SunnudagsMogginn - 28.02.2010, Blaðsíða 52

52 28. febrúar 2010
Þ
að hefur sína galla að búa á litlu
málsvæði, en líka sína kosti.
Gott dæmi um kosti þess að hér
sé ekki talað heimsmál er það
hve bókavinir njóta góðs af þýðingum.
Því þó maður geti kannski kraflað sig
framúr bókmenntum á einhverjum er-
lendum tungumálum þá opna þýðing-
arnar fyrir okkur heim sem við hefðum
annars ekki komist í. Dæmi um það er
fjallað um hér til hliðar, þar sem Kolbrún
Bergþórsdóttir segir frá meistaraverki
Stefans Zweigs, Veröld sem var, en þau
eru nánast óteljandi.
Nú hnussar kannski í einhverjum að
það sé nóg að kunna ensku og þá sé mað-
ur kominn með sæti við gnægtaborð
heimsbókmenntanna, en því er öðru nær;
fáir eru eins latir við að þýða skáldverk á
ensku og Englendingar – nema ef vera
kynni að Bandaríkjamenn slægju þeim
við. Þar vestan hafs er málum nefnilega
svo háttað að
þýðingar eru
ekki nema tvö til
þrjú prósent af
þeim bókum sem
koma út árlega
og það er þá á
vegum smáfyr-
irtækja með tak-
markaða dreif-
ingu.
Hér á okkar
litla málsvæði,
örsvæði, búum
við aftur móti
svo vel að snar þáttur í útgáfu hvers árs er
þýðingar á allskyns skáldverkum; víst er
oft verið að þýða það sem kalla má dæg-
urbókmenntir og reyfara, en líka heil-
mikið af heimsbókmenntunum og því yf-
ir litlu að kvarta.
Gott dæmi um það eru til að mynda
þær bækur sem tilnefndar voru til Ís-
lensku þýðingaverðlaunanna nú í desem-
ber: Málavextir eftir enska rithöfundinn
Kate Atkinson, Öll dagsins glóð sem hef-
ur að geyma safn portúgalskra ljóða, Um-
myndanir eftir rómverska skáldið Pu-
blius Ovidius Naso, Kirkja hafsins eftir
spænska lögfræðinginn Ildefonso Falco-
nes og Yfir hafið og í steininn eftir
finnska rithöfundinn Tapio Koivukari.
Vissulega eru þarna tveir reyfarar, en líka
bókmenntaleg stórvirki og mjög for-
vitnileg nýsköpun. (Verðlaunin verða af-
hent 23. apríl næstkomandi.)
Ég nefndi það áðan að þýðingar væri
um 2-3% af skáldverkum sem gefin eru
út vestan hafs. Hér á landi er annað upp á
teningnum því um 65% þess skáldskapar
sem kemur út á hverju ári eru þýdd úr
ýmsum tungumálum. Þetta er einn af
bónusunum við það að svo fáir tali ís-
lensku en svo margir lesi bækur; það eina
sem útaf stendur er að ekki er nógu mikið
þýtt af ljóðum.
Þýða
meira,
takk
Orðanna
hljóðan
Árni Matthíasson
arnim@mbl.is
’
Hér á
landi er
annað
upp á ten-
ingnum því
um 65% þess
skáldskapar
sem kemur út
á hverju ári
eru þýdd.
Þ
egar Veröld sem var, sjálfs-
ævisaga Stefans Zweig, kom út
á dögunum í kilju rataði hún
rakleiðis í sjötta sæti á met-
sölulista Eymundssonar. Þessi klassíska
bók hefur notið umtalsverðra vinsælda
hér á landi í gegnum árin og er örugg-
lega flestum sem hana hafa lesið afar
kær. Hún kom fyrst út árið 1958, önnur
útgáfa, í kilju, kom út 1996 og nú kemur
hún út í þriðja sinn í þýðingu Halldórs J.
Jónssonar og Ingólfs Pálmasonar.
Hin langa nótt
Austurríski gyðingurinn Stefan Zweig
var rithöfundur, húmanisti og frið-
arsinni. Hann var mikill einstaklings-
hyggjumaður sem unni frelsinu umfram
allt annað. Slíkum manni reynist erfitt
að verða að vitni að því þegar mannrétt-
indi eru fótum troðin, einstaklingsfrelsi
einskis virt og mannslíf léttvæg fundin.
