Dagblaðið Vísir - DV - 11.11.2011, Qupperneq 45

45Helgarblað 11.–13. nóvember
„Þóra Einarsdóttir
ber af sem Pamína“
Töfraflautan
í flutningi Íslensku óperunnar
Tree of Life
Herbertson
Hvernig er draumahelgin? „Herbert og sonur hans
með fallega plötu“
S
tutt og laggott fjallar
leikritið um örlög
kirsuberjatrjágarðs
á óðali rússneskrar
aðalsfjölskyldu um
aldamótin fyrri. Garðurinn sá
er bæði frægur og fagur, en nú
verður hann að víkja fyrir Nú-
tímanum – með stóru N-i. Eitt
sinn var hann nytjaður, sultan
af trjánum færði björg í bú,
sú tíð er löngu liðin. Enginn
kann lengur að búa til sult-
una. Það hefur enginn döng-
un í sér til neins af þessu fólki.
Eins og svo oft er hjá Tsjekhov.
Samt þykir manni svo vænt
um persónur hans, að maður
fer aftur og aftur að sjá sýning-
ar á þessum fjórum eða fimm
leikritum sem hann náði að
klára á sinni stuttu ævi. Því
að það eru mannlýsingarnar
sem heilla hjá Tsjekhov. Ekki
sögurnar, sem oftast eru ekki
neitt neitt og ekkert endilega
symbólíkin sem hann fléttar
inn í þær. Eins þótt hún sé
áhugaverð og vefji sig innan
í og utan um hið mannlega
drama, einkum í Kirsuberja-
garðinum.
Nær ekki tökum á
Tsjekhov
Hilmir Snær Guðnason hefur
verið að hasla sér völl sem
leikstjóri á síðustu árum.
Dagur vonar og Fjölskyldan
voru góðar sýningar frá hans
hendi. Nú fær hann að spreyta
sig á Tsjekhov, en nær ekki
tökum á honum. Tsjekhov
er sleipur; það hafa ýmsir
leikstjórar fengið að reyna á
undan Hilmi Snæ. Það má
hvorki leika hann of trag-
ískt né of kómískt. Hvorki of
raunsætt né of stílfært. Hvorki
jarða hann í þyngslalegum,
ofurdramatískum natúral-
isma (sem var gamla leiðin að
Tsjekhov) né leysa hann upp
í einhvers konar leikrænar til-
raunir, gefa sér óhóflega mikið
frelsi gagnvart honum.
Sem mér finnst Hilmir
Snær gera hér. Það vantar í
sjálfu sér ekki að bæði er grát-
ið og hlegið í þessum Garði.
Og dansað, mikið dansað.
Fólkið er dansandi í tíma og
ótíma og hefur til þess heila
þrjá músíkanta sem eru alltaf
að koma inn á sviðið öðru
hverju. Þeir eru mjög flinkir
– en Kirsuberjagarðurinn er
bara ekki melódrama. Loks
þegar kemur að dansleikn-
um í þriðja þætti, hinum eina
sem höfundurinn skrifaði inn
í verkið, er maður fyrir löngu
búinn að fá nóg af öllum þess-
um dansi. En ég býst við að
það eigi að vera einhver sym-
bólismi í því, einhver „sögn“,
eins og leiklistarfólkið segir
stundum. Á hún að vera sú, að
þarna sé dansað á hengiflug-
inu, bjargbrúninni sem allir
munu að lokum steypast yfir?
Eigi svo að vera, þá er þeirri
sögn hressilega fylgt eftir – of
hressilega fyrir minn smekk.
Hilmi Snæ mun í viðtölum
hafa orðið margrætt um það
hversu kómískur Tsjekhov
sé. Víst vildi Tjsekhov kalla
Kirsuberjagarðinn kómedíu.
En það hugtak getur þýtt svo
margt. Mig hefur lengi grunað
að hann hafi gert þetta til að
stríða Stanislavský, leikstjóra
sínum, sem honum fannst
ofdramatísera leikritin sín.
