Fréttablaðið - 06.02.2021, Blaðsíða 70

Það er jafnan stór-fenglegt að standa efst í Hafnarskarði á gönguleiðinni frá Hornströndum yfir í Veiðileysufjörð, þar
sem ferðalangsins bíður báturinn
til byggða. Þá sér oftast yfir kynngi-
magnað friðlandið á nyrstu mörkum
þessa óviðjafnanlega landskika,
einkum til Hornvíkur, sem frá nátt-
úrunnar hendi er hremmilegasta
virkisborg Íslands, með fallbeint
Hælavíkurbjargið á aðra hönd og
þverhnípt Hornbjargið á hina, en á
milli þeirra rennur haf og himinn
saman í stórbrotinni dulúð, svo
stappar nærri algleymi þess sem
skimar augum yfir.
Skarðið liggur í 519 metra hæð
yfir máli sjávar – og þótt þar
eigi að heita sumar á fyrstu
dögum júlí geta veðrin
í efra sveipað sig hvaða
klæðum sem er án nokkurs
fyrirboða. Er þar skemmst að
minnast síðustu göngu minnar
á þessum slóðum, en þá var siglt
í blíðskaparveðri frá Ísafirði á
opið Djúpið – og þaðan fyrir Ryt
og Straumnes, undan Fljótavík
og Hælavík, uns lent var í sjálfri
Hornvíkinni undir skærri sumar-
sól. Og ógleymanleg var hún, sem
stundum fyrr, uppleiðin á undur-
mjúka grasteigana í dalbótunum inn
af Horni sem þverbratt úr hafinu rís,
ríflega 500 metra þar sem bjargið er
hvað hæst á enda Íslands.
Sú tilfinning að leggjast þar fram
á brúnina við Kálfatind og aðrar
eggjar bjargsins er komin til að vera
– og hverfur ekki úr minni, hversu
oft sem þar er farið um. Brattara
verður ekki bjargið.

En því er á þetta minnst að þremur
dögum seinna, á göngu úr Látravík-
inni yfir Kýrskarð og þaðan á vaði
yfir Hafnarós og Háumela, mátti
vera ljóst að mildi sumars var á enda,
altént um sinn, skýjabakkarnir
höfðu hlaðist upp í norðri
og nú gekk hann á með
hryðjum þegar Víðisár-
brekkurnar voru að baki,
en fyrir fótum lá niðdimmt
skarðið hulið kalsaþoku af sudda-
legri sort. Og ekki laug hitamælir-
inn á bakpokanum þegar staðið var
í klaufinni miðri, næstum tveggja
stiga frost mátti lesa af vísum hans –
og svo mjög var farið að grána í fjöll
að gamla leiðin að Steinólfsstöðum
niðri á strönd gat allt eins hafa breyst
í brunafrosin svellalög.
Það er á svona stundum sem
maður skilur af hverju Hornstrend-
ingar héldu burt á fyrri tíð með allt
sitt hafurtask og helga bók. Og þótt
byggðir þeirra væru á tíðum blóm-
legar og gjöfular í haga jafnt sem
hafi, svo og hömrunum allt í kring,
kom sumarið stundum seint – og
stundum alls ekki.
Úr þokusælu Hafnarskarðinu er
næsta auðvelt að fyllast bæði angur-
semd og ónotum yfir hlutskipti
fólksins sem freistaði þess hér öldum
saman að hafa betur gegn náttúru-
öflunum við ysta haf, allra þessara
harðduglegu kvenna og karla innan
um ómegð og aldurhnigna ættingja
sem rétt svo höfðu það af að þrauka
súran og saltaðan veturinn uns
fuglinn settist upp og færði fólkinu
kærkomið nýmeti og fjörefni af eftir-
sóttasta tæi – og mátti þá litlu muna
að skyrbjúgur og önnur sultarmein
í aflokuðum víkum væru ekki þegar
búin að ganga af liðinu dauðu.

Búið var í flestum víkum og fjörðum
Hornstranda fram á miðja síðustu
öld, frá Furufirði og þaðan hringinn
fyrir Horn og allt inn í Jökulfirði.
Þéttust var byggðin í báðum krikum
Aðalvíkur, á Sæbóli bjuggu 80 manns
um 1900 og hálfri dagleið norðar, í
sjávarþorpinu Látrum höfðust 120
sálir við um 1920. Á svæðinu öllu
bjuggu að líkindum um 500 manns
þegar mest lét á nítjándu öld, en
mannsaldri síðar eða svo, voru allir
farnir. Síðast tóku Grunnvíkingar sig
upp og fluttu í heilu lagi árið 1962,
flestir til byggðanna við Ísafjarðar-
djúp.