Zweig lifði að sjá tvær heimsstyrjaldir en
lifði ekki nógu lengi til að sjá þeirri
seinni ljúka. Hann taldi sig ekki geta lif-
að í heimi þar sem vitfirringurinn Adolf
Hitler réð ríkjum og sagði í kveðjubréfi,
áður en hann fyrirfór sér, að hann
kveddi lífið af frjálsum vilja og með
réttu ráði. Hann var einungis sextugur
en kraftar hans voru á þrotum. „Ég tel
því betra að ljúka í tæka tíð og óbugaður
því lífi sem þekkti enga óblandaðri gleði
en andlegar iðkanir og engin gæði á
jörðu æðri persónulegu frelsi. Ég bið að
heilsa öllum vinum mínum! Megi þeim
auðnast að sjá roða af nýjum degi eftir
þessa löngu nótt! Ég hef enga biðlund og
fer því á undan þeim.“
Bréf til Mussolini
Í Veröld sem var segir Zweig á einum
stað að hann sé ekki fyrst og fremst að
segja frá eigin afdrifum heldur örlögum
heillar kynslóðar „sem forsjónin hefur
lagt meira á herðar en flestum öðrum í
tímans rás.“ Þetta var kynslóðin sem sá
tvær heimsstyrjaldir. Það er hins vegar
ekki svo að svartnætti hvíli yfir end-
urminningabók Zweig. Hann er of mikill
fagurkeri til að leyfa sér það, of næmur
fyrir því fagra til að geta gleymt því og
hefur svo mikla trú á listinni og sköp-
unarkrafti mannsins að hann kýs að
beina athyglinni þangað fremur en að
einblína á það illa og skelfilega.
Hann kallar tímabilið á undan heims-
styrjöldinni fyrri gullöld öryggisins og
þegar hann lýsir menningarborginni
Vín, þar sem listunnendur fylltu borgina
og höfðu engan áhuga á stjórnmálum og
þjóðfélagsmálum, er frásögn hans full af
söknuði og eftirsjá eftir veröld sem var.
Það er þó mikill þungi og dimma í
frásögn hans af kreppunni og verð-
bólgutímabilinu 1924-1933 sem gerðu
almenning auðnæman fyrir boðskap
Adolfs Hitlers. En boðskapurinn um
mátt listarinnar birtist aftur á síðunum
þegar hann segir frá því hvernig bréf
sem hann skrifaði Mussolini þar sem
hann bað fanga griða skilaði árangri,
einfaldlega vegna þess að Mussolini var
ástríðufullur lesandi verka Zweigs.
Vingjarnleg mikilmenni
Frásagnir Zweig af listalífinu í Vín eru
einkar heillandi og innblásnar.
Sterkar svipmyndir af listamönnum,
eins og Rodin, James Joyce, Richard
Strauss og Romain Rolland streyma
fram og Zweig þarf ekki mikið pláss til
að lýsa manneskju á þann hátt að hún
standi ljóslifandi fyrir framan lesand-
ann. Zweig er langt frá því að vera sjálf-
hverfur höfundur. Hann er einlægur
mannvinur. Í verkinu má hvað eftir
annað finna skilaboð um mikilvægi ein-
staklingsfrelsis og trú á sköpunarmátt
manneskjunnar.
„Sönn mikilmenni eru öllum öðrum
vingjarnlegri,“ segir Zweig á einum
stað, fullyrðing sem hljómar hugsjónarík
fremur en raunsæ. En Zweig hafði ein-
faldlega svo sterka trú á listamanninum
og göfgandi hlutverki hans á jörðinni að
bjartsýnisrík fullyrðing eins og þessi er
fullkomlega í takt við lífsskoðanir hans.
Bók sem á stöðugt erindi
Veröld sem var er bók sem á stöðugt
erindi og mannúðleg hugsjón hennar
ratar auðveldlega til allra frelsisunnandi
og friðelskandi einstaklinga. Þetta er
bók sem er full af hlýju og viðkvæmni
og þar er undirliggjandi tregi og sökn-
uður vegna þess sem gerðist þegar hin
góða veröld varð grimm og hættuleg og
mannslíf urðu einskis virði.
Veröld sem var er ein merkasta sjálfs-
ævisaga sem skrifuð hefur verið og það
ber að fagna endurútgáfu hennar. Þetta
er bók sem á heima hjá öllum þeim sem
vilja skilgreina sig sem bókaunnendur.
Stefan Zweig er höfundur einnar bestu sjálfsævisögu sem skrifuð hefur verið.
Heimur húmanistans
Hin marglofaða sjálfs-
ævisaga Stefan Zweig,
Veröld sem var, kom út
í íslenskri þýðingu í
kilju á dögunum. Þetta
er í þriðja sinn sem
bókin er gefin út hér á
landi. Í febrúar 1942
sendi Zweig handritið í
póst til útgefanda.
Daginn eftir stytti hann
sér aldur.
Kolbrún Bergþórsdóttir kolbrun@mbl.is
Bók sem „ á heima hjá öllum þeim sem vilja
skilgreina sig sem bókaunnendur.“
Lesbók