Morgunblaðið - 14.04.2022, Blaðsíða 64

64 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 14. APRÍL 2022
SMÁRALIND – KRINGLAN – DUKA.IS
GLEÐILEGA
PÁSKA
Lærdómur sögunnar
Fólk hefur þörf fyrir að þekkja
uppruna sinn, menningu og sögu.
Sagan veitir okkur sameiginlegt
minni. Hún gefur okkur tilfinningu
fyrir stað, tengslum, stund og sam-
félagi. Höfundar telja að þekking og
skilningur á sögunni sé grundvöllur
skapandi hugsunar og nýsköpunar í
byggingarlist. Án sögunnar getum
við því vart verið. Íslensk byggingar-
saga spannar um 1150 ár og er sam-
ofin sögu þjóðarinnar. Úr bygg-
ingum má lesa ótalmargt um
menningu og búskaparhætti lands-
manna. Til að skilja byggingarsög-
una þarf að leita
út fyrir landstein-
ana en þar liggja
rætur hennar.
Það er skoðun
höfunda að nor-
rænum áhrifum
hafi verið gerð
nokkur skil í
byggingarsög-
unni en minna hafi farið fyrir kelt-
neskum og öðrum áhrifum frá Bret-
landseyjum. Þeim hefur lítt verið
haldið til haga eða þau hugsanlega
sniðgengin vegna vanþekkingar eða
af þjóðernisástæðum. Um keltnesk
áhrif á Íslandi í upphafi byggðar
virðist beinlínis hafa ríkt þöggun og
andstaða (Gísli Sigurðsson 2013:75-
87). Þetta neikvæða viðhorf hefur ef
til vill hamlað rannsóknum á þeim
áhrifum.
Menningararfur lýsir oft pólitískri
athöfn og er stundum notaður sem
stjórntæki til að halda á lofti þjóð-
ernisstefnu og félagslegri aðgrein-
ingu þjóðernis- og þjóðfélagshópa,
eins og t.d. norrænum karlmönnum á
kostnað keltneskra kvenna og þræla.
Úr þessu vilja höfundar bæta.
Innblástur er sóttur víða. Höfundar
hafna meðvitað þeim skýringum sem
byggjast á félagslegum forréttindum
þeirra sem móta menningararfinn á
kostnað þeirra sem standa utan við
mótun stefnunnar. Þar og í Íslands-
sögunni hefur hlutur Kelta hugsan-
lega verið fyrir borð borinn og ber að
leiðrétta ef rétt reynist.
Markmið þessa rannsóknarverk-
efnis var að safna og skrásetja heim-
ildir um keltnesk, norræn-keltnesk
og önnur áhrif frá Bretlandseyjum
og sýna fram á hvernig þau hafa sett
mark sitt á byggingarsögu Íslands.
Leitast var við að beita gagnrýnni
hugsun og gagnaöflun úr fjölbreytt-
um heimildum. Víða var leitað fanga
svo sem í byggingarsögu, skipulags-
fræði, fornleifafræði, sagnfræði, bók-
menntum og munnmælum. Í sumum
tilfellum leitast höfundar við að færa
rök fyrir því af hverju áhrifin koma
til álita, vega og meta rök með og á
móti og síðan að draga ályktanir á
grundvelli þess. Í öðrum tilfellum eru
áhrifin svo augljós að ekki þarf að
færa sérstök rök fyrir þeim. Áhrif
menningartengsla á stíltegundir og
byggingarhætti geta verið með ýmsu
móti og flókin. Þegar þau áhrif eru
vegin og metin er þarft að hafa í huga
aldagamla skilgreiningu Rómverjans
Vitruvius (70-15 f.Kr.) á byggingar-
list en samkvæmt henni hvílir hún á
þremur gildum sem kallast á latínu
firmitas, utilitas og venustas eða
styrkur, notagildi og fegurð. Þessi
skilgreining er enn í fullu gildi í dag.
Í ritinu eru áhrifin frá Bretlands-
eyjum m.a. skoðuð í ljósi þessara
gilda sem geta haft mismunandi vægi
í hinum ýmsu mannvirkjum og verið
með ýmsu móti.
