Iðjuþjálfinn - 2021, Qupperneq 21

1. tölublað 202121
Þörf á öðrum valmöguleikum án lyfja
Líkt og kom fram í upphafi greinarinnar er geðlyfjanotkun á
Íslandi langtum meiri en í mörgum þeim löndum sem við erum
gjörn á að bera okkur saman við. Ávísun geðlyfja hefur einnig
aukist jafnt og þétt síðastliðin ár og talið er að ástæðan sé
meðal annars að sífellt fleiri einstaklingar taki geðlyfin til langs
tíma (OECD, 2017). Á Íslandi er almennt takmarkað aðgengi
einstaklinga að þjónustu geðlækna. Sumir sjálfstætt starfandi
geðlæknar eru hættir að taka við nýjum einstaklingum og
hjá öðrum eru langir biðlistar. Langvarandi utanumhaldi og
lyfjaeftirliti er stundum vísað til heimilislækna en þó er það
vandkvæðum bundið þar sem margir hafa ekki lengur sérstakan
heimilislækni heldur aðgang að heilsugæslustöð. Geðlæknar
veita aðallega samtals- og lyfjameðferð. Þjónustan er niðurgreidd
af Sjúkratryggingum Íslands (SÍ) en geðlæknar nefna sjálfir að
þörf sé á að önnur meðferð á borð við sálfræðiþjónustu væri
einnig niðurgreidd til að stuðla að bata einstaklinganna. Enn
minni þjónusta og afar takmarkað aðgengi er að geðlæknum
utan höfuðborgarsvæðisins (Leifur Bárðarson o.fl., 2016).
Miðað við umtalsverða ávísun geðlyfja og rannsóknir á
sjónarhóli einstaklinga með persónulega reynslu af andlegum
áskorunum má leiða líkum að því að fjöldi Íslendinga sé á
geðlyfjum og langi að aðlaga, breyta eða hætta á lyfjunum.
Hjá Ostrow og félögum (2017) kom bersýnilega í ljós mikil þörf
fyrir stuðning og aðstoð einstaklinga við að hætta á lyfjum
eftir að þeir voru komnir nokkuð áleiðis í bataferli sínu. Það
er ekki hlaupið að því að skipta um geðlækni eða komast
til annars líkt og kom fram í úttekt Landlæknisembættisins
(Leifur Bárðarson o.fl., 2016).
Óvíst er hvert einstaklingur getur leitað eftir öruggri aðstoð
ef viðkomandi geðlækni hugnast ekki fyrirhuguð breyting á
geðlyfjanotkun einstaklingsins. Enga skýra þjónustu er að finna
við netleit á íslensku umfram umræður á Barnalandi eða í öðrum
óformlegum spjallhópum. Greinarhöfundur ræddi óformlega
við einstaklinga sem nýta sér þjónustu Hugarafls í bataferli sínu.
Umræðurnar hafa leitt í ljós persónulegar sögur þar sem sumir
einstaklingar hafa þá reynslu að fagaðilinn neiti að aðstoða við
að hætta lyfjatöku en láti stundum tilleiðast ef einstaklingurinn
segist harðákveðinn í að breyta þessu, með eða án aðstoðar.
Í verstu tilfellum hafa fagaðilar neitað að aðstoða viðkomandi
við lyfjabreytingar, sagt einstaklingnum upp þjónustu eða
fengið hann til að endurskoða lyfjatöku með því að tala um
fyrir honum. Upplifun sumra félagsmanna Hugarafls var sú að
fagaðilinn hefði dregið úr aukaverkunum lyfjanna og áhrifum
þeirra á líf einstaklingsins. Það þarf hins vegar enginn að lifa
með neikvæðum áhrifum aukaverkana nema einstaklingurinn
sjálfur. Þessi óformlega þarfagreining leiddi í ljós vöntun á
fleiri valmöguleikum og raunverulegum stuðningi til að taka
ákvarðanir er varða eigið líf og geðlyfjanotkun.
Hlutverk iðjuþjálfa sem málsvara
Líkt og kemur fram í kanadísku hugmyndafræðinni CMOP:E, þá
er hlutverk iðjuþjálfa ekki einungis að vinna með einstaklingnum
til að stuðla að aukinni samsvörun færni, iðju og umhverfis,
heldur líka að vera málsvarar hópsins og standa vörð um réttindi
þeirra (Townsend og Polatajko, 2007). Iðjuþjálfar ættu óhikað
að taka þátt í lyfjaumræðunni þó þeir sjái sjálfir ekki um ávísun
geðlyfja. Það er mikil þörf á að opna umræðu um allar hliðar
geðlyfja og stuðla að því að hvert og eitt okkar fái ítarlegar
upplýsingar um þá ólíku valmöguleika sem standa fólki til boða
til að vinna að bættri andlegri líðan og geta þá tekið upplýsta
ákvörðun um hvað við teljum henta okkur hverju sinni.
Sem iðjuþjálfi hef ég stutt töluverðan fjölda fólks til aukinnar
virkni og þátttöku í þeim verkum sem skipta það máli, sem og
skylduverkum. Ég hef endurtekið verið í þeirri stöðu að við-
komandi sér sér ekki fært um að taka þátt þrátt fyrir áhuga,
einungis vegna aukaverkana geðlyfjanna! Að sama skapi hef
ég unnið með fólki sem hafði ekki fengið upplýsingar um
mögulegar aukaverkanir, fráhvörf og möguleika á öruggri
niðurtröppun lyfjanna frá þeim fagaðila sem ávísaði lyfjunum.
Sum hver búa við langvarandi óafturkræfan skaða í kjölfar
lyfjanna. Það er engin ein lausn sem hentar öllum, og það á
sannarlega við um geðlyfin. Ég tel að kominn sé tími til að við
tökum þessi samtöl þó þau geti verið krefjandi og horfumst
í augu við að núverandi geðheilbrigðisþjónusta hafi skaðað
einhvern hluta þeirra sem leita sér hjálpar.
Eftir lestur þessarar greinar vonast ég til að iðjuþjálfar sjái
sér skylt og fært að taka virkan þátt í umræðunni um geðlyf
og standa með þeim einstaklingum sem leita til þeirra eftir
aðstoð. Sú þátttaka getur haft margar birtingarmyndir; hægt
er að skrifa greinar, taka þátt í hlaðvörpum, stefnumótun
yfirvalda, stofna jafningjahóp um geðlyf líkt og starfræktur er