Morgunblaðið - 30.06.2017, Qupperneq 81

MENNING 81
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 30. JÚNÍ 2017
Ofan á skáp í stofunni okkar
hefur lítil barnaskeið úr silfri
átt sinn stað í tæpa fjóra ára-
tugi. Þessa fallegu skeið gaf
Zukofsky syni okkar Björns
þegar hann var skírður. Paul
hafði sjálfur fengið hana sem
barn. Allt frá þessum tíma
hefur verið mikil og dýrmæt
vinátta milli fjölskyldu okkar
og Pauls. Þótt stundum skær-
ist í brýnu milli okkar tveggja
út af ýmsu sem viðkom æfing-
um eða tónleikum héldu Paul
og Björn sínu striki, skiptust á
skoðunum um alþjóðastjórnmál og bentu
hvor öðrum á áhugaverðar greinar heims-
horna á milli. Á árunum sem Paul kom reglu-
lega til landsins heimsótti hann okkur gjarn-
an. Oft var hann hér á þorranum. Árum
saman hefur verið skálað fyrir Paul í brenni-
víni með hákarli hjá okkur og verður gert
áfram í minningu hans.
Paul var stórbrotinn og flókinn persónu-
leiki og snillingur á sínu sviði. Þekking hans
einskorðaðist þó ekki við tónlistina því með-
fram snilli sinni í þeirri list var
hann vel að sér á fjölmörgum
sviðum, hann var mikill mála-
maður, víðlesinn og gjörþekkti
bókmenntir margra þjóða auk
þess að hafa þróun verð-
bréfamarkaða á hreinu. Hann
hafði nokkurs konar röntgen-
heila sem virtist geta greint
hljóð, ryþma, orð og tölur af
einstökum hraða og nákvæmi.
Við í Kammersveitinni vor-
um svo lánsöm að fá hann til
liðs við okkur fljótlega eftir að
hann hóf starf sitt hér á landi
með ungu fólki á Zukofsky-námskeiðunum.
Við áttum hann að næstu 25 árin sem stuðn-
ingsmann og velgjörðarmann með ótæmandi
hugmyndir að prógrömmum og kraftinn til
að fylgja þeim eftir þótt ekki væri ljóst
hvernig það væri mögulegt. En hugurinn bar
okkur hálfa leið með hann í liði.
Ég minnist Pauls með mikilli þökk fyrir
allt það sem hann kenndi mér og öll frábæru
verkin sem ég kynntist undir handleiðslu
hans.
Stórbrotinn og
flókinn persónuleiki
Rut Ingólfsdóttir fiðluleikari
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Morgunblaðið/Sverrir
Vinátta Rut Ingólfsdóttir og Paul Zukofsky að loknum tónleikum Kammersveitar Reykjavíkur í
Langholtskirkju 1. febrúar 2004. Tónleikarnir voru hluti af Myrkum músíkdögum og á þeim var
heimsfrumflutt Sería eftir Hauk Tómasson og frumflutt á Íslandi Trois Liturgies pour la
Présence divine eftir Olivier Messiaen. Zukofsky starfaði reglulega með Kammersveitinni.
Á lífsleiðinni hittir maður
stundum fólk sem snertir líf
manns sterkar en aðrar mann-
eskjur gera. Ekki á því plani
sem lífsförunautur kemur inn í
lífið og snertir kærleiks-
strenginn svo ekki verður um
villst og aftur snúið. Heldur
fer eitthvað að syngja eða
klingja í þeim hluta heilans
sem heldur utan um viskuna
og tilfinning eins og ást hefur
ekki hundsvit á. Ég vissi ekk-
ert um tilfinningalíf Pauls
Zukofsky og kom það ekki við
en af því vitræna fékk ég gullnar gusur sem
höfðu varanleg áhrif á líf mitt. Það getur ver-
ið varasamt að velta sér óhóflega upp úr til-
finningum í listum. Röntgenauga og innsæi
hins fagra vits dugar oft betur.
Af mörgum sterkum tónlistarupplifunum
með Paul sem ég var svo lánsamur að eiga
var ein sú eftirminnilegasta þegar við félagar
í Blásarakvintett Reykjavíkur lögðum út í
það háskaspil að flytja frægan
kvintett Arnolds Schönberg á
vegum Kammersveitar Reykja-
víkur. Þetta verk er skóla-
bókardæmi um harðsnúna tón-
smíðatækni og mjög tyrfið í
flutningi. Okkur sóttist verkið
illa og við fengum Paul til að
lóðsa okkur í gegnum fjand-
ann, sem hann og gerði af ljúf-
mannlegri snilld. Þetta var
daginn fyrir tónleika í Áskirkju
og við grátbáðum hann um að
stjórna verkinu. „Nei, þið gerið
þetta sjálfir, piltar,“ og svo
kom fallega hlýja brosið. Við uxum ekki lítið
við þessa reynslu.
Ég var orðinn atvinnumaður í tónlist þegar
við kynntumst og losnaði því við hárbeitt
skeyti hans til unglinganna sem hann vann
með í flutningi erfiðustu sinfónískra verka og
gleymdust seint eða ekki. En þessi snillingur
vissi. Og þvílíkt framlag til tónlistarlífs á
Íslandi.
Morgunblaðið/Golli
Röntgenauga og
innsæi hins fagra vits
Einar Jóhannesson klarínettuleikari
Ég á aðeins góðar minningar
um snillinginn Paul
Zukofsky. Facade Suite eftir
William Walton var fyrsta
verkefnið sem ég vann með
Paul. Ég fór hálfkvíðinn á
fyrstu æfingu, þar sem ég
hafði heyrt að hann væri
mjög kröfuharður. Hann
byrjaði á „presto“-kaflanum,
sem varð „prestissimo“ í
höndum hans. Verkið er fyrir
kammersveit og tvo sögu-
menn, var ég annar þeirra en
Rut Magnússon hinn. Ég man
ekki eftir að hafa nokkru sinni fyrr talað á því-
líkum hraða. Eftir að hafa rennt í gegnum
kaflann spurði ég hvort þetta væri hraðinn
sem hann stefndi að. Hann játaði því. „Allt í
lagi,“ sagði ég „en ekki hraðar þar sem ég hef
þegar brennt á mér tunguna á þessum hraða.“
Þarna hitti ég í mark, þetta var
akkúrat hans húmor og eftir það
átti ég upp á pallborðið hjá honum.
Í annað skipti vorum við að æfa
Serenade Op. 24 eftir Schönberg.
Þar er oft erfitt að finna rétta nótu
fyrir söngvarann og spurði ég
hann eftir hverju ég ætti að hlusta
til að finna rétta tóninn. Hann var
mjög fljótur að svara. „Hlustaðu á
sellóið hér …mandólínið hér
…klarínettuna hér …o.s.frv.“
Hann fór í gegnum raddskrána á
nokkrum mínútum og fann svar
við öllum spurningum mínum.
Þannig þekkti hann verkin út og inn og vissi
nákvæmlega hvað hann vildi.
Ég hef alltaf borið djúpa virðingu fyrir tón-
listarmanninum Paul Zukofsky og líkaði vel
við hann. Lát hans er mikill missir fyrir
tónlistarheiminn.
Svar við öllum spurningum
John Speight tónskáld
Morgunblaðið/RAX
Ég fluttist til Íslands í septem-
ber 1981 til að leika með
Sinfóníuhljómsveit Íslands.
Fyrstu vikuna, þegar allir komu
til baka eftir langt sumarfrí, átt-
um við að spila fyrstu sinfóníu
Mahler og stjórnandinn var
hinn alræmdi Paul Zukofsky.
Orðspor hans var þekkt og ég
var svolítið kvíðinn að byrja
nýja starfið mitt undir slíku
álagi. Mér til mikils léttis reynd-
ist hann vera mjög elskulegur,
sýndi meðlimum hljómsveit-
arinnar faglega kurteisi og var
jafnvel góður félagi.
Næstu árin kynntist ég Paul betur, ekki með
Sinfóníuhljómsveitinni heldur í vinnunni með
Kammersveit Reykjavíkur, þar sem við tók-
umst á við ævintýralega fræg, erfið verk eins og
Kammersinfóníu nr. 1 eftir Schönberg,
Dumbarton Oaks eftir Stravinskíj, Sjöundu sin-
fóníu Bruckner í útsetningu Schönberg og síðar
Frá gljúfrunum til stjarnanna eftir Messiaen.
Einu sinni spilaði hann m.a.s. aðra fiðlu við hlið
Rutar Ingólfsdóttur í Oktett Schuberts og
leiddi og mótaði allan flutninginn um leið. Stíll
Pauls sem hljóðfæraleikara var jafn umdeildur
og hann var sem persóna, en með innsæi sínu og
gáfum tókst honum að gera þennan flutning
einn þann eftirminnilegasta sem ég hef upplifað
í kammermúsík.
Um miðjan níunda áratuginn bað Rut Magn-
ússon mig að vera aðstoðarmann Pauls í nýju og
spennandi verkefni, Sinfóníuhljómsveit æsk-
unnar, SÆ. Mér var falið að þjálfa málmblás-
arasveitina og fannst það mjög spennandi.