Og kaffæra þau í natúralisma.
Besta Tsjekhov-sýning sem ég
hef séð var gerð af Tékkanum
Otomar Krejca, sem er talinn
einn af fremstu Tsjekhov-túlk-
endum sögunnar. Það sem sló
mig í þeirri sýningu, sem var
unnin upp úr æskuverkinu
Platonov, var hversu mýst-
ískan hún gerði Tsjekhov.
Kannski var Tuminas hinn
litháíski á svipuðum slóðum
í sínum Kirsuberjagarði fyrir
fimmtán árum; mér fannst
það ein besta sýning hans
hér, eins þótt dimmt væri yfir
henni.
Eftir að hafa horft á Kirsu-
berjagarð Hilmis Snæs fæ ég
ekki varist þeirri hugsun að
hann hafi verið mun ást-
fangnari af leikstjórnaraðferð-
inni sinni en skáldskap Tsjek-
hovs. Hilmir Snær er vitaskuld
kunnáttumaður og hann fær
hér að tefla fram mörgum af
bestu leikurum Leikfélagsins.
Það eru mörg fallega unnin
lítil atriði í sýningunni, sumt
er til hreinnar fyrirmyndar. Al-
mennt séð finnst mér lofsvert
hversu oft leikstjórinn leyfir
leikendum að dvelja við ein-
stök atriði, gæla við þau, reyna
að ná út úr þeim sem mestum
dramatískum safa. Hér er ekki
þessi innantómi og einhæfi
hamagangur sem er að verða
svo sorglega algengur á ís-
lensku leiksviði, ekki síst hjá
yngstu kynslóðinni, því miður.
Leikstjórinn á lof skilið fyrir
það.
Kraðak á sviðinu
Sums staðar skilar nostursem-
in sér greinilega, jafnvel einna
best í minni hlutverkunum.
Ég hef til dæmis aldrei séð Val
Frey Einarsson jafn skemmti-
legan og í hlutverki hrakfalla-
bálksins Epihodovs sem er sí-
fellt að reka sig á eða detta um
eitthvað; hér fær hann meira
að segja að renna á rassin-
um niður heilan stiga sem
hann gerði með glæsibrag. Já,
Hilmir Snær er ófeiminn við
að demba sér út í farsa ef því
er að skipta. Stiginn er enn ein
viðbót leikstjórans sem telur
sig ekki þurfa að eltast við
smotterí á borð við sviðslýs-
ingar höfundar, steypir saman
úti- og innisenum eins og
ekkert sé, býr til efra svið ofar
aðalsvið inu, rými sem er svo
lítið sem ekkert nýtt enda ekk-
ert sem kallar á það í textan-
um. Ég var lengi að reyna að
átta mig á öllum þeim skerm-
um og skápum, kimum og
krókum sem Halla Gunnars-
dóttir hafði búið til á sviðinu,
hvaða stíl þetta átti nú að
vera í, eitthvað af júgend var
þarna sýndist mér, og jafnvel
smávegis „japonaiserie“, sem
Van Gogh kallaði svo, og fleiri
stílar gátu verið þarna á kreiki,
mér gekk ekki alltof vel að
henda reiður á því. Búning-
ar voru ekki heldur í períódu
nema takmarkað, eitthvert
millistig á milli ritunartíma
verksins og okkar eigin. Ef til
vill var ætlunin að vera „póst-
móderne“. Mér fannst þetta
bara verða kraðak. Leiks-
lokin, sem vel túlkuð eiga að
verða mjög áhrifamikil, fóru
með öllu forgörðum í þessari
umgerð.
Það er kannnski fullmikið
sagt að hver sýning á Kirsu-
berjagarðinum standi og falli
með túlkun Ljúbov Andre-
évnu Ranévskaju, konunn-
ar sem á ættaróðalið og ber
endanlega ábyrgð á falli þess.
