Fréttatíminn - 06.05.2011, Síða 58

 MatartíMinn af hverju hættu íslendingar að borða Mófugl?
o kkur vitanlega hefur eng-inn þjóðhátta- eða sagn-fræðingur, menningar-
fræðingur eða kokkur rannsakað
hvers vegna Íslendingar hættu að
borða mófugl. Það má fá lóu og
þröst á veitingastöðum í Noregi og
spóa í Skotlandi og á Írlandi en við,
afkomendur þessara þjóða, látum
sem það sé engu minni synd að
skjóta og borða mófugl en engil
Guðs af himnum.
Vegna skorts á kenningum um
þetta mál viljum við bjóða upp á
eina heimabakaða; að það hafi
verið frystiskip og argentínsk naut
sem hafi skapað forsendur fyrir
friðun lóunnar.
Ekki Jónasi að kenna
Andstyggð á mófuglaáti er tiltölu-
lega nýtilkomin. Fyrir um einni,
tveimur öldum þótti sjálfsagt að
veiða mófugl á vorin. Skárra væri
það nú líka matvendnin að neita
sér um þetta nýmeti eftir vetur
sem var langur, dimmur, daufur
og fábreytilegur í annan endann.
Nú kann einhver að halda að
rómantík Jónasar og Fjölnis-
manna hafi snúið Íslendingum frá
mófuglinum; að ljóð Jónasar hafi
verið sem lýðheilsulegur áróður
eða Hjálpum-þeim-(fuglunum?)-
söngur. Eða að Jónas hafi ort tákn
viðkvæms samfélags Íslendinga
í brjóst vorboðans og fuglaát því
orðið Íslendingum sem sjálfsát; að
éta drauma sína og þrár.
Slík túlkun gerir hins vegar of
mikið úr umvöndunarafli dæg-
urlaga. Rómantísk náttúrusýn
Fjölnismanna sneri auk þess ekki
að verndun heldur nýtingu. Þeim
fannst sú á fegurst sem hafði mest
af feitum laxi og það bjarg tignar-
legast sem gaf mest af eggjum.
Jónas átti í engum vandræðum
með að borða þresti þótt hann
bæði einn þeirra fyrir kveðju yfir
hafið.
Til að skilja hvers vegna Ís-
lendingar hættu að borða fuglana
verður því að umorða spurning-
una: Hvenær urðu Íslendingar of
saddir til að nenna að elta uppi fugl
út um móa og mela?
Stærsta „bailout“ sögunnar
Svarið liggur í skammlífu blóma-
skeiði íslenskra sveita á tímum
sauðasölunnar til Bretlands.
Þetta er eina tímabil sögunnar
sem íslenskur landbúnaður hefur
staðið undir sér sem atvinnugrein.
Vöxtur borga í Englandi iðnbylt-
ingarinnar hafði étið upp alla
framleiðslugetu enskra sveita og
spekúlantar leituðu því víða um
nálæg lönd að mat handa breskum
verkalýð, meðal annars til Íslands.
Í fáeina áratugi í lok nítjándu aldar
og byrjun þeirrar tuttugustu voru
fluttir út frá Íslandi sauðir sem
fitaðir voru á rófukáli í Skotlandi,
slátrað og seldir á enskan markað.
Þetta gat af sér búmm í íslenskum
sveitum. Bændur sáu peninga í
fyrsta skipti í meira en þrjár aldir.
Kindastofninn tvöfaldaðist, félags-
líf efldist, kaupfélög voru stofnuð
og ungmennafélög spruttu upp.
Þessi bjartsýni uppgangsáranna
varð jarðvegur sjálfstæðisbarátt-
unar; eftir á að hyggja dálítið
óraunsæ.
Og eftir búmmið kom hrun.
Þegar frystitækni náði fótfestu
stóðst íslenskt kindakjöt engan
samanburð við nauta- og svína-
kjöt. Markaðir fyrir tvöfaldan fjár-
stofn gufuðu upp. En þá var komin
heimastjórn á Íslandi og bændur
sestir í valdastóla. Í stað þess að
draga saman og fækka fé greip
heimastjórnin til stærsta „bailout“
Íslandssögunnar og keypti fyrir
skattfé allt það kjöt sem bændur
höfðu áður framleitt fyrir Eng-
landsmarkað – ekki bara í eitt ár
eða tvö, heldur eru íslenskir skatt-
greiðendur, hundrað árum seinna,
enn að borga bændunum kjötið
sem enskir vilja ekki sjá.
