Morgunblaðið - 14.04.2022, Blaðsíða 58

58 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 14. APRÍL 2022
Útsölustaðir: Apótek, heilsuhillur stórmarkaða.
Gleðilega meltingu!
u Ensím eru nauðsynleg fyrir meltingu og öll
efnaskipti líkamans.
u Betri melting, meiri orka, betri líðan!
u 100% vegan hylki.
u Digest Basic hentar fyrir börn
VIÐTAL
Einar Falur Ingólfsson
efi@mbl.is
Málverk eftir Birgi Snæbjörn Birg-
isson eru áberandi í listasöfnum um
þessar mundir. Í stærsta sal Lista-
safns Íslands er sýningin Í hálfum
hljóðum, með röðum málverka hans
frá undanförnum sjö árum. Samtímis
er Birgir einn sex listamanna sem
eiga verk á sýningunni Nánd í Lista-
safninu á Akureyri en þar á hann
stóra verkaröð, Sannleika.
Eins og segir í tilkynningu frá
Listasafni Íslands þá beinast verk
Birgis að pólitískum, samfélags-
legum og sögulegum málefnum í okk-
ar samtíma. Málverk hans eru máluð
með daufum litum og við fyrstu sýn
virðist erfitt að greina myndefnið en
þegar staðið er fyrir framan þau
skýrast þau og skerpast, og verða
iðulega ágeng hvort sem inntakið er
alvarlegt, áleitið eða jafnvel ljóðrænt.
„Á listilegan hátt sameinast
næmni og mildi háalvarlegu inntaki
og engu er líkara en að litur verk-
anna sé að dofna og hverfa, sem kall-
ar á nálægð við þau,“ segir í tilkynn-
ingunni. „Hið fínlega og hið smáa, því
sem næst hvíslandi framsetning
Birgis, magnar upp háskerpu skiln-
ingarvitanna. Sú einlæga frásögn í
hálfum hljóðum, sem Birgir töfrar
fram, knýr áhorfandann til að takast
á við gagnrýna hugsun með því að af-
hjúpa sakleysislegt yfirbragð og alla
þá mýkt sem af verkum Birgis staf-
ar.“
Mildin mætir groddaskapnum
Blaðamaður hittir Birgi Snæbjörn
í sal Listasafns Íslands þar sem á
öðrum endaveggnum er 64 portretta
röð af alþingismönnum, verkið Von,
og á hinum annað verk úr fjölda port-
retta en það heitir Trú. Þá má sjá
þarna portrettaröðina Réttlæti af
hæstaréttadómurum og verk um
Samherjamálið svokallaða, en fyrir
það hefur Birgir meðal annars málað
myndir at togurum fyrirtækisins og
Namibíumönnum sem hafa verið í
umræðunni vegna málsins. Eins og
fyrr segir málar Birgir allt að því
blíðleg málverk þar sem liturinn virð-
ist vart snerta strigann. En í þeim
mætast málverkahefðin og sam-
félagsleg og söguleg málefni.
„Þar sem mildin mætir grodda-
skapnum, var einhvers staðar sagt
um verk eftir mig,“ segir Birgir.
„Einföld skilgreining á samtímalist
finnst mér vera sú myndlist sem er í
samtali við samtímann og þess vegna
félagsleg og pólitísk málefni.
Við höfum öll skoðanir og kannski
væri betra að ég væri á Twitter og
gæti slakað á spennunni þar – en þar
er ég ekki,“ segir hann og glottir, „og
þess vegna brýst þetta fram í mynd-
listinni.
En svo merkilegt sem það er þá
byrja verkaraðirnar oft sem viðbrögð
við einhverju ástandi en mjög fljót-
lega