Þjóðmál - 01.03.2016, Qupperneq 76

Þjóðmál - 01.03.2016, Qupperneq 76
Sumir eru athugulli en aðrir og ungur hagfræðikandídat, Jón Dúason, sendi mann í afgreiðslu íslandsbanka í Austurstræti hinn 12. desember 1919 með 25 þúsund krónur í seðlum bankans og óskaði eftir að þeim yrði skipt út fyrir gull. Bankinn færðist undan og daginn eftir hélt sendill Jóns aftur í bankann og þá með 24 þúsund krónur í seðlum og bar upp sömu beiðni.33 Yfirmönnum bankans mun hafa orðið um og ó og látið sendiboða fara með hraði yfir Lækjartorg og upp í stjórnarráð, þar sem samþykkt voru þráða- birgðalög í flýti sem afnámu innlausnar- skylduna.34 Með bráðabirgðalögunum var innlausnarskyldan endanlega numin úr gildi, sbr. lög nr. 84/1919 um ráðstafanirá gullforða íslandsbanka og heimild fyrir ríkisstjórnina til að banna útflutning á gulli, sbr. lög nr. 16/1920 um heimild fyrir ríkisstjórnina til að leyfa íslandsbanka að gefa út allt að 12 milljón- um króna í seðlum án aukningar á málm- forðatryggingu þeirri sem hann nú hefir. Jón fékk því ekki gullið, en hélt kröfu sinni til streitu, enda höfðu viðhlítandi ákvæði laga nr. 66/1905 um innlausnarskyldu bankans verið í gildi er óskað var innlausnar. Sáttatil- raunir Jóns og bankastjórnarinnar báru ekki árangur og fór svo að hann höfðaði mál gegn stjórn bankans fyrir bæjarþingi Reykjavíkur í mars 1920 og fór fram á 43.624,80 krónur í skaðaþætur með 5% ársvöxtum frá sátta- kærudegi til þorgunardags og málskostnað að skaðlausu. Bankinn krafðist sýknu og þess að Jón yrði dæmdur til sektar fyrir„óþarfa þrætu". Stefndi mótmælti ekki innlausnar- skyldunni, en hélt því fram að lögleg krafa til innlausnar á gulli hafi ekki verið gerð og þá hafi gullforði bankans verið innsiglaður af ríkisstjórninni og því ekkert handbært gull í bankanum. Dómari taldi þessa síðast- nefndu varnarástæðu bankans ekki nægilega sannaða og of seint fram komna og féllst á að krafan um innlausn hafi verið löglega sett fram dagana 12. og 13. desember 1919. Jóni voru dæmdar 6250 kr. í bætur, sem var mikið fé í þá daga og að auki var málskostn- aðurfelldur niður. Dómara þótti ekki rétt að ákvarða bótafjárhæðina hærri, þar eð örðugt væri að segja til um markaðsverði á gulli hérlendis, meðal annars með tilliti til þess að útflutningur á gulli var bannaður og markaður með það hér innanlands afar takmarkaður. Hagnaðarvon Jóns var því álitin til muna minni en hann hafði byggt á í kröfugerð sinni.35 Á árunum 1927 og 1928 voru sett ný lög um Landsbanka íslands, lög nr. 48/1927 og nr. 10/1928. Með þessum nýju lögum var Landsbankanum fengið það hlutverk að vera seðlabanki og honum falinn einkarétturtil seðlaútgáfu, en um leið var íslandsbanka gert að innkalla sína seðla. Skyldi Landsbankinn fullnægja gjaldmiðilsþörf í innanlands- viðskiptum. í lögunum er kveðið á um að seðlar Landsbankans séu gulltryggðir og inn- leysanlegir í gulli, en tekið er fram að innlausn- arskyldan komi ekki til framkvæmda fyrr en Alþingi ákveði það sérstaklega. Gulltrygging og innlausnarskylda seðla í gulli átti aldrei aftur eftir að líta dagsins Ijós hér á landi. Orsakir erfidleikanna Fyrstu ár íslandsbanka var yfirleitt greiddur út um 5% arður til hluthafa af eigin fé bankans, en á árum ófriðarins hækkaði þetta hlutfall í rúm 20%. Á sama tíma fengu stjórnendur bankans verulegan veltutengdan kaupauka í sinn hlut, eða það sem nú á dögum eru kallaðir„bónusar". Þá hóf bankinn að kaupa víxla af viðskiptamönnum sínum í stórum stíl og hlaut af því talsverðan skammtíma- hagnað, en óveðtryggðir víxlar uxu frá því að nema um 30-40% af lánabók bankans fyrsta áratuginn til þess að verða 60-70% á árum ófriðarins.36 Áhætta í rekstri bankans hafði því margfaldast og það með blessun Alþingis. í þessu sambandi er rétt að gæta þess að erfiðleikar Landsbankans voru ekki minni í lok styrjaldarinnar og má segja að bankinn hafi verið de facto gjaldþrota, enda var allt eigið fé bankans afskrifað og honum lagt til nýtt eiginfjárframlag úr ríkissjóði.37 Hagfræðingur John Maynard Keynes (1883-1946) lýsti yfir vantrú á gullfætinum árið 1924, sem hann sagði„barbarous relic" sem útleggja mætti sem„villimannslegar 74 ÞJÓÐMÁL
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76
Qupperneq 77
Qupperneq 78
Qupperneq 79
Qupperneq 80
Qupperneq 81
Qupperneq 82
Qupperneq 83
Qupperneq 84
Qupperneq 85
Qupperneq 86
Qupperneq 87
Qupperneq 88
Qupperneq 89
Qupperneq 90
Qupperneq 91
Qupperneq 92
Qupperneq 93
Qupperneq 94
Qupperneq 95
Qupperneq 96
Qupperneq 97
Qupperneq 98
Qupperneq 99
Qupperneq 100

x

Þjóðmál

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Þjóðmál
https://timarit.is/publication/1175

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.