Tsjekhov var ekki að skrifa
fyrir stjörnuleikhús; hann
vill helst að allir leikarar séu
stjörnur og veitir þeim tæki-
færi til þess. Í hinni fullkomnu
sýningu á leikritinu – og mað-
ur getur vel látið sig dreyma
um slíka sýningu – hygg ég
þó að Ranévskaja verði að
vera fremst meðal jafningja.
Sumar af bestu leikkonum
okkar hafa fengið tækifæri til
að leika hana: Guðrún Ás-
mundsdóttir, Kristbjörg Kjeld
og Edda Heiðrún Bachmann
sem gerðu henni allar góð
skil. Sigrún Edda Björnsdótt-
ir leikur hana nú, en nær að
miðla litlu af þeim töfrum og
trega sem líf þessarar konu er
samslungið af. Það er HÆGT
að sýna Ranevskaju sem ein-
hvers konar tilfelli, dæmi um
meðvirkan einstakling, svo
notað sé vinsælt tískuorð,
konu sem hefur aldrei tekið
fulla ábyrgð á lífi sínu og lifir í
gegnum aðra. Manneskju sem
er sjálfhverf og ástsjúk. Þegar
við skiljum við hana í leiks-
lok eru allar líkur á því að hún
sé á leið á botninn. Samt er
aldrei að vita nema einhverjar
leiðir opnist henni. Við óskum
þess af hjarta, en við höfum
ekki hugmynd um hvernig
það á að gerast. Hið eina sem
við vitum er að Garðurinn
verður höggvinn, gamla húsið
rifið og að stórfjölskyldan sem
bjó í því kynslóð eftir kynslóð
splundrast fyrir fullt og allt.
Og að um leið hrynur heill
heimur. Að kapítalisminn
mun taka við af lénsveldinu
og sveitasamfélaginu. Og að
Byltingin bíður á næsta götu-
horni. Fulltrúar beggja, kapít-
alsins og kommúnismans, eru
mættir þarna – báðir jafnvissir
um að þeirra sé Mátturinn og
Dýrðin.
Á einhvern hátt verður
þessi kærulausa og hálf-von-
lausa kona ímynd alls þess
góða sem hinar félagslegu
hamfarir munu sópa burt og
hafa sópað burt á okkar tíð.
Hún er dauðadæmd og allt
hennar ríki; við vitum það.
En var það ekki betra ríki en
það sem hinn glæsti og sigur-
vissi Nútími hefur búið okkur?
Þrátt fyrir bændaánauðina og
misskiptingu auðsins. Hver
veit nema gamla aristókratíið
hafi, þegar best lét, verið sið-
menntaðra og hjartabetra
en hinn nýi aðall peninga og
byltinga sem er að brölta til
valda – og hikar ekki við að
höggva niður alla þá kirsu-
berjagarða sem á vegi hans
verða? Eins þótt jörðin öll
standi að lokum eftir auð og
tóm.
Alexía kom ánægjulega á
óvart
Sigrún Edda er vandvirk leik-
kona, en hún hefur lengi átt til
að festast í ákveðnum leiktökt-
um, einhvers lags stelpulegu
tísti sem hefur aldrei orkað á
mig sem annað en tilgerð. Ég
hef sterkan grun um að góður
leikstjóri eigi að geta náð
henni upp úr þessu fari, því
að hún er gáfaður og næmur
listamaður. En hverju sem um
er að kenna, þá rann Ranevs-
kaja úr höndum hennar og
þrátt fyrir stöku góðan sprett
stóð manni að lokum á sama
um konuna – og um leið garð-
inn hennar, og allt sem hann
stendur fyrir. Þó fékk Sigrún
ágætan mótleik bæði frá Þresti
Leó Gunnarssyni, sem túlkaði
hinn einhleypa og undarlega
bróður hennar, Gaév, af næm-
leik og húmor, og Rúnari Frey
Gíslasyni sem var fínn í hlut-
verki Lopakhins, kaupmanns-
ins sem hirðir garðinn að
lokum. Rúnar Freyr sýndi vel
hversdagsleika þessa manns,
hörkuna sem býr með hon-
um, og elskuna sem hann ber
þó undir niðri til fólksins sem
hann veit að hann er að tor-
tíma. Ilmur Kristjánsdóttir var
full stíf í hlutverki stjúpdótt-
urinnar Vörju, sem annast
heimilishaldið, en Varja er
ekki endilega mjög geðþekk
persóna. Kveðjuatriði þeirra
Lopakhins var eitt hið besta
í sýningunni; grátbroslegt á
þennan sanna tsjekhovska
hátt. Birgittu Birgsdóttur tókst
ekki að gera barnslega ein-
lægni dótturinnar Önju nógu
hrífandi, en Alexía Björg Jó-
hannesdóttir kom ánægjulega
á óvart í hlutverki Charlotte.
