Bændablaðið - 29.01.2015, Síða 28

28 Bændablaðið | Fimmtudagur 29. janúar 2015
Hrísgrjón – þriðja mest
ræktaða planta í heimi
Um helmingur jarðarbúa borðar
hrísgrjón á hverjum degi. Í Asíu
eru hrísgrjón helsta uppspretta
næringar yfir tveggja milljarða
manna og ræktun þess eykst hratt
í Afríku þar sem þau verða sífellt
mikilvægari sem fæða.
Hrísgrjón hafa líklega fætt fleiri og
í lengri tíma en nokkur önnur planta.
Þau eru gríðarlega mikilvæg fæða
enn í dag því meira en einn fimmti
allra hitaeininga sem jarðarbúar
neyta koma úr hrísgrjónum. Þau eru
ræktuð á um 10% af öllu ræktanlegu
landi í heiminum.
Fornleifarannsóknir í Kína
sýna að ræktun hrísgrjóna nær að
minnsta kosti tíu þúsund ár aftur í
tímann, aðrir segja ræktunina vera
allt að fimmtán þúsund ára gamla.
Rannsóknir á erfðum hrísgrjóna
benda til að ræktun þeirra sé
upprunninn og hafi breiðst út frá
bökkum Yangze-árinnar sem er
lengsta á í Asíu og sú þriðja lengsta
í heimi.
Talið er að hrísgrjón hafi borist
til Grikklands með hersveitum
Alexanders mikla þrjú hundruð árum
fyrir Kristsburð og á 14. öld er farið
að rækta þau á Ítalíu og Spáni. Til
Ameríku berast þau með þrælum
frá Afríku. Strandlengja sem liggur
frá Senegal til Sierra Leone kallast
Hrísgrjónaströndin og var þekkt fyrir
þrælaverslun og hrísgrjónarækt á
sínum tíma.
Fjölær grastegund
Hrísgrjón, Oryza sp., eru fjölærar
grastegundir sem dafna í margs
konar jarðvegi, hvort sem hann er
þurr eða blautur, súr eða basískur.
Einkímblöðungar sem geta náð 1,8
metra hæð. Í ræktun er plöntunni
sáð á hverju ári. Blöðin eru löng, 50
til 100 sentímetrar, og mjó, 2 til 2,5
sentímetrar, blómin vindfrjógandi
og fræin æt. Fræin vaxa á öxum og
misjafnt er eftir afbrigðum hversu
mörg grjón hver planta gefur þar sem
öxin eru mismörg eftir afbrigðum.
Þegar best lætur getur ein planta
þroskað allt að 2000 grjón.
Aðlögunarhæfni plöntunnar ræðst
að hluta til af því hversu vel þróað
loftæðakerfi hennar er og því getur
hún hæglega flutt súrefni frá blöðum
til róta jafnvel þótt plantan standi
hálf á kafi í vatni. Ættkvíslin Oryza
skiptist í 23 tegundir og eru O. sativa
og O. glaberrima mest ræktaðar, sú
fyrrnefnda í Asíu en sú síðarnefnda í
Vestur-Afríku. Í Asíu hefur O. sativa
þróast í hundruð ef ekki þúsundir
undir- og deilitegunda en algengastar
eru indica, japonica og javanica sem
eru nefndar eftir upprunalegum
vaxtarstað.
O. sativa þrífst betur þar sem
úrkoma er meiri og plantan oftast
ræktuð á flæðiökrum sem hafa
verið hólfaðir niður og eru undir 5
til 10 sentímetrum af vatni vegna
stíflugerðar. Áætluð vatnsnotkun O.
Sativa til framleiðslu á einu kílói af
hrísgrjónum eru 2000 lítrar.
O. glaberrima þolir meiri þurrk og
hefur ræktun hennar sótt verulega á
víða í Afríku undanfarin ár.
Líkt og í annarri einræktun
herja margs konar sjúkdómar og
skordýr á plönturnar auk þess sem
sveppasýking á fótum er algeng hjá
þeim sem vinna á ökrunum og standa
í vatni allan daginn. Fyrr á tímum
voru hrísgrjónaakrar eldisstöðvar
fyrir moskítóflugur og malaríu sem
breiddist út með henni.
Fiskeldi á flæðiökrunum er
Helstu nytjaplöntur heimsins
Vilmundur Hansen
vilmundur@bondi.is
Hrísgrjónarækt er víðast hvar tímafrek og krefst mikils mannskapar.
hrísgrjónum.