Fiskifréttir - 14.12.2001, Blaðsíða 40

40
FISKIFRETTIR 14. desember 2001
HVALVEIÐAR
Og snemmsumars árið eftir,
1888, sigldi gufubáturinn Nora,
sem var í eigu þeirra bræðra inn á
Önundarfjörð. Hélt hann rakleiðis
til Flateyrar og tókst þá ekki betur
til en svo að hann strandaði þar
skammt frá höfninni. Ekki
skemmdist báturinn við strandið og
náðist fljótlega út. Hans Ellefsen
var skipstjóri á bátnum og gekk
hann rakleiðis á fund Páls og sam-
an skoðuðu þeir síðan staðhætti
með það fyrir augum að velja stað
fyrir stöðina. Varð svæði í landi
jarðarinnar Eyrar fyrir valinu,
svæði nærri stórum steini er Hval-
steinn heitir og sagt var að Hol-
lendingar hefðu notað til þess að
tjóðra við hvali er þeir voru þarna
við veiðar á fyrri tíð. Við svo búið
sigldi Hans Ellefsen á braut og
þegar hann kom til heimalands síns
hófst hann þegar handa við að
safna fjármagni til þess að reisa
stöðina í Önundarfirði. Fékk hann
fjársterka aðila til liðs við sig og
bróður sinn og þeir lögðu fram sem
hlutafé hvalbáta sína og tæki og tól
sem voru í verksmiðjum þeim sem
þeir áttu í Norður-Noregi.
Vorið 1889 var hafist handa við
að byggja húsnæði fyrir verksmiðj-
una og jafnframt var reist myndar-
legt íveruhús fyrir Ellefsen. Hlaut
húsið nafnið Sólbakki og var stöð-
in fljótlega nefnd eftir því. Leigan
sem greidd var fyrir svæðið voru
fimm krónur fyrir hverja steypi-
reyði og langreyði sem barst á land
og ein króna fyrir minni hvali og
mun leigan hafa haldist lítið breytt
þau 13 ár sem stöðin var starfrækt.
Ekki tóku allir þessari nýju starf-
semi fagnandi. Gagnrýnin stafaði
þó ekki af því að menn óttuðust að
gengið yrði of nærri hvalastofnin-
um, heldur mótaðist hún fyrst og
fremst af þeirri trú að hvalurinn
ræki bæði þorsk og annan nytjafisk
á grunnslóð og einnig var talin
hætta á því að ef hvalur dræpist og
sykki þá tæki fyrir alla fiskveiði á
þeim slóðum. Átti fiskurinn að
halda sig við hvalskrokkinn á hafs-
botni og gæða sér á honum. Á
meðan var engin von til þess að
hann tæki beitu.
Ellefsen var rausnarlegur
við Islendingana
Eftir að Ellefsenbræður hófu út-
gerð sína frá Sólbakka þögnuðu
óánægjuraddirnar fljótt, ekki síst
vegna þess að Hans kom sér strax
mjög vel og beitti sér fyrir fram-
faramálum í byggðinni. Útvegaði
hann m.a. fjármagn til vegagerðar
og kostaði hana jafnvel sjálfur og
einnig voru að hans frumkvæði
byggðir skólar í Önundarfirði. Þá
fengu fjölmargir Islendingar vinnu
við stöðina og auk alls þessa þurfti
lítið fyrir því að hafa að fá þaðan
hvalkjöt. Mátti hver og einn hirða
eins mikið kjöt og hann vildi, án
endurgjalds, en rengi var hins veg-
ar selt og kostaði 4 aura pundið.
Þegar menn voru að gera slík kaup
sóttust þeir eftir því að Ellefsen af-
greiddi þá sjálfur af því að hann
vigtaði jafnan ríflega.
Hans Ellefsen lét reisa þrjú
íbúðarhús á svæðinu og bjó hann
sjálfur í einu þeirra þann tíma sem
hann var á landinu, en ytra voru
hann og fjölskylda hans oftast að-
eins á haustin og fyrri hluta vetrar.
Eftir að rekstri stöðvarinnar var
hætt gaf Ellefsen Hannesi Haf-
stein, fyrsta íslenska ráðherranum,
húsið og var það tekið niður og
flutt til Reykjavíkur þar sem það
var sett upp við Tjarnargötu og
stendur það þar enn, þekkt sem
Ráðherrabústaðurinn. Ekki er þó
húsið nú í upphaflegri mynd, held-
ur töluvert breytt.
Þótt fleiri norskir hvalveiðiút-
gerðarmenn kæmu upp stöðvum á
Islandi um svipað leyti var Sól-
bakkastöðin þeirra stærst og at-
hafnir þar mestar. Fyrstu árin voru
gerðir út fjórir hvalveiðibátar frá
stöðinni: Othar, Nora, Varanger og
Pasvik, og þegar á leið og sækja
þurfti lengra var tveimur stærri og
gangmeiri bátum bætt við. Hétu
þeir Snorri Sturluson og Mosvalla.
Flutningaskip sem útgerðin átti
voru síðan stöðugt í förum milli
landa: Þau fluttu út hvalaafurðirnar
og heim komu þau með kol og
annan búnað sem þurfti til rekstrar
stöðvarinnar. Þegar lengra þurfti að
sækja á hvalamiðin fylgdu flutn-
ingaskipin hvalbátunum, tóku við
hvölunum sem þeir skutu og drógu
þá til stöðvarinnar á Sólbakka. Ef
flutningaskipin voru ekki tiltæk var
gripið til þess ráðs að fara með
hvalina á ákveðna staði nærri landi
þar sem þeim var lagt við legufæri
og þess beðið að flutningaskipin
sæktu þá. Voru slík ból t.d. bæði í
Hornvík og á Siglufirði. Stærst
flutningaskipanna var Einar Si-
mers, sem hét í höfuðið á stærsta
hluthafa fyrirtækisins. Það skip var
um 550 smálestir og var mest í för-
um milli Flateyrar og Bretlands, en
Bretar keyptu nær allar afurðir
stöðvarinnar. Önnur flutningaskip
útgerðarinnar voru Ina, Barðinn og
Friðþjófur og voru þau öll töluvert
minni en Einar Simers.
Reynt að særa
dýrin sem mest
9 manna áhöfn var á hverjum
hvalveiðibátanna og var a.m.k.
einn þeirra Islendingur og til þess
að útgerðin stæðist ákvæði laga var
hann skráður skipstjóri. Lítið fór
þó fyrir skipstjóravaldi hans, held-
ur var raunveruleg skipstjórn í
höndum Norðmanns sem oftast var
einnig skytta bátsins. Á skipunum
var einnig vélstjóri, tveir kyndarar
sem oft voru unglingspiltar og síð-
an fjórir hásetar. Þegar skipið var
úti á hvalamiðunum var það hlut-
verk hásetanna að vera uppi í tunnu
sem var efst í mastrinu og átti við-
komandi að fylgjast með hvala-
blæstri þaðan. Þótti það bæði erfitt
og áhættusamt starf að vera í tunn-
unni og þó einkum að koma sér í
hana, ef sjór var ekki sléttur.
Öll skipin voru búin sprengju-
skutlum af þeirri gerð sem Svend
Foyn hafði fundið upp. Notuð var
stór byssa og þurfti um hálft kíló af
sérstöku púðri í hverja hleðslu.
Sjálfur skutullinn var stálleggur og
var í honum hringur sem langur
kaðall var festur við. Á fremri enda
skutulsins voru flaugar sem réttust
út þegar skutullinn stakkst í hval-
inn og vörnuðu því að hann drægist
til baka. Fremst í skutulinn var síð-
an skrúfuð kúla sem var full af
púðri, nöglum og járnarusli. Þegar
skutullinn kom í hval sprakk þessi
kúla og sundraðist þá járnið í hval-
inn og stækkaði sárið undan skutl-
inum mikið. Var þetta gert til þess
að meira blæddi úr sárinu en ella
en það flýtti fyrir endalokum
hvalsins. Oftsinnis nægði ekki að
skjóta einum skutli í hvalinn held-
ur varð að hlaða byssuna aftur og
skjóta í hann öðrum skutli.
Mikið var lagt upp úr því að
komast í gott færi við hvalina þar
sem þá var hægt að hæfa betur.