Pétur Einarsson var yfirborðs-
legur í hlutverki gamla þjóns-
ins Firs, litlu en mjög mikil-
vægu.
Snyrtilega unnin sýning
Gömul þýðing Jónasar Krist-
jánssonar, sem er ekki gerð
úr frummálinu, hljómaði
skemmtilega gamaldags. En
eitt smáatriði má ég til með að
nefna. Fræg ræða byltingar-
stúdentsins Trófímovs, sem
Guðjón Davíð Karlsson lék
vel, hefst á orðunum: „Allt
Rússland er okkar garður“ –
og er þá táknræn vísun í kirsu-
berjagarðinn. Hér er Trofímov
aðeins látinn segja: „Allt land-
ið er okkar garður.“ Það finnst
mér nú hljóma heldur snaut-
lega. Var leikstjórinn kannski
að reyna að „af-rússífíera“
verkið? Hafi svo verið, þá var
það að mínum dómi misráð-
ið. Tsjekhov var Rússi, þetta er
rússneskur harmleikur. Harm-
sögu rússnesku þjóðarinnar
þekkjum við öll, það er hún
sem veitir þessu verki sinn
djúpa hljómbotn, gerir það að
spásögn sem snertir okkur öll.
Í ríki Tsjekhovs verðum við öll
Rússar.
Og niðurstaðan um Kirsu-
berjagarð LR: snyrtilega
unnin sýning sem nær aðeins
örsjaldan að fanga þann tón
sem er Tsjekhovs og einskis
annars höfundar.
Ekki í garði Tsjekhovs
Leikrit
Jón Viðar
Jónsson
Kirsuberja-
garðurinn
eftir Anton Tsjekhov
Leikfélag Reykjavíkur
Íslensk þýðing: Jónas Kristjánsson
Leikstjórn: Hilmir Snær Guðnason
Leikmynd og búningar: Halla Gunn-
arsdóttir
Lýsing: Björn Bergsteinn Guðmunds-
son
Sýnt í Borgarleikhúsinu
er ekkert að sprengja sig á
verkefnum. Maður tekur bara
það að sér sem maður ræður
við. Ég fer svo út 9. desem-
ber og kem næst heim í maí.
Það hljómar kannski langt en
þetta er allt svo fljótt að líða.
Ég var einmitt virkilega farinn
að hlakka til þess að fá að vera
hér heima í þrjá mánuði en
nú eru tveir af þeim liðnir og
ég veit ekkert hvað varð um
þá. Þetta er allt frekar fljótt að
líða,“ segir tenórinn Sveinn
Dúa Hjörleifsson.
Á sjó Sveinn Dúa entist ekki í sjómennskunni og gerðist tenórsöngvari. myNd EyþóR ÁRNASoN
Steinunn Ólína Þorsteinsdóttir rithöfundur og forsetaframbjóðandi
„Um helgar finnst mér skemmtilegast að vera með
fjölskyldunni, elda góðan mat og sofa vel og lengi.“