Fyrstu verkefnin voru sakleysisleg með vinsæl
verk á efnisskránni, t.d. Brahms-
sinfónía og Scheherazade eftir
Rimskíj-Korsakov. En fljótlega
fór hinn alkunni Zukofsky að
sýna snilligáfu sína og metnað
með endalausri röð spennandi og
krefjandi stríðsfáka sem oft voru
fluttir í fyrsta sinn á Íslandi, þar
sem jafnvel Sinfóníuhljómsveit
Íslands hafði ekki látið sig
dreyma um að takast á við svo
krefjandi tónverk. Næstum ein-
samall lyfti hann væntingum
heillar kynslóðar íslenskra tón-
listarmanna í nýjar og hærri
hæðir, sem átti eftir að hafa djúpstæð áhrif á
viðmið í íslensku tónlistarlífi.
Andstætt elskulegum, brosandi og við-
felldnum Zukofsky sem ég hitti fyrst í
Háskólabíói 1981 gat Paul líka verið ósveigjan-
legur, óviðkunnanlegur og stundum hreint og
beint dónalegur, sérstaklega (en ekki eingöngu)
við nemendurna sem spiluðu undir stjórn hans.
Þar var eins og hann teldi það skyldu sína að
sýna þeim „þá harðneskjulegu velvild“ sem biði
þeirra úti í hörðum alvöruheimi. Fyrir unga
nemendurna var það ögrandi þolraun að vinna
með Paul, þar sem hæfileikar hvers og eins voru
þandir til hins ýtrasta. Okkur sem unnum við
hlið hans leið líka þannig en hann veitti okkur
öllum ómetanlega reynslu sem líkja má við að
læra til meistaragráðu í að greina tónverk, í að
koma fram og að stjórna. Formlegu námi mínu
áður en ég kom til Íslands lauk með BA-gráðu,
þess vegna lít ég á árin sem ég vann með Paul
sem lokastig þeirrar þjálfunar sem gerði mig að
þeim tónlistarmanni sem ég er nú. Ég er þakk-
látur fyrir að hafa kynnst honum.
Joseph Ognibene hornleikari
Morgunblaðið/Brynjar Gauti
Hæfileikar hvers og eins
þandir til hins ýtrasta
Leiðir okkar Pauls Zukofsky
lágu fyrst saman í gegnum
æfingar og frumflutning
Kammersveitar Reykjavíkur
hér á landi á tímamótaverkinu
Pierrot Lunaire eftir Schön-
berg, þar sem ég lék
píanópartinn. Eftir á að
hyggja var það kannski „smá-
geggjun“ af mér að taka þetta
flókna og erfiða verkefni að
mér. Ég var hikandi í fyrstu
þegar Rut Ingólfsdóttir bauð
mér að taka þátt en svo ákvað
ég að láta slag standa þó að ég vissi að
þetta yrði mikil vinna, (hafði þó enga hug-
mynd á því stigi hvað hún yrði mikil) því
mér fannst það líka spennandi áskorun.
Paul þekkti verkið gjörsamlega og vissi upp
á hár hvernig hann vildi móta hvern tón og
hverja hendingu og sýndi það með marg-
slungnum handahreyfingum hvernig túlka
bæri hvert smáatriði. Þar sem ég hafði
enga þekkingu á verkum Schönberg og lág-
marksreynslu af því að fylgja stjórnanda fór
ekki hjá því að æfingaferlið tæki stundum á.
Að lokinni einni slíkri æf-
ingu þar sem ég fann fyrir
reynsluleysi mínu, varð mér á
að spyrja: „Af hverju fékkstu
ekki bara reyndan píanista
frá Bandaríkjunum til að
flytja þennan erfiða píanópart
í Pierrot Lunaire?“ Mér er
svar hans mjög minnisstætt:
„En þá myndir þú ekki læra
þetta.“
Í þessu svari hans finnst
mér felast kjarninn í örlæti
hans og óeigingjörnu starfi
hér á landi, að gefa sér tíma til að leiðbeina
þeim sem höfðu ekki kynnst slíkri tónlist og
tónmáli. Hann valdi sem sagt ekki auðveld-
ari leiðina, til dæmis með því að koma hing-
að með erlenda hljóðfæraleikara sem héldu
tónleika og sýndu snilli sína, en hefðu svo
farið án þess að skilja þekkinguna eftir. Ég
tel að það sé ekki spurning að Paul hafi lyft
Grettistaki í íslensku tónlistarlífi, nokkuð
sem mun lifa áfram og halda minningu hans
á lofti.
Með þökk fyrir allt.
Lyfti Grettistaki
í íslensku tónlistarlífi
Anna Málfríður Sigurðardóttir píanóleikari