Dagblaðið Vísir - DV - 11.11.2011, Page 34

Í
fimmtándu sakamálasögu Arn-
aldar Indriðasonar víkur sögunni
til ársins 1972. Aðalsöguhetjan
er Marion Briem, lesbísk rann-
sóknarlögreglukona á miðjum aldri.
Sögusviðið er Reykjavík og heims-
meistaraeinvígi skákmeistaranna
Fischers og Spasskys er í brennidepli.
Íslendingar hafa gaman af því að
rifja upp þann tíma þegar sérviska
Bobbys Fischer var á forsíðum blað-
anna, körfukjúklingur á Naustinu
sem þótti meiriháttar exótísk fæða og
framandi siðir sem Íslendingar áttu
bágt með að fylgja. Svo sem að þrífa
fingur í vatnsskál eftir sóðalegt kjúk-
lingabitaát. Íslendingar áttu það víst
nefnilega til að drekka sítrónuvatnið
í grunnu skálunum sem var ætlað til
þess að ná fitu af fingrum.
Arnaldur laumar tíðarandanum
fínlega að án þess að þreyta lesand-
ann, á köflum er þó fullmikið lagt
í staðreyndir svo að söguþráður-
inn fer að líkjast handriti að kvik-
mynd. Hann hefur þó vinninginn
af því að velja þessa leið því lýsing-
ar á Íslendingum þessa tíma vekja
væntumþykju.
Veikleikar sögunnar felast helst
í langdregnu plotti. Lesandinn fær
mun meiri áhuga á að kynnast betur
hinni dularfullu Marion Briem en
að ráða lausn á morðgátu. Arnald-
ur þjónar þeim áhuga með löngum
frásögnum og minningarbrotum úr
æsku hennar. Marion er þrátt fyrir
þá áreynslu líklega meiri ráðgáta
fyrir lesandanum en þeir dularfullu
atburðir sem henda í Hafnarbíói þar
sem unglingur lætur lífið á bíósýn-
ingu.
Hún er eins og Erlendur. Sterkur
einfari sem myndi seint kallast líf-
legur. En í Marion eru gloppur.
Það er ómögulegt að gera af henni
mynd í huga sér. Föst í minninu er
fremur ódýr persónulýsing fram-
arlega í bókinni. Tvennt gengur af
fundi með Marion og annað segir:
Var þetta karl eða kona? Slík undra-
vera er hún greinilega hún Marion
Briem.
Margar aukapersónur þarf að rifja
upp með herkjum eftir lestur. Vinur
og verndari Marion, Aþaníus, er þar
undantekning. Arnaldur er hér aftur
að snúa á hvolf og teygja í persónu-
sköpun. Hann hefur líklega gaman af
því að leika sér með hefðbundna sýn
á konur og karla. Nafnið er óvenju-
legt og mannkostirnir líka. Hálfsystir
Marion er óljós, samstarfsfélagi Mar-
ion, Albert, er gufukenndur og það
eru líka þeir sem flækjast í plottið.