Áhugi á þessu rannsóknarverkefni
á rætur að rekja til þess að Hjördís
og Dennis, höfundar þessa rits,
stunduðu bæði nám í arkitektúr við
háskóla í Skotlandi og hafa ferðast
víða um Bretlandseyjar. Þau hafa því
þekkingu á byggingarsögu Bret-
landseyja og uppruna keltneskra og
annarra breskra áhrifa á íslensk
mannvirki. Þau hafa jafnframt kynnt
sé það sem skrifað hefur verið um ís-
lenska byggingarlist. Það vakti at-
hygli þeirra að lítið hefur verið fjallað
um keltnesk og önnur áhrif frá Bret-
landseyjum í byggingarsögu Íslands
og margt virtist á huldu um þau.
Bretlandseyjar eru eyjaklasi í
Norður-Atlantshafi. Helstu eyjarnar
eru Stóra-Bretland (England, Skot-
land og Wales), Írland og margar
fleiri minni eyjar, svo sem Mön, Suð-
ureyjar og Norðureyjar (Orkneyjar
og Hjaltland). Þegar saga Íslands er
skoðuð kemur í ljós að samskiptin við
fólk frá Bretlandseyjum hafa, frá
upphafi byggðar, verið töluverð og
sambandið oft náið en stundum
stormasamt eins og í Þorskastríðun-
um á 20. öld og eftir bankahrunið á
Íslandi 2008. Samskiptin tengjast
m.a. fundi Íslands og landnámi fólks
frá Bretlandseyjum, þrælahaldi,
kristnu trúboði og ritlist, verslun og
fiskveiðum. Stór hluti landnámsfólks
er talið vera frá norrænum byggðum
á Bretlandseyjum, aðallega frá
vesturströnd Skotlands og skosku
eyjunum en einnig frá Írlandi. Margt
af því var norrænt fólk sem hafði bú-
ið á Bretlandseyjum í lengri eða
skemmri tíma. Fjölmargir höfðu tek-
ið sér maka af keltnesku kyni og
sumir hverjir tekið kristna trú en
kristni hafði borist til Írlands á 5. öld
og þaðan til Skotlands á 6. öld. Land-
námsfólkið hafði með sér fjölda
þræla og vinnufólk. Þrælar urðu
hlutfallslega fjölmennur vinnuhópur
á stórbýlum hérlendis á 10. öld. Í
hópi landnámsfólks hafa einnig verið
nokkrir alírskir og skoskir. Norð-
menn og Keltar áttu ýmislegt sam-
eiginlegt og því var blöndun þeirra
töluverð og til varð hópur norræns-
keltnesks fólks. Þetta fólk, sem kom
frá Bretlandseyjum, hefur flutt með
sér þarlenda byggingarhætti til
Íslands og aðlagað þá aðstæðum eins
og landnemar gjarnan gera. Rætur
íslenskrar byggingarlistar liggja að
hluta til í þessari norrænu-keltnesku
blöndun fólks og menningar. Sú
blöndun gerir íslenska menningu
nokkuð sérstaka og frábrugðna
þeirri sem þróaðist á hinum Norður-
löndunum. Skömmu eftir kristnitök-
una árið 1000 barst stafrófið með
enskum farandbiskupum til landsins
frá Bretlandseyjum en þá hófst
blómaskeið íslenskrar menningar.
Í upphafi 15. aldar hófu Englend-
ingar siglingar til Íslands í stórum
stíl og ráku umfangsmikla verslun
hér á landi. Áhrif þeirra voru slík að
tíðkast hefur að kenna öldina við þá
og kalla hana Ensku öldina. Þá sner-
ust samskiptin við Breta að miklu
leyti um fiskveiðar og viðskipti. Síðan
fara þau þverrandi samfara auknum
áhrifum Danakonungs á Íslandi og
einokunarversluninni sem fylgdi í
kjölfarið og stóð frá 1602-1787. Sigur
Breta í Napóleonsstyrjöldunum 1815
varð til þess að breska heimsveldið
efldist mjög og Bretland varð öflug-
asta ríki heims á 19. öld. Iðnbylting-
in, sem hófst í Bretlandi á 18. öld, átti
seinna eftir að hafa töluverð áhrif á
Íslandi með vélvæðingu í sjávar-
útvegi, iðnaði, nýjum byggingar-
efnum, tækni og hugmyndafræði.
Með upplýsingunni á 18. öld og versl-
unarfrelsi á Íslandi á 19. öld aukast
samskiptin við Bretland og hafa allar
götur síðan verið töluverð, ekki síst
eftir hernám Breta í heimsstyrjöld-
inni síðari. Hernám Breta árið 1940
olli straumhvörfum á Íslandi og
breytti samfélaginu á róttækan hátt
sem leiddi til þess að Íslendingar
slitu konungssambandinu við Dan-
mörku og stofnuðu Lýðveldið Ísland
1944. Þarna verður til öflug þjóðfél-
agsbylting. Í stað danskra áhrifa
komu engilsaxnesk áhrif sem hafa
verið mikil allar götur síðan. [...]
Ýmislegt fleira mætti nefna svo
sem áhuga breskra fræðimanna á
sagnaarfi Íslendinga sem er náskyld-
ur þeirra eigin bókmenntum. Frá
lokum 18. aldar, þegar rannsóknar-
leiðangrar Joseph Banks og John
Thomas Stanley komu til Íslands,
hefur verið stöðugur straumur Breta
út í sveitir landsins. Þeir voru með
fyrstu mönnum til að heillast af nátt-
úru og sögu Íslands. Í þeirra hópi
voru rithöfundurinn og listamaður-
inn William G. Collingwood og Willi-
am Morris sem er einn þekktasti
hönnuður og hugsjónamaður Bret-
lands á 19. öld. Þeir ferðuðust um
landið og heimsóttu sögustaði sem
þeir ýmist skrifuðu um eða máluðu
myndir af. Það má því segja að þeir
hafi fundið upp menningartengda
ferðaþjónustu á Íslandi á 19. öld. Um
árabil hafa Bretar verið mjög fjöl-
mennir meðal erlendra ferðamanna á
Íslandi. Einn af seinni tíma Bretum
sem heimsótt hafa Ísland er hinn
heimsþekkti náttúrufræðingur og
sjónvarpsmaður David Attenbor-
ough. Hann hefur gert heimilda-
myndir fyrir BBC og varað við því að
jarðarbúar standi nú frammi fyrir
óafturkræfum skaða á náttúrunni og
samfélagslegu hruni ef ekki verði
gripið til róttækra aðgerða í lofts-
lagsmálum og beinir orðum sínum
sérstaklega til loftslagsráðstefnu
Sameinuðu þjóðanna COP26 í Glas-
gow í nóvember 2021. Hann hefur
hvatt arkitekta til að hanna umhverf-
isvænar byggingar og sjálfbært um-
hverfi.
Íslendingar hafa löngum sótt
menntun til Bretlandseyja og verið
nákunnugir breskri menningu og
listum. Á síðustu áratugum, eða frá
1937, hefur fjöldi íslenskra arkitekta
farið þangað til náms og hafa þeir
sett mark sitt á byggingar og um-
hverfi hérlendis. Einnig hafa arki-
tektar frá Bretlandseyjum sest að á
Íslandi og aðrir unnið til verðlauna
hérlendis og haft áhrif.
Á hinum ýmsu tímum hafa þessi
samskipti og tengsl haft margs konar
áhrif á mannvirki á Íslandi. Þau áhrif
hafa lítt verið rannsökuð og hugsan-
lega vanmetin, sérstaklega þau kelt-
nesku. Það sem stendur upp úr, þeg-
ar heildarniðurstöður verkefnisins
liggja fyrir, er hversu mikil áhrifin
frá Bretlandseyjum hafa verið. Það
er höfundum ljóst að þessi áhrif hafa
mótað íslenska byggingarsögu svo og
íslenskt samfélag frá upphafi byggð-
ar og fram á þennan dag. [...]
Bókarkafli Bókin Straumar frá Bretlandseyjum er afrakstur sögulegs rannsóknarverkefnis arkitektanna Hjördísar Sigurgísladóttur og
Dennis Davíðs Jóhannessonar og fjallar um hvernig áhrif frá Bretlandseyjum hafa mótað íslenska byggingarlist frá upphafi byggðar og
fram á daginn í dag. Fjölmargar myndir prýða bókina en Hjördís og Dennis ljósmynduðu flest mannvirkin sem fjallað er um.
Straumar frá Bretlandseyjum
Ljósmynd/Hjördís Sigurgísladóttir/Dennis Davíð Jóhannesson
Byggingarlist Viðhafnarmannvirkið Orkahaugur (e. Maeshowe) á Orkneyjum (um 2700 f.Kr.) sem getið er í Orkn-
eyinga sögu. Fjöldi norrænna rúna er á veggjum í grafhvelfingunni sem voru ristar um jólin 1153. Sumar þeirra
hafa beina tilvísun til Íslands og er þar nefndur Gaukur Trandilsson á Stöng í Þjórsárdal.