í samfélaginu með sjálf-
bærni að leiðarljósi. Siðfræði er
fyrsta boðorðið af þremur í þessu
samhengi, hin tvö eru vistfræði og
hagfræði.
Samfélags- og umhverfis-
vænn bankarekstur
Viðskipti
Lars
Pehrson
framkvæmdastjóri
Merkur Andelskasse
Steinn
Kárason
umhverfishagfræðingur
Áberandi hefur verið í kjöl-far efnahagskreppunnar á
Íslandi hve margir einstaklingar
hafa lýst yfir sterkum skoðunum
á starfsemi lífeyrissjóðanna. Þar
af eru margir ósáttir við fjárfest-
ingar og ákvarðanir þeirra. Jafn-
framt eru háværar raddir uppi um
að sjóðfélagar geti lítil áhrif haft
á starfsemi sjóðanna. Þeim finn-
ist stjórnendur ósnertanlegir og að
þeir sjálfir séu valdalausir. Tals-
verð óánægja virðist því víða ríkj-
andi meðal almennra félagsmanna
lífeyrissjóðanna.
Af þessu tilefni má benda á að
það er ekki ritað í stein að starf-
semi lífeyrissjóða eigi að vera
óbreytt um aldur og ævi. Ef fólk
vill breytingar eru þær möguleg-
ar. Ekkert í lögum lífeyrissjóðanna
segir til dæmis að stjórnir þeirra
þurfi að vera skipaðar fulltrúum
sveitarfélaga, vinnumarkaðarins
eða annarra hagsmunaaðila. Þess-
ari grein er ætlað að benda þeim
sem vilja breytingar í lífeyrissjóði
sínum á leiðir til að hrinda þeim í
framkvæmd.
Stjórnir sjóðanna eru skipaðar í
samræmi við samþykktir þeirra. Í
samþykktunum kemur fram með
hvaða hætti er skipt um stjórn,
hvernig kosið er á fundum, vægi
atkvæða og hvað sjóðfélagar eru
upplýstir um. Þessar samþykkt-
ir eru breytanlegar. Það sem hinn
almenni félagi þarf því að gera
er að fá aðra félaga með sér í að
þrýsta á að stjórnirnar breyti sam-
þykktum í þá átt sem þeir kjósa.
Í samþykktum nokkurra sjóða
kemur fram að ekki sé hægt að
breyta þeim án samþykkis ákveð-
inna aðila. Þá þarf að fá þá aðila
til að taka það ákvæði út úr sam-
þykktunum.
Lífeyrissjóðirnir eru eign sjóð-
félaga viðkomandi sjóða og eiga
því að þjóna þeim. Samþykktir geta
hljóðað nánast hvernig sem er svo
fremi sem þær samrýmast lögum
og að lágmarksupplýsingar komi
þar fram. Í þeim er til dæmis hægt
að kveða á um að kosningar fari
fram á ársfundum og að allir sjóð-
félagar hafi kosningarétt. Einnig
að ítarlegar upplýsingar um fjár-
festingar lífeyrissjóðsins séu veitt-
ar sjóðfélögum til dæmis í hálfs árs
yfirliti eða ársreikningum.
Margir lífeyrissjóðir veita upp-
lýsingar af þessu tagi í ársreikn-
ingi en mjög misjafnt er hversu
ítarlegt það er. Ef vilji er fyrir
hendi er hægt að ganga svo langt
að hafa raunverulegt lýðræði í
lífeyrissjóðum þar sem hvert
atkvæði sjóðfélaga telur og hann
fær að kjósa um hverjar breyting-
ar sjóðsins, stjórnina og jafnvel í
hverju á að fjárfesta. Þetta felur
þá jafnframt í sér að sjóðfélagar
þurfa að kynna sér málin, mæta á
ársfundi og vera meðvitaðir um að
þeir hafi rödd eða atkvæði.
Til þess að sjóðfélagi geti komið
ábendingum á framfæri um eitt-
hvað sem betur mætti fara í sam-
þykktum eða gert kröfu um að
stjórn lífeyrissjóðs upplýsi um
tiltekin atriði í rekstrinum, er
algengasta verklagið að tillaga
skuli send til stjórnar með 6-8
vikna fyrirvara fyrir ársfund.
Nákvæmara verklag varðandi
breytingar á samþykktum er hins
vegar tilgreint í samþykktum
hvers sjóðs fyrir sig, en samþykkt-
irnar er hægt að nálgast á heima-
síðum lífeyrissjóðanna eða á skrif-
stofum þeirra.
Hlutverk Fjármálaeftirlitsins
er að gæta þess að eftirlitsskyld-
ir aðilar fari að lögum og lögin
beinast fyrst og fremst að því að
gæta hagsmuna sjóðfélaga. Fjár-
málaeftirlitið hefur enga skoðun á
samþykktum sjóðanna aðrar en að
þær skuli vera í samræmi við lög.
Þessum línum er ætlað að benda
á leiðir sem almennir sjóðfélag-
ar sem vilja breytingar geta farið,
vilji þeir breyta samþykktum líf-
eyrissjóðanna. Leiðirnar velja þeir
sjálfir.
Hvernig geta einstaklingar haft
áhrif innan lífeyrissjóðanna?
Lífeyrissjóðir
Sigurveig
Guðmundsdóttir
hagfræðingur á lífeyris-
og verðbréfasjóðasviði
Fjármálaeftirlitsins
Eimskip | Kornagörðum 2 | 104 Reykjavík | Sími 525 7000 | www.eimskip.is
Sjóflutningar
fyrir Íslendinga
í 96 ár