Þjóðrækni gegn afdalamennsku
Og kjötinu var dembt yfir Ís-
lendinga og umbreytti matarvenj-
um landsmanna. Umgengni um
sauðféð og nýting þess hrörnaði;
ullin var verr nýtt og aðeins bestu
kjötbitarnir étnir en heila, milta,
lungum og öðru góðmeti hent.
Hvergi í veröldinni eru dýr jafn illa
nýtt og á Íslandi.
En kindakjötsfjallið dró líka
stórlega úr nýtingu á villtum fugli
og eggjum. Sauðasalan var fjár-
hagslegur grunnur sjálfstæðis-
baráttunnar og hins nýja Íslands.
Kindakjötið tilheyrði hinni
sameinuðu þjóð á meðan nýting
villtrar náttúru er alltaf staðbund-
in – endur við Mývatn, fýll undir
Eyjafjöllum, selur í Breiðafirði,
lundi í Eyjum o.s.frv. Þessum hefð-
um var því fórnað á altari þjóðern-
isvakningar ásamt mállýskum og
öðrum einkennum héraðsmenn-
ingar. Það var þjóðræknislegt að
éta kjötfjallið en afdalamennska að
borða villibráð.
Það er spurning hvort okkur sé
ekki óhætt að byrja aftur að borða
lóur og spóa, nú þegar kaupfélögin
eru dauð, ungmennafélögin orðin
að sportistaklúbbum og sauða-
stofninn aftur kominn niður í 400
þúsund fjár.
 Matarkista vorsins
38 matur
Má bjóða þér spóa?
Fíflar, mófugl og egg
Helgin 6.-8. maí 2011
Þórir Bergsson og Gunnar Smári Egilsson
matur@frettatiminn.is
Þótt Íslendingar hafi að mestu hætt að borða mófugl fyrir rúmri öld gera nágrannaþjóðir
okkar það með góðri lyst. Og engin ástæða til annars. Lóa, spói og aðrir mófuglar eru herra-
mannsmatur og voru lengst af Íslandssögunnar fyrsta nýmeti vorsins.
Argentínskir
kúasmalar komu
íslensku mófugl-
unum til bjargar
upp úr aldamót-
unum 1900 með
aðstoð frysti-
tækninnar, áhrifa
bænda innan
íslensku heima-
stjórnarinnar og
þjóðræktar sem
stefnt var gegn
hefðum í héraði.
Ljósmyndir/Nordic
Photos/Getty Images
Fíflablöðin má nota í salat
snemma á vorin þegar
þau eru ung og
enn ekki orðin of
bitur. Þeir sem
búa að góðum
fíflabreiðum geta
slegið fífilinn upp
úr miðjum júní og
fengið aðra uppskeru
þremur vikum síðar.
Blómunum er
hægt að velta upp
úr tempúra-deigi (eða
orly-deigi fyrir þá sem
óttast ekki glúten) og
djúpsteikja.
Vorboðinn ljúfi hristi ekki aðeins vetrardrómann af fólki með
söng heldur var lóan, eins og annar mófugl, fyrsta nýmetið
sem fólk fékk eftir marga mánuði. Íslendingar hættu að borða
mófugla fyrir um hundrað árum en þá má finna á borðum allra
nágrannaþjóða okkar.
Andaregg hafa alla tíð verið
hirt til matar á Íslandi. Við
Mývatn voru þau kæst (og eru
enn) svo neyta mætti þeirra
allt sumarið og fram á haust.
Villtur kerfill getur verið
hvassari á bragðið en
kerfill sem er rækt-
aður til matar. Veljið
því smærri blöðin og
smakkið áður en þið
setjið þau í salat, brytjið
út í súpuna eða sósuna.
Það er víða siður að
fagna vori með fullum
potti af kríueggjum og
borða síðan á sig gat í
góðra vina hópi. Vegna
breytinga í hafinu
undanfarin ár og minni
átu er hins vegar léleg
viðkoma hjá kríustofn-
inum hérlendis og
því lítill fögnuður við
að borða eggin frá
fuglinum.
Spóinn er stærri og kjötmeiri en lóan og er, eins og aðrir fuglar af snípuætt, víðar
matfugl en lóan eða þrösturinn.