Álíka sögur af búferlaflutningum
fólks þekkjast úr öllum fjórðungum
landsins. Og ástæðan er augljós, með
aukinni upplýsingu varð einangrun-
in óbærileg, afviknir og innilokaðir
staðir, án nokkurs vegasambands
að vetri jafnt sem sumri, rýrðu þá
römmu taug sem rakka dregur,
föðurtúna til.
Ystu byggðir gátu ekki lengur
keppt við kaupstaðina þar sem fjöl-
breytta vinnu og afþreyingu var að
hafa, ásamt aðgangi að menntun og
heilsugæslu, en samheiti þessa alls er
lífskjarabót.
Og þetta var eðlileg þróun. Hún
gerðist hvarvetna í löndunum í
kringum Ísland. Af sömu orsökum.
Og henni vindur núna fram um alla
jörðina, frá fátækari löndum til rík-
ari, frá þróunarríkjum til þróaðra,
frá innilokuðum samfélögum til
opinna. Hornstrandir eru svo víða
um veröld.

Það sem er aftur á móti miður eðli-
legt er að samfélag einnar þjóðar
sogist á einn og sama blettinn. Það er
ekki eðlileg þróun. Það er hættuleg
þróun. Og hún mun, ef fram heldur
sem horfir – og á því eru allar líkur
– draga svo máttinn úr möguleikum
lands og þjóðar að ef til vill breytist
mest öll byggðin utan Hvítánna um
suðvestanvert Ísland í samfelldar
Hornstrandir, já fagurt friðland,
mannlaust, fyrir utan stöku ferða-
lang á stjákli með bakpokann sinn
og göngustaf.
Tölurnar tala sínu máli. Æpa eigin-
lega um eyðisandinn. Og í þessum
efnum stendur Ísland frammi fyrir
stærri áskorun en nokkru sinni.
Í fyrsta manntali landsmanna
1703 voru hér litlu fleiri en 50 þús-
und sálir, mun fleiri konur en karlar
sakir tíðra drukknana þeirra síðar-
nefndu. Í þann tíð var Vestfirðinga-
fjórðungur fjölmennastur með nærri
18 þúsund íbúa, en til samanburðar
bjuggu þá á svæðinu frá Sólheima-
sandi til Borgarfjarðardala ríflega
15 þúsund manns.
Vissulega hlutu þessar tölur að
breytast. Og það mjög. Eðlilega. En
að hinu leytinu er ekkert eðlilegt við
það að jafnvægi hafi aldrei verið náð
í byggðaþróun á Íslandi á síðustu öld
og áratugum. Á þeim tíma hefur 90
prósent fólksfjölgunar átt sér stað
á láglendinu milli Hvítánna í suð-
vestri þar sem svo er nú komið að
átta af hverjum tíu íbúum landsins
búa. Og það sem meira er: Öll fjölgun
landsmanna á undanförnum aldar-
fjórðungi hefur verið á þessu svæði
og rúmlega það, því að fólki utan
svæðisins hefur fækkað að mun.
Munar hér mestu um pólitíkina og
það embættismannavald sem einatt
er Alþingi skörinni hærra. Lang-
samlega stærsta og árangursríkasta
byggðaaðstoð Íslandssögunnar er
að hafa valið allri stjórnsýslu og
lykilþjónustu ríkisins stað á einum
punkti landsins. Hún hefur heppnast
algerlega. Aðrar byggðaaðgerðir hafa
verið í skötulíki, dúsa hér og dúsa þar
upp í bjargarlausar byggðir.

Samviskusamlega hafa Íslendingar
misst valdið á þróun byggðar, ólíkt
helstu nágrönnunum í Noregi og
víða á öðrum Norðurlöndum. Það
mun þýða máttvana pylsusjoppur
á stangli og minniháttar innviði
um meginhluta þessa lands í norð-
vestanverðri Evrópu sem talið er eiga
mesta möguleika í sjálfbærri ferða-
þjónustu. Eftir hálfa öld mun það
merkja Hornstrandir svo víða, víða
um eyjuna þvera og endilanga.
Ekki frá náttúrunnar hendi, held-
ur af mannavöldum.
Út fyrir kassann
Sigmundur Ernir Rúnarsson
Höfundur er
sjónvarpsstjóri
Hringbrautar,
sem rekin er af
Torgi, sem jafn-
framt gefur út
Fréttablaðið.
Ó byggð, mín byggð
LANGSAMLEGA STÆRSTA
OG ÁRANGURSRÍKASTA
BYGGÐAAÐSTOÐ ÍSLANDS-
SÖGUNNAR ER AÐ HAFA
VALIÐ ALLRI STJÓRNSÝSLU
OG LYKILÞJÓNUSTU
RÍKISINS STAÐ Á EINUM
PUNKTI LANDSINS.
6 . F E B R Ú A R 2 0 2 1 L A U G A R D A G U R32 H E L G I N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð