Fréttablaðið - 06.02.2021, Blaðsíða 82

GAMAN ER AÐ SJÁ
ÍSLENSKA MYND-
LISTARHEFÐ OG FRANSKA
RENNA SAMAN Í LANGVARANDI
GLÍMU SIGURÐAR ÁRNA VIÐ
ÓEFNIÐ.
Fra m ef t ir nýliðinni öld deildu menn um íslenska myndlist á for­sendum þjóðhollustu fremur en fagurfræði. Inn í þá umræðu voru
stundum dregnar erlendar mynd­
listarstefnur, eftir því hvort þær
féllu að listrænum hagsmunum
Íslendinga eður ei. Þá var mynd­
listarleg heimsmynd Íslendinga
tiltölulega fábreytt; fyrir þeim var
listin annað hvort þýsk eða frönsk.
Þeim sem annt var um það sem þeir
kölluðu „heilindi“ íslenskrar mynd­
listar, töldu að hún ætti að taka sér
til fyrirmyndar þýsku myndlistina,
að því gefnu að hún væri laus við
áhrif frá bolsévíkum og Gyðingum.
Íslendingar væru jú þjóð af sama
germanska meiði og Þjóðverjar.
Sjálfir gerðu Þjóðverjar og Frakkar
greinarmun á myndlist þjóðanna,
eins og hún birtist á tuttugustu
öldinni. Að þeirra mati snerist
þýsk myndlist fyrst og fremst um
tjáningu sjálfsins, en frönsk mynd­
list var athugun á tjáningu sjálfsins.
Á þessu er umtalsverður munur.
Á Íslandi var frönsk myndlistar­
hefð síðast til umræðu í kjölfar
strangf latarlistarinnar á sjötta
áratugnum, enda var sú vitsmuna­
lega, yfirvegaða myndlist sannar­
lega sprottin upp úr því sem var að
gerast í menningarlífinu í París á
árunum eftir síðari heimsstyrjöld.
Síðan leið og beið, allt þar til „nýja
málverkið“ hafði runnið sitt skeið
á enda. Þá er það sem þrír ungir
listamenn frá Akureyri halda til
Frakklands í framhaldsnám, fyrstu
íslensku listmálarar til að gera það
í áratugi. Þarna er ég að tala um þá
Birgi Snæbjörn Birgisson, Sigtrygg
Bjarna Baldvinsson og Sigurð Árna
Sigurðsson.
Þessir þrír listamenn báru sig
öðruvísi að en f lestir jafnaldrar
þeirra í íslenskri myndlist. Myndlist
þeirra var – og er – hófstillt, yfirveg­
uð og knúin áfram af rannsóknar­
þörf, enquěte, fremur en tjáningu
sjálfsins, sem er einmitt einkenni á
bestu málaralist Frakka. Birgir Snæ­
björn hefur helgað sig athugunum
á kynjabundnum staðalímyndum
og myndlist Sigtryggs Bjarna snýst
fyrst og síðast um hegðan vatns­
ins í íslenskri náttúru. Og nú má
kynna sér til hlítar hvað Sigurður
Árni hefur haft fyrir stafni síðast­
liðin þrjátíu ár, því enn stendur
yfir gagnvönduð yfirlitssýning á
verkum hans að Kjarvalsstöðum.
Þetta er ekki sýning þar sem leitast
er við að koma til skila öllu sem
listamaðurinn hefur fengist við um
dagana, heldur er hún straumlínu­
löguð að helstu hugmyndum hans
og viðfangsefnum. Hér er sýningar­
stjórinn, Markús Þór, á heimavelli,
og vélar um það sem hann hefur
þekkingu á.
Takmörk og villuljós skynjunar
Að einu leyti þykir mér hann þó
skjóta yfir strikið. Sýningin ber það
fremur almenna nafn „ÓraVídd“
eða „Expanse“ á ensku. Í orðabók
Menningarsjóðs stendur: „óravídd­
ir“; einhver hinna þriggja stefna
sem unnt er að mæla hluti í rúminu
í, þ.e. lengd, breidd eða hæð“. Ég
held að ekki þurfi að rýna lengi í
verk Sigurðar Árna til að sjá að við­
fangsefni hans er ekki „umfang“
rýmisins – eða tómsins – hvað þá
„mælanleiki“ þess, heldur miklu
frekar birtingarmyndir rýmis/tóms
alls staðar í umhverfi okkar, og þau
áhrif, tilfinningaleg eða vitsmuna­
leg, sem þær hafa á skynjun okkar.
Til að mynda verður mörgum þeim
sem fjalla um ævistarf Sigurðar
Árna tíðrætt um skuggamótífið,
sem er auðvitað býsna fyrirferðar­
mikið í verkum listamannsins. En
skuggar, burtséð frá því sálfræði­
lega og bókmenntalega trússi sem
á þá hefur hlaðist í tímans rás, eru
kannski fyrst og fremst rýmið ( eða
„óefnið“?) gert sýnilegt fyrir tilvilj­
anir fjarveru – ljóssins.
Það sem er auðvitað mesta
undrið, og knýr Sigurð Árna áfram
í rannsóknum sínum, er hve stórt
hlutverk óefnið leikur í þeim heimi
rökhyggju og áþreifanleika sem við
teljum okkur vera hluta af. Þannig
málar Sigurður Árni hverja mynd­
ina á fætur annarri, þar sem endur­
kast hluta eða forma kallar á jafn
mikla athygli áhorfandans eins og
hlutirnir sjálfir. Hér er ekki á ferð­
inni ábyrgðarlaus leikur með form
og endurkast þeirra, heldur graf­
alvarlegar ábendingar um takmörk
og villuljós skynjunar. Væntanlega
gefur augaleið að ef óefnið, fjarvera
hlutanna, er orðið snar þáttur þess
„sýnilega veruleika“ sem við búum
við, þá er veraldleg vegferð okkar
meira óvissuferðalag en við áttum
okkur á.
Óefnið er gert sýnilegt með marg­
víslegum hætti í verkum Sigurðar
Árna. Plexíglerplötur í litum eru
festar framan á ljósa f leti til að
sýna – og virkja – bilið milli glers og
flata, þar sem verður til og blandast
„litað“ endurkast, s.s. tómarúm.
Listamaðurinn gerir teikningar
á hálfgagnsæjan smjörpappír og
leggur ofan á aðrar teikningar; við
það myndast „merkingarými“ milli
teikniflatanna beggja.
Huglægir staðir
Sameindamyndir Sigurðar Árna,
sem eru eins konar tilbrigði við
samtengd mólekúl, hafa reynst
honum heilladrjúg verkfæri í
framköllun óefnis. Málverk og lág­
myndir af „sameindum“ hafa gert
honum kleift að gangsetja ýmiss
konar leiki með skuggafleti og rými.
Framhald þeirra verka eru lág­
myndir úr málmi, teygðar á ýmsa
vegu svo að úr fjarlægð virðist eiga
sér stað ummyndun sjálfs rýmisins/
óefnisins innan í þessum verkum
(„Valerie“).
Mestar víddir er Sigurður Árni
með undir í þeim verkum sem láta
einna minnst yfir sér, formrænt séð.
Þar á ég við nokkra álskúlptúra á
miðju gólfi, verkin „Landrek“ (1999)
og „Án titils“ (2007). Þessi verk hafa
ekki ósvipaða verkan og „útvortis“
húsið hans Hreins Friðfinnssonar,
þar sem allir innveggir sneru út, þar
með taldist gjörvallur heimurinn
hluti af innréttingum hússins. Í
Landreksverkum mætast „f lekar“
sem marka fyrir lárettum víddum,
sem eru auðvitað takmarkalaust
óefni. „Án titils“ er röð kringlóttra
álþynna sem festar eru hornrétt
saman um miðjuna, og þar sem
þær standa á gólfi safna þær til sín
opnu rými úr öllum áttum, verða
miðpunktur þar sem allar áttir eiga
upphaf sitt.
Gaman er að sjá íslenska mynd­
Efni og óefni
Aðalsteinn Ingólfsson skrifar um Óra-
Vídd yfirlitssýningu á verkum Sigurðar
Árna Sigurðssonar á Kjarvalsstöðum.
Sigurður Árni á sýningunni á Kjarvalsstöðum FRÉTTABLAÐIÐ/SIGTRYGGUR ARI
Þetta er ekki
sýning þar sem
leitast er við að
koma til skila
öllu sem lista-
maðurinn hefur
fengist við,
segir Aðalsteinn
Ingólfsson.
Á sýningunni má sjá verk listamannsins frá síðustu þrjátíu árum.
listarhefð og franska renna saman
í langvarandi glímu Sigurðar Árna
við óefnið. Í mynd frá 1990 tekur
hann til athugunar „gegnheila“
skýjabólstra Jóns Stefánssonar
(með rætur í verkum málarans og
hugsuðarins Cézanne) og býr þeim
eins konar „hreiður“ í áþreifanlegu
landslagi. En þessar hugmyndir fá
verulegan byr undir vængi við náin
kynni Sigurðar Árna af arf leifð
Marcels Duchamps, helstu mann­
vitsbrekku franskrar myndlistar.
Og ef hægt er að tala um jákvæða
nærveru útlends listamanns í
myndlist hans, þá er Duchamp sá
maður.
Í verkum hans rekst Sigurður
Árni á ýmsa nytsamlega vegvísa,
hvort sem hann er að velta fyrir sér
eðli óefnis, eða fást við þverstæður
í mannlegu atferli og skynjun.
Pælingar um skugga, tómarúm og
óefni er víða að finna í hlutgerv­
ingum Duchamps, að ógleymdri
kaldhæðnislegri íróníu sem Sigurði
Árna hugnast vel. Írónískir viðauk­
ar hans við ljósmyndaefni, gamalt
og nýtt, eru augljóslega þráðbeint
framhald á teiknuðum hlutgerv­
ingum meistarans ( sjá „Apótek“
1914­45). Loks er í verkum þeirra
beggja sterk erótísk undiralda, sjá
opinskáar konumyndir Sigurðar
Árna.
Í viðtali í Fréttablaðinu segist
Sigurður Árni ekki enn vera kom­
inn að beinni niðurstöðu í verkum
sínum. „Það opnast bara meiri víð­
átta, hæð tekur við af hól og ég held
bara áfram.“ Með þessu áframhaldi
eru honum allir vegir færir.
Aðalsteinn Ingólfsson
www.borgarsogusafn.is
Sjó
min
jas
afn
ið í
Re
ykj
aví
k
frá
bæ
rum
Lan
dná
ms
sýn
ing
in
safnE
itt
Árb
æja
rsa
fn
Ljó
sm
ynd
asa
fn R
eyk
jav
íku
r
á fi
mm

Við
ey
stö
ðu
m
6 . F E B R Ú A R 2 0 2 1 L A U G A R D A G U R44 M E N N I N G ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð