19. júní - 19.06.1963, Blaðsíða 18

GÖMLU ELDHÚSIN
Af því að gömlu hlóðareldhúsin mega nú kall-
ast horfin úr sögunni, ætla ég að lýsa þeim laus-
lega og nokkrum, gömlum áhöldum, sem hafa
horfið með þeim.
Algengast var að eldhúsin væru sem allra næst
útidyrum, að eldhúsdyrnar væru fyrstu dyr, sem
tóku við á aðra hönd, þegar gengið var inn úr bæj-
ardyrum og lagt inn í göngin, sem lágu til hýbýla
fólksins og annarra vinnustöðva á bænum. Þessi
húsaskipun mun hafa orðið hefðbundin vegna
þess, að hægara var að hleypa eldhúsreyknum út,
ef eldhúsin voru sem næst útidyrum. Var það gert
með því að „skýla hjá“, sem svo var kallað og var
hjáskjólið líka kallað rangskjól. Þegar mikill reyk-
ur var, svo eldakonan sá ekki handa sinna skil, og
ætlaði alveg að kafna, var óumflýjanlegt að skýla
hjá. Hitt var henni ekki vorkennt að þola, þó að
henni „súrnaði sjáldur í augum“, þegar reykjar-
beltið lá eins og veggur um eldhúsið mitt og í
þessu kafi yrði hún að standa og stumra yfir pott-
um tímunum saman. Það var ekki fyrr en kafið
fyllti eldhúsið ofan í gólf, að sumar eldabuskur
skýldu hjá, svo vel þoldu þær reykinn. — Oft leit-
aði mökkurinn inn til baðstofu, hversu löng sem
göngin voru, og það þótti ekki þolandi þar, að
reykjarsvæla tefði menn við vinnu sína. Venju-
lega var skýlt úr bæjardyrum, þeim megin sem
vindur blés, ef vindþotur slógu reyknum ofan í
strompa og inn um dyr, kæfði niður, eins og
það var stundum kallað. Oft þurfti bæði að setja
rangskjól við stromp og dyr, ef úr hófi keyrði.
Eldsneyti var misjafnlega reykjarsælt, eins og
kunnugt er. Af öllu, sem brann seint, orsakaðist
meiri reykur. Eins var reykurinn misjafnlega
rammur og var spýtnareykur stingandi bitur í
augu, háls og nef, ef votur trjáviður var í eldi. Aft-
ur kom sjaldan kaf af þurrum spýtum, því þær
brunnu oft glatt og þeyttu reyknum hátt upp.
Hér á Austurlandi sá ég hlóðir allar með sama
sniði, lágar, jafnvel niður við gólf, svo það þurfti
að bogra við þær, og sitja nærri flötum beinum
við að baka flatbrauð, svíða, brenna kaffi í eimyrj-
unni o.fl. Var allt of lítið vandað til bygginga á
hlóðum hér, og næsta merkilegt að menn skyldu
ekki koma auga á það, hvaða óþægindi, strit og
vinnutöf það bakaði eldakonum, hvað illa var um
hlóðirnar búið. Að einhverju leyti hefur það verið
orsök þess, hvað hlóðir voru hér hafðar lágar, að
þá var hægara um hönd að hlóða pottana, sem oft-
ast var ætlað eldabuskunni, hversu stórir sem þeir
voru. Gat það einatt hent, að eldakona væri ein í
bænum og yrði því sjálf að taka ofan pottinn, og
það í skyndi. Er þá augljós munurinn á því tvennu,
að taka ofan pott af lágu hlóðunum, eða hlóðum,
sem voru í mátulegri hæð, til að standa við. Hef
ég hugmynd um, að í Skaftafellssýslu hafi verið
betri hlóðagerð en hér. Dreg ég þá ályktun af því,
að skaftfellsk kona lenti einu sinni hér norður,
og hjá henni sá ég fyrirmyndar hlóðir, sem ég vil
sýna þann sóma að lýsa. Upp frá gólfi voru hlaðnir
tveir, vel hnéháir veggir, með stuttu bili á milli.
Var bilið klætt innan með stuttum hell'um og
hellulok fyrir því. Ofan á þetta holrúm var sett
járnrist. Þá var haldið áfram með veggina í hlóða-
hæð og eldholið þakið hlóðahellum umhverfis
pottinn. Út frá pottinum var stallur, sem var hellu-
lagður og hafður til að setja pottana á. Þurfti því
ekki annað en færa pottinn örlítið um set, þegar
tekið var ofan. Aldrei þurfti að taka ösku undan
potti í þessum ágætu hlóðum, aðeins að skara í
og þá skilaði askan sér niður um ristina og ofan
í öskuholið, sem var svo tæmt, þegar þess þurfti.
Það var ekki sambærilegt að vinna við svona hlóð-
ir og hinar, sem konur áttu að venjast. Þarna log-
aði eldurinn margfalt betur, því loft blés í hann
að neðan, gegnum ristina. Gætti því varla reykjar.
Auk þess var þrifnaðurinn eins og bezt varð á
kosið í hlóðahúsi, því nær ekkert öskuryk, og
ekkert sótregn ofan úr ræfrinu. Maturinn varð því
bragðbetri og að öllu leyti aðgengilegri, auk alls
stritsins, sem þessar góðu hlóðir spöruðu. Næst
ætla ég að bregða upp ófullkominni mynd af hlóða-
eldhúsi, eins og þau voru víðast á myndarlegri
heimilum, þegar ég var að vaxa upp úr bernsk-
unni. Eins vil ég lauslega kynna ýmis áhöld, sem
nú eru horfin úr sögunni eins og vöndinn, viðjuna,
hrælinn, flautaþyrilinn, þvegilinn og þvöguna og
fleira, sem tilheyrði sérstaklega eldhúsinu og þóttu
16
19. JÚNÍ