Best þótti ef færið var ekki meira
en 10-15 metrar en lengsta færið
sem skotið var af á hval var um 50-
60 metrar. Ef skotið var af svo
löngu færi var hætta á að skutullinn
lenti aftarlega í hvalnum og þá
mátti búast við lengri og strangari
baráttu við hann en ella. Voru þess
mörg dæmi að hvalir drægju bát-
ana langar leiðir með miklum
hraða meðan þeir voru að dasast og
mæðast. Töldu reyndir sjómenn að
hraði bátanna þegar hvalurinn væri
að draga þá gæti náð allt að 20 sjó-
mílum. Sem dæmi um hversu langt
hvalir gátu dregið bátana má nefna
að eitt sinn var skotið á hval djúpt
út af Hornbjargi og kom skutullinn
aftarlega í hann og myndaði ekki
mikið sár. Skutullinn sat hins vegar
vel fastur. Hvalurinn tók óðar strik-
ið og dró bátinn á eftir sér og þar
sem komið var myrkur tókst ekki
að koma öðru skoti á hann. Þegar
birti morguninn eftir var báturinn
út af Blakknum fyrir vestan Pat-
reksfjörð. Þá loks tókst að skjóta
öðrum skutli í hvalinn og drepa
hann. Var þetta einsdæmi. Algeng-
ara var að hvalimir færu að blása
blóði eftir um það bil klukkustund
og var þá gripið til þess ráðs að
setja vélina á ferð og andæfa á móti
drætti hvalsins. Var þá oftast stutt
til endaloka.
Gripið til sveðja til að
spara skotin
lTil þess að spara skotfæri var
oft gripið til þess ráðs að draga
hvalinn upp undir hvalbátinn,
skjóta út léttabáti, róa að hvalnum
og stinga hann undir bægslið til
dauða. Þurfti mikla aðgát við slíka
iðju, því þótt hvalurinn væri að
dauða kominn tók hann oftast mik-
ið viðbragð við stunguna. Þótt oft
væri djarft teflt við þessa iðju varð
aðeins einu sinni dauðaslys. Þá
höfðu menn á hvalbátur frá Lang-
eyri skutlað hval og var hann dreg-
inn að bátnum. Fóru fjórir menn á
léttbát að hvalnum og stungu hann.
Um leið og hvalurinn var stunginn
tók hann viðbragð og sló sporðin-
um í bátinn. Allir fóru mennirnir í
sjóinn. Tveimur þeirra tókst að
bjarga en tveir drukknuðu.
Strax og búið var að vinna á
hvalnum var hann dreginn að hval-
bátnum og dælt í hann lofti til þess
að hann yrði léttari á sjónum.
Smærri hvalir voru síðan festir við
síðuna og dregnir þannig heim, en
stærri hvalimir voru hafðir í togi,
hver aftan í öðrum og sneri hausinn
aftur og sporðurinn fram. Misjafnt
var hvað bátarnir gátu þannig kom-
ið með marga hvali til lands þar
sem drátturinn gat orðið býsna
þungur. Minni flutningaskipin tóku
yfirleitt ekki nema 5-6 hvali í einu
en það stærsta, Einar Simers, gat
hins vegar tekið 16-18 hvali í
trossu. Það kom stundum fyrir þeg-
SLÓGDÆLUR
| Vönduð
kapalþétting
| Yfirhitavörn
Níðsterkur
rafmótor
3x380 volt
3x220 volt
Tvöföld þétting
með sílikoni
ó snertiflötum
Öflugt og vel opið
dæluhjól meó
karbíthnífum
Öflugur
valkostur
fyrir útgerð
og vinnslu
Orugg
þjónusta við
^ sjávarútveginn
v Sími 568 1044
Hans Ellefsen stjórnaði stærstu
hvalvinnslustöðvum Norðmanna
á Islandi, fyrst á Sólbakka og síð-
ar í Asknesi. Eigendur Sólhakka-
stöðvarinnar prúðbúnir um borð
í flutningaskipinu Einari Simers.
Hálfskorinn hvalur liggur við
stöðvarhúsið á Sólbakka. Lengst
til hægri má greina íbúðarhús
Ellefsen sem síðar var flutt til
Reykjavíkur og er nú ráðherra-
bústaðurinn við Tjarnagötu. Öll
húsin fremst á myndinni urðu
eldi að bráð.