Morgunblaðið - 14.04.2022, Blaðsíða 40

40 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 14. APRÍL 2022
LJÓSASKÓRNIR SEM KRAKKARNIR ELSKA
Light Storm 2.0
8.995 kr./ st. 20-26
Rainbow Racer
8.995 kr./ st. 20-26
Adventure Track
9.995 kr./ st. 27-35
Shimmer Beams
9.995 kr./ st. 27-35
KRINGLAN - SMÁRALIND - SKÓR.IS
SKECHERS
Í greininni Vandi Pút-
íns 7.4. ’22 í Mbl. var
gerð grein fyrir orsök-
inni fyrir innrás Rússa í
Úkraínu. Tæplega er
vafi á að það sem þar er
sagt er ástæðan fyrir
tímasetningu innrás-
arinnar. En ýmis atriði í
heimspólitíkinni benda
til að innrásin hefði
komið fyrr eða síðar. Sú
skoðun byggist á heimspólitík, eða
„geópólitík“ sem var vinsæl fræðigrein
hér áður og fyrrum.
Í þessari fræði er lítt þekkt kenning,
svokölluð „Heartland theory“ eða mið-
svæðiskenningin eftir Bretann Half-
ord John Mackinder frá 1904. Þar er
heiminum skipt í heimseyjuna (World
Island), sem er Evrópa, Asía og Af-
ríka, svo eru Bretland og eyjaklasinn í
Suðaustur-Asíu (Japan, Indónesía,
Filippseyjar o.fl.), kallað strandeyjar
(Offshore Islands), en afgangurinn af
heiminum er kallaður úteyjar (Am-
eríka, Ástralía o.fl.). Sjálf kenningin er
að sá sem ræður miðsvæðinu, sem er í
aðalatriðum Rússland og Austur-
Evrópa, geti stjórnað heimseyjunni og
þar með ráðið heiminum öllum.
Þessi kenning er líklega sprottin
upp úr Krímstríðinu 1853-1856. Hún
hljómaði ágætlega 1904 en er auðvitað
tómt bull miðað við heimspólitíska
stöðu og hernaðarmátt ríkja dagsins í
dag. Hún væri gleymd og grafin ef
ekki væri fyrir þann mann sem var
kallaður af fylgismönnum sínum vinur
okkar allra, Jósef Stalín.
Leið til heimsyfirráða
Miðsvæðiskenningin passaði Stalín
mjög vel. Hann fékk Austur-Evrópu á
silfurfati á fundi sínum með Churchill í
Moskvu í október 1944. Þá réð hann
miðsvæðinu og var því í stöðu til að
tryggja sér heimsyfirráð, og ekki er
annað hægt að segja en hann hafi gert
sitt besta. En úteyjarnar, sem áttu
ekki að ráða neinum úrslitum sam-
kvæmt hinni upprunalegu kenningu,
stöðvuðu hann. Krakkarnir eiga orð-
tæki fyrir þetta, en það er ekki prent-
hæft í virðulegu blaði
allra landsmanna.
Herfræði Rauða
hersins
Rauði herinn er alinn
upp við þessa kenningu
og einvaldar Rússlands
eftir Stalín erfðu hana.
Til viðbótar kemur her-
fræðileg staða miðsvæð-
isins. Þar skiptir sköp-
um evrópska sléttan
sem myndin sýnir. Eftir
henni hafa allir herir
sem hafa ráðist inn í Rússland farið;
víkingar Garðaríkis, Gústaf Adolf
Svíakóngur, Napóleon Bónaparte og
Adolf Hitler.
Evrópska sléttan byrjar sem græna
svæðið á myndinni, hún er svo með
brúnum lit í Rússlandi sjálfu. Norð-
urmörk hennar eru Eystrasaltið, suð-
urmörkin Karpatafjöllin og Svartahaf-
ið. Ef Rússland þarf að verja
landamæri sín í vestri fyrir herjum frá
Evrópu þá er varnarlínan milli græna
og brúna svæðisins 2.000 kílómetra
löng. En inni á græna svæðinu er lítill
rauður blettur. Það er Kalíníngrad,
sem tilheyrir Rússlandi. Fjarlægðin
þaðan og suður í Karpatafjöll er ekki
nema 600 kílómetrar, og sú varnarlína
styttist niður í 400 kílómetra ef Pól-
land væri með í miðsvæðinu eins og
það var undir Stalín.
Varnir Rússlands
Það er skiljanlegt að rússneskir
herforingjar hafi áhyggjur af þessu.
Til að bæta gráu ofan á svart er
Rússakjarninn (Russian Core) á
myndinni það svæði sem helst þarf að
verja, þar er mestallur iðnaður Rúss-
lands og meginhluti fólksins. Rauði
herinn barði Hitler til baka og hefði
unnið stríðið einn og sjálfur hefðu her-
ir Breta og Bandaríkjamanna (BNA)
ekki ráðist inn í Evrópu í júní 1944.
En velgengni rauða hersins varð
ekki til af sjálfu sér. Hún varð til vegna
láns- og leigulaganna í BNA (Lend-
Lease Act). Samkvæmt þeim fóru 78
skipalestir frá Bretlandi og Hvalfirði
til Rússlands með bandarísk hergögn
til Rússa. Þrisvar sinnum meiri flutn-
ingar voru til Vladívostok og með Ír-
ansjárnbrautinni. Án þessa hefði
Rússum lítið gengið.
Nútímaviðhorf
En í dag er þetta öfugt. Það er
Úkraína sem nýtur láns- og leigukjara
núna, Rússar ekki. Úkraína hefur
fengið t.d. léttar stýriflaugar sem hafa
nánast haldið rússnesku vélaherdeild-
unum niðri svo nú er verið að gera rót-
tæka breytingu á hernaðaráætlun
Rússa, héðan í frá verða fallbyssurnar
látnar tala. Það þýðir langt stríð og
miklar hörmungar.
Það sem hér er sagt ber að þeim
brunni að Rússar vilji Úkraínu alla,
ekki bara austurhlutann. Hugsanlega
eru þeir til í einhverja vopna-
hléssamninga, en bara til skamms
tíma. Þeir munu taka Úkraínu og
Transnistríu og Moldóvu ef fram fer
sem horfir. Mun einhver koma í veg
fyrir það? NATO verður að gera það
segja einhverjir. En NATO getur ekk-
ert gert, einhver verður að ráðast á
NATO til að NATO geti hreyft sig.
Andspyrna úkraínska hersins er aðdá-
unarverð, en að endingu verða þeir að
láta undan síga. Í Rússakjarnanum er
miklu meiri kraftur en hjá þeim. Til
Rússlands er mikið streymi fjár-
magns, því ESB er ennþá í vandræð-
um með að finna sinn stað í veröldinni
og eys peningum í Rússa í skiptum
fyrir olíu og gas. Rússnesku ólígark-
arnir stela því öllu eins og er, Pútín er
sjálfur orðinn ríkasti maður heims á
þeim viðskiptum að sumir telja. En til
að ná í skottið á ólígörkum Rússlands
og peninga þeirra líka getur hann
kannski fengið ráðleggingar hjá rík-
isstjórn Íslands, um hvernig á að
semja neyðarlög sem halda fyrir er-
lendum dómi, eins og gert var hér
2008.
Eftir Jónas
Elíasson » Að baki innrás Rússa
í Úkraínu er gömul
og úrelt heimspólitísk
kenning sem Stalín
gamli hélt upp á.
Jónas Elíasson
Höfundur er prófessor.
jonaseliassonhi@gmail.com
Rússland, Rússakjarninn og evrópska sléttan.
Gömul heimspólitík
Formaður lögmanna-
félagsins skrifaði ágæta
og tímabæra grein í
Mbl. 28. mars sl. um
réttláta málsmeðferð og
málshraða. Ekki eru
nákvæmlega til-
greindar ástæður að
baki þessari grein enda
er ekki auðvelt að gera
brotalömunum ítarleg
skil í stuttri grein.
Opinbera umræðan mætti þó vera
ögn fjörlegri enda þrífast misgjörðir
best í þögn og skugga. Ívitnuð grein
mætti gjarnan verða upphaf að fögru
sambandi við raunveruleikann.
Enn um peningaþvætti
Ábendingar um undarleg dómsmál
sem eiga að tengjast peningaþvætti
berast undirrituðum í nokkrum mæli
og verður ekki undan því vikist að
vekja á þeim þá athygli sem þau eiga
vissulega skilið. Það er ekki eins og
þetta séu stök eða einangruð tilfelli
sem borin eru upp.
Í tilteknu dómsmáli fyrir Hæsta-
rétti tjáir vararíkissaksóknari sig
þannig í málflutningi og viðfangsefnið
á merkilegt nokk að vera pen-
ingaþvætti:
Ómögulegt sé að lýsa í smáatriðum
eða rekja hvert einstaka fjárhæðir
ávinnings brotsins hafi runnið í því
skyni að lýsa broti varnaraðila með ná-
kvæmari hætti.
Vissulega má finna til með vararík-
issaksóknara að vinna vinnuna sína
sómasamlega, sönnunarbyrðin þvælist
auðvitað fyrir og lögfull sönnun er
einnig til vandræða. Saksóknari þarf
að hafa manndóm til að geta þrætt
hinn mjóa veg réttvísinnar. Þegar
manndóminn skortir er einfaldast að
biðja dómendur að láta ekki smáskit-
leg smáatriði rugla hina gefnu nið-
urstöðu. En á ákveðnum punkti getur
samanlagður fjöldi smáatriða oftlega
ekki lengur verið smáatriði.
Það er ein af skyldum saksóknara
að meta sjálfstætt hvort mál séu dóm-
tæk og þá hvort líklegra sé en ekki að
sakfellt verði. Það hlýtur að flokkast
undir þversögn að saksóknari játi að
höfðað mál eigi ekkert erindi í dómsal,
að hluta eða öllu leyti. Meint brot geta
þannig verið nánast óviðráðanlega
óupplýsanleg að sögn ákæruvaldsins
en samt dómtæk!
Hér er sem sagt ekki talin þörf á að
upplýsa mál af neinni vandvirkni og
ramma brot inn. En þetta er áhrifa-
mikil innsýn í þankagang
vararíkissaksóknara.
Það er líka mögulega
sama tilfinning hjá sak-
borningum sem þurfa að
eyða tíma og fjármunum
í að verja sig gegn
ómarkvissum mála-
tilbúnaði af þessu tagi.
Það er svo með pen-
ingaþvætti að helst þarf
að slá nákvæmu máli á
það sem kemur út úr
þvottavélinni. Afrakstur
peningaþvættis á almennt séð að vera
mælikvarði notaður til að mæla annars
illa útreiknanlegan hagnað af ólög-
mætri starfsemi en ekki öfugt. Það er
grundvallaratriði.
Það hlýtur enn að vera svo að
ákæruvaldið skuli sanna meint brot og
ná utan um umfang þess. Og það hlýt-
ur að vera í verklýsingu ákæruvalds-
ins að slá sem nákvæmustu máli á
fjölda og magn. Órökstuddar ágiskan-
ir í málflutningi saksóknara eru ekki
ásættanlegar. Heiðarleikinn og hátt-
semin virðast hafa gengið á dyr hjá
háttvirtum vararíkissaksóknara fyrir
nokkru.
Þetta kann meðal annars að skýra
að mál þvælast í dómskerfinu í allt að
fimmtán ár að sögn, þegar verklag
ákæruvaldsins er ekki merkilegra en
raun ber vitni. En hvar enda kröfur
vararíkissaksóknara um afslátt af rétt-
lætinu?
Trúlega skýringin á óskapnaðinum
er að raunverulegt peningaþvætti er
ekki það mikið að umfangi á Íslandi
hjá örfyrirtækjum og einstaklingum
að eftirlitsaðilar og ákæruvald reyna
að blása það út umfram tilefni. Eins og
hendi sé veifað á Ísland að vera orðið
miðstöð peningaþvættis. Skynsemin
virðist því miður ekki eiga lögheimili
hjá eftirlitsvaldinu.
Ugglaust hefur Einstein haft ís-
lenska peningaþvættiseftirlitsiðnaðinn
í huga þegar honum varð að orði: „Any
fool can know. The point is to underst-
and.“
Á að giska réttlæti
Eftir Jón Þ.
Hilmarsson
Jón Þ. Hilmarsson
»Meint brot geta
þannig verið nánast
óviðráðanlega óupplýs-
anleg að sögn ákæru-
valdsins en samt dóm-
tæk!
Höfundur er endurskoðandi.
jon@vsk.is
Þarftu að láta
gera við?
FINNA.is