Niðurstaða: Skemmtileg saga þar
sem er dregin upp skondin mynd úr
Íslandssögunni en langdregið plott
og óáhugaverðar aukapersónur. n
34 Bækur 11.–13. nóvember 2011 Helgarblað
A
llt frá bankahruninu haustið
2008 hafa áhugamenn um
þjóðfélagsmál rýnt í íslenskt
samfélag áranna fyrir hrun
og reynt að greina hvað fór
úrskeiðis og hvers vegna. Jóhann
Hauksson er einn reyndasti og ritfær-
asti blaðamaður íslenskur og hefur
fjallað mikið um þessi mál í blaða-
greinum. Í þessari bók kafar hann
dýpra, reynir að skyggnast undir
yfirborðið, greinir ýmsa meginþætti
(og galla) íslensks stjórnkerfis og
viðskiptalífs síðustu tíu til fimmtán
árin fyrir hrun og hyggur jafnframt
að ýmsum kenningum um valdið og
beitingu þess. Þær eru flestar erlend-
ar að uppruna en Jóhann mátar þær
við íslenskan veruleika og það sem
hér gerðist. Niðurstaða hans virðist
mér vera sú, í sem allra stystu máli,
að íslenskir valdhafar og viðskipta-
jöfrar hafi á árunum fyrir hrun engan
veginn verið færir um að fara sem
skyldi með það vald sem þeim var
fengið, hvorki pólitískt né efnahags-
legt. Þeir hafi ítrekað misbeitt valdi
sínu, viljandi og óviljandi, og látið
stjórnast af hroka, græðgi og heimsku
og ekki síður af rótgróinni frænd-,
flokks- og kunningjahygli. Með því
hafi þeir grafið undan efnahagslífinu
sem að lokum hrundi eins og spila-
borg. Máli sínu til stuðnings rekur
Jóhann mörg dæmi frá áratugnum
fyrir hrun. Þau eru flest vel þekkt og
snúa með einum eða öðrum hætti
að samstarfi Sjálfstæðisflokks og
Framsóknarflokks og hinni illræmdu
helmingaskiptareglu. Mörg þessara
dæma eru harla ljót, ekki síst þegar
við þekkjum afleiðingarnar, og í sum-
um tilvikum var að líkindum um að
ræða athæfi sem hefði talist saknæmt
í mörgum nágrannalöndum okkar,
jafnt austan hafs sem vestan.
Aðferð Jóhanns er bráðsnjöll
og hann styður niðurstöður sínar í
flestum tilvikum með ljósum dæm-
um og traustum rökum. Helsti gall-
inn við röksemdafærslu hans er að
minni hyggju sá, að hún hefur ekki
nægilega sterka sögulega skírskotun.
Lesendur, sem ekki þekkja vel til ís-
lenskrar stjórnmála- og atvinnusögu
20. aldar gætu glapist til að halda að
frændhygli, aðstöðubrask, einkavina-
væðing, kunningjapólitík og flokks-
ræði hafi hafist á Íslandi nálægt ár-
þúsundamótunum 2000 og jafnvel
að þeir Davíð Oddsson og Halldór
Ásgrímsson hafi fundið þetta allt upp
með dyggri aðstoð pólitískra fylgi-
sveina og óprúttinna peningamanna.
Þetta er vitaskuld fjarri lagi. „Spill-
ingin“, sem sumir nefna svo, var ef
til vill grófari en áður á síðustu ár-
unum fyrir hrun, en umfram allt
sýnilegri nú – ekki síst vegna þess að
allt hrundi. Meinið hafði hins vegar
verið að grafa um sig áratugum sam-
an, a.m.k. frá því gömlu valdaætt-
irnar, sem öllu réðu á Íslandi á 19.
öld, náðu pólitískum völdum í skjóli
þingræðis með upphafi heimastjórn-
ar árið 1904. Og sjálfstæðismenn og
framsóknarmenn voru fráleitt einir
um að fara illa með valdið og hygla
flokksbræðrum, frændum og vinum.
Þeir gerðu vissulega meira af því en
aðrir, m.a. vegna þess að þeir voru
lengst í ríkisstjórn og réðu löngum
stærstu bæjarfélögunum og stærstu
viðskiptablokkunum. Aðrir flokkar
létu hins vegar ekki sitt eftir liggja
þegar þeir fengu tækifæri til. Á við-
reisnarárunum á 7. áratug 20. aldar
þóttu kratar allra flokka spilltastir og
alþýðubandalagsmenn létu fá tæki-
færi sér úr greipum ganga til að hygla
sínum mönnum þegar þeir komust
að kjötkötlunum. Illu heilli virðist
mér sitthvað benda til þess að sama
gamla meinið sé byrjað að grafa um
sig aftur, þótt formerkin séu önnur og
nú njóti aðrir en áður.
Ég get tek undir með Jóhanni
Haukssyni um þær meinsemdir sem
hann greinir í bók sinni, en þær áttu
sér mun dýpri rætur en frásögn hans
gefur til kynna. Þess vegna hefði þetta
ágæta og vel skrifaða rit að mínum
dómi orðið enn betra ef það hefði
hafist á stuttum sögulegum inngangi.
Þá hefðu lesendur átt auðveldara með
að skilja um hvað þræðir valdsins og
vondur spuni þeirra snerist.
Eftir lestur þessarar bókar ætti
engum að dyljast, að íslenska stjórn-
mála- og viðskiptakerfið, sem var
við lýði nánast alla 20. öld, var hel-
sjúkt – gegnumrotið. Um árþús-
undamótin var það eins og skraufa-
þurr bálköstur og ekki annað eftir
en hella á hann olíu og bera eld að
honum. Það verk önnuðust stjórn-
málaforingjar og viðskiptajöfrar
með góðlátlegu samþykki mikils
hluta þjóðarinnar. n
Skáldið af
Jökuldal
Föstudaginn 11. nóvember kem-
ur út hjá bókaforlaginu Bjarti ný
ljóðabók eftir Ingunni Snædal:
Metsöluskáldið
af Jökuldal.
Bókin heitir:
Það sem ég
hefði átt að
segja næst –
þráhyggjusögur.
Þetta er
fimmta ljóða-
bók Ingunnar,
áður hafa komið út hjá Bjarti:
Guðlausir menn – hugleiðingar
um jökulvatn og ást, Í fjarveru
trjáa – vegaljóð og Komin til að
vera, nóttin. Fyrsta bók Ingunnar
var Á heitu malbiki og vakti mikla
athygli.
Ingunn fékk bókmenntaverð-
laun Tómasar Guðmundssonar
og var tilnefnd til Íslensku bók-
menntaverðlaunanna fyrir Guð-
lausa menn.
Ingunn les upp úr verkum
sínum á Bókamessu í Bók-
menntaborg í Iðnó, klukkan
fimm á sunnudaginn, ásamt fleiri
skáldum.
Hvers vegna hrun?
Öll verk
Irène gefin út
Skáldsögunni Franskri svítu eftir
Irène Némirovsky var vel tekið
hér á landi. Þessi bók sem hefur
farið sigurför um heiminn kom
fyrst út í París árið 2004, sextíu
og tveimur árum eftir  að höf-
undurinn lést í útrýmingar-
búðum nasista í Auschwitz í júlí
1942. Margar skáldsagna Irène
hafa verið endurútgefnar síðan,
en miðvikudaginn 9. nóvember
koma öll verk hennar út í París í
fyrsta sinn, í tveimur bindum eða
alls um 4.000 blaðsíður. Hér er
um að ræða texta frá því hún var
að byrja að skrifa, blaðagreinar,
smásögur, kvikmyndahandrit og
skáldsögur. Þarna birtist talsvert
efni eftir hana í fyrsta sinn, en auk
þess prýða útgáfuna svipmyndir
frá ævi Irène Némirovsky.
Myrknætti
vel tekið
Myrknætti Ragnars Jónassonar
kemur með látum inn á íslensk-
an bókamarkað. Bókin er í öðru
sæti yfir íslensk
skáldverk á
nýjasta Bók-
sölulistanum
sem mælir söl-
una frá 9.–22.
október. Þá
var Myrknætti
sjöunda mest
selda bók vik-
unnar í Eymundsson. Ragnar
Jónasson hefur áður gefið út
bókin Snjóblindu, sem var valin
ein af fjórum bestu skáldsögum
haustsins 2011 í Þýskalandi af
tímaritinu Gala. Sögusviðið er í
Skagafirði þar sem finnst illa út-
leikið lík og á sama tíma bíður
ung nepölsk kona dauða síns,
lokuð inni í myrkri á óþekktum
stað á Íslandi.
Jón Þ. Þór
Dómur
Kristjana
Guðbrandsdóttir
kristjana@dv.is
Dómur
Þræðir valdsins
Kunningjaveldi, aðstöðubrask
og hrun Íslands.
Höfundur: Jóhann Hauksson.
Útgefandi: Veröld.
198 blaðsíður
Einvígið
Höfundur: Arnaldur Indriðason.
Útgefandi: Forlagið.
316 blaðsíður
Kafað dýpra „Jóhann Hauksson er einn reyndasti og ritfærasti blaðamaður íslenskur og
hefur fjallað mikið um þessi mál í blaðagreinum. Í þessari bók kafar hann dýpra.“
Skondin mynd
úr Íslandssögunni
Tíðarandinn árið 1972 Í sögunni Einvígið
eru sannsögulegir atburðir sögusviðið.