SunnudagsMogginn - 28.02.2010, Blaðsíða 26

26 28. febrúar 2010
H
austið 1989 safnaðist fólk sam-
an á hverju mánudagskvöldi í
Leipzig í Austur-Þýzkalandi
að loknu bænakvöldi í
kirkjum borgarinnar til þess að mótmæla
stjórnarháttum þar í landi. Fyrst voru
þetta fámennir hópar, síðan þúsundir, svo
tugþúsundir og loks hundruð þúsunda.
Erich Honecker, þáverandi leiðtogi aust-
urþýzka kommúnistaflokksins, hafði gert
ráðstafanir til að bregðast við með sama
hætti og skoðanabræður hans í Kína gerðu
í maí sama ár, þegar þeir sendu skriðdreka
út á Tiananmen-torg til þess að drepa fólk
og kæfa mótmæli. Af þessu varð ekki í
Leipzig í október 1989. Völdin voru tekin
af Honecker. Gorbachev var ekki tilbúinn
til að styðja slíkar aðgerðir.
Mótmælin í Leipzig, sem byrjuðu í fá-
mennum hópum, breiddust út um landið
og leiddu til falls Berlínarmúrsins og
kommúnismans í Austur-Þýzkalandi.
Þetta var skýrt dæmi um, hvernig mót-
mæli fámenns hóps fólks í upphafi gátu
leitt til byltingar í stjórnarháttum. Það var
ekki augljóst í upphafi að fall komm-
únismans í Austur-Þýzkalandi mundi
leiða til sameiningar þýzku ríkjanna. Það
stóð ekki til. En þegar Helmut Kohl,
kanslari Vestur-Þýzkalands, kom í fyrstu
heimsókn sína til Austur-Þýzkalands til
Dresden 19. desember 1989 tók múgur og
margmenni á móti honum. Á þeirri
stundu fann hann að þýzku ríkin mundu
sameinast og hafði sigur í þeirri baráttu að
lokum þrátt fyrir andstöðu Breta og Rússa,
að einhverju leyti Pólverja, að nokkru
leyti Frakka og áhugaleysi Bandaríkja-
manna í byrjun.
Að þessum löngu liðnu atburðum er
vikið hér vegna þess, að þeir sýna hvers
konar áhrif mótmæli fólks geta haft, ef al-
menningur gefst ekki upp í baráttu gegn
því, sem fólk telur ranglæti, eða í baráttu
fyrir því, sem fólk telur vera réttlæti.
Við Íslendingar höfum ekki mikla
reynslu af almannamótmælum enda hefur
stjórnarfarið í landi okkar ekki verið með
þeim hætti, að tilefni hafi verið til. Þó eru
skýr dæmi í meira en ellefu hundruð ára
sögu okkar um það að andstaða almenn-
ings hefur ráðið ferðinni, hvort sem um er
að ræða átökin við Noregskonunga á sinni
tíð eða kirkjuhöfðingja.
Hin svonefnda búsáhaldabylting í jan-
úar 2009 er skýrasta dæmið um það hér,
að mótmæli fólks á götum úti hafi leitt til
falls ríkisstjórnar, sem hafði sterkan þing-
meirihluta á bak við sig, og myndunar
nýrrar ríkisstjórnar, sem féll betur að tíð-
arandanum.
Nú er rúmt ár liðið frá þeim atburðum.
Athyglisvert er að grasrótin í samfélag-
inu hefur ekki þagnað. Tiltölulega fá-
mennir hópar hafa haldið áfram op-
inberum mótmælum. Þar hafa
Hagsmunasamtök heimilanna verið á ferð,
samtökin Nýja Ísland og nú eru Samtök
lánþega komin fram á sjónarsviðið. Mót-
mælafundir þessara aðila hafa ekki verið
fjölmennir en þó hefur fjölgað á þeim að
undanförnu. Þeir hafa ekki gefizt upp.
Tónninn í verkalýðshreyfingunni er að
byrja að harðna. Það má sjá á auglýsingum
frá einstökum launþegasamtökum eins og
t.d. Landssambandi verzlunarmanna.
Hvað er þetta fólk að segja? Í grundvall-
aratriðum er það að segja, að það sætti sig
ekki við að þurfa að axla þær byrðar af
bankahruninu, sem felast í hækkun verð-
tryggingar og gengistryggingar til við-
bótar við beina kjaraskerðingu vegna al-
mennra verðhækkana og atvinnuleysis.
Viðleitni stjórnvalda og fjármálafyrirtækja
til þess að mæta þessum sjónarmiðum
hefur ekki dugað til.
Stjórnmálamenn og fjölmiðlar veita
þessum tiltölulega fámennu mótmæla-
fundum takmarkaða athygli. Hugur þeirra
hefur verið bundinn við annað, ekki sízt
Icesave. En það er varasamt að hlusta ekki
og verra að kunna ekki að hlusta á raddir
fólksins. Það er ekki að ástæðulausu, að
grasrótarsamtökin, sem spruttu upp úr
búsáhaldabyltingunni, eru enn við lýði.
Það er ekki að ástæðulausu að það fjölgar
frekar en fækkar á reglulegum mótmæla-
fundum á Austurvelli. Með hækkandi sól
og hlýnandi veðri getur mannfjöldinn á
Austurvelli margfaldast eins og á götum
Leipzig forðum.
Hvers vegna? Vegna þess, að fólki finnst
að ríkisstjórnin, sem búsáhaldabyltingin
hóf til vegs, mæti ekki þörfum þeirra og
kröfum. Þegar Vinstri grænir komu inn í
ríkisstjórn fyrir rúmu ári var skjöldur
þeirra hreinni en annarra stjórnmála-
flokka. Hann er það ekki lengur. Í Austur-
Þýzkalandi voru til andófshópar, sem hóf-
ust til áhrifa í kjölfar hruns Berlínar-
múrsins en þekktu ekki sinn vitjunartíma
og hurfu og gleymdust. Verða það örlög
Vinstri grænna í stjórnmálasögu 21. ald-
arinnar, að þeir verði flokkurinn, sem
fékk tækifærið en kunni ekki að hlusta?
Það er svo annað mál, að það blasir ekki
við, að aðrir flokkar séu að hlusta eða
kunni að hlusta á fólkið í landinu. Jafnvel
þingmennirnir, sem voru kjörnir á vegum
búsáhaldabyltingarinnar, virðast ekki ná
að endurspegla tilfinningar fólksins í gras-
rótinni með þeim hætti að þær skoðanir
nái í gegn í umræðum á Alþingi. Sá þing-
maður, sem það gerir bezt og má kannski
segja að sé með einhverjum hætti af-
sprengi þeirra hreyfinga, er Lilja Mós-
esdóttir, þingmaður Vinstri grænna. Ætli
sé mikið hlustað á hana í þeim þingflokki?
Lýðræðið er merkilegt fyrirbæri. Það
brýst fram með einhverjum og stundum
óvæntum hætti. Ef enginn núverandi
stjórnmálaflokka tekur að sér það hlut-
verk að endurspegla tilfinningar fólksins í
grasrótinni, réttlætiskennd þess og hug-
myndir þess um hvað sé rétt og hvað sé
rangt getur hlutskipti þeirra orðið hið
sama og Erichs Honeckers í Austur-
Þýzkalandi fyrir rúmlega 20 árum. Þeir
verði settir til hliðar og ný öfl brjótist
fram. Hver þeirra þekkir sinn vitjunar-
tíma?
Að kunna að hlusta
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@mbl.is
E
in frægasta morðgáta síðustu aldar sem aldrei
hefur verið leyst er morðið á Olof Palme, for-
sætisráðherra Svíþjóðar, sem skotinn var til
bana í miðborg Stokkhólms á þessum degi fyrir
24 árum. Það var föstudagskvöld og Palme hafði brugðið
sér í bíó ásamt eiginkonu sinni, Lisbet, syni og tengda-
dóttur, að sjá nýjustu kvikmynd sænska leikstjórans
Suzanne Osten, Mozart-bræðurna, í Grand-kvik-
myndahúsinu. Eftir sýninguna skildi leiðir og Palme-
hjónin röltu í hægðum sínum niður Sveavägen í átt að
neðanjarðarlestarstöðinni á Rådmansgötu, fyrir þá sem
þekkja til staðhátta í Stokkhólmi. Engir lífverðir voru
með í för enda var Palme frægur fyrir óvarkárni í þeim
efnum – þrátt fyrir stöðu sína vildi hann lifa eins eðli-
legu lífi og unnt var. Fyrir það var hann oft gagnrýndur.
Þegar hjónin áttu aðeins örfá skref ógengin að lest-
arstöðinni vatt maður sér upp að þeim og skaut þau
bæði af stuttu færi. Palme lá eftir í blóði sínu en Lisbet
særðist aðeins lítillega. Ódæðismaðurinn hljóp að svo
búnu niður Tunnelgötu og hvarf fljótt sjónum. Leigubíl-
stjóri sem varð vitni að atburðinum hafði umsvifalaust
samband við lögreglu og tvær ungar stúlkur sem voru á
næstu grösum reyndu að koma hjónunum til hjálpar.
Þau voru flutt á sjúkrahús, þar sem Palme var úrskurð-
aður látinn.
Sænska þjóðin var harmi slegin yfir morðinu. Svona
lagað átti ekki að geta gerst í Svíþjóð. Viðamikil rann-
sókn var sett af stað en vísbendingar voru af skornum
skammti. Strax fyrstu dagana eftir morðið kom fram
hörð gagnrýni á lögregluna, meðal annars fyrir að loka
ekki landamærum strax. Einsýnt þótti að morðinginn
hefði hæglega getað komist úr landi.
Fljótlega var kunnur öfgamaður, Victor Gunnarsson,
tekinn höndum en engar sannanir lágu fyrir gegn hon-
um. Gunnarsson var því sleppt. Hann flutti síðar til
Bandaríkjanna, þar sem hann var myrtur.
Hans Holmér, lögreglustjóri í Stokkhólmi, lagði
áherslu á að fylgja eftir ábendingu um að samtök Kúrda í
Svíþjóð, PKK, hefðu verið á bak við morðið á Palme.
Ekki var hægt að færa sönnur á það og Holmér hrökkl-
aðist á endanum frá rannsókn málsins.
Í desember 1988, tæpum þremur árum eftir dauða
Palmes, var Christer Pettersson, drykkjumaður og góð-
kunningi lögreglunnar, handtekinn grunaður um glæp-
inn, eftir að frú Palme hafði bent á hann í sakbendingu.
Hann var dæmdur fyrir morðið í undirrétti en eftir
áfrýjun sýknaði hæstiréttur hann. Rök dómsins voru
einkum þríþætt. Í fyrsta lagi var morðvopnið ófundið; í
annan stað hafði hann enga augljósa ástæðu til að fremja
glæpinn og í þriðja lagi þótti réttinum vitnisburður frú
Palme ekki nógu trúverðugur.
Petterson lá áfram undir grun en ekki var hægt að
höfða annað mál á hendur honum nema nýjar upplýs-
ingar kæmu fram. Frekari upplýsingar koma heldur
ekki frá honum úr þessu því Petterson lést haustið 2004
af völdum heilablæðingar eftir slys. Fjöldi vitna hefur
borið að Petterson hafi gengist við morðinu.
Palme lét mikið til sín taka á alþjóðavettvangi. Hann
hafði m.a. skömm á aðskilnaðarstefnunni í Suður-
Afríku og barðist fyrir afnámi hennar. Tíu árum eftir
morðið bar Eugene de Kock, fyrrverandi lögreglumað-
ur, fyrir rétti í Pretoríu að Palme hefði verið myrtur af
þessum sökum. Hann nafngreindi meira að segja mann-
inn sem hann taldi hafa framið verknaðinn. Sænska lög-
reglan sendi í kjölfarið menn til Suður-Afríku en þeir
fundu ekkert sem renndi stoðum undir orð de Kocks.
Mörgum fleiri kenningum hefur verið kastað fram
gegnum árin, svo sem að Baader-Meinhof-hópurinn í
Þýskalandi og fasisti frá Síle hafi banað Palme, en ekkert
sannast í þeim efnum. Eftir stendur að morðið á Olof
Palme hefur reynst sænsku lögreglunni afar þungt í
skauti. Ímynd hennar hefur beðið varanlegan hnekki.
orri@mbl.is
Palme
skotinn á
götu úti ’
Strax fyrstu dagana eftir morð-
ið kom fram hörð gagnrýni á
lögregluna, meðal annars fyrir
að loka ekki landamærum strax.
Á þessum degi
28. febrúar 1986
ScanPix/SCANPIX
Christer Pettersson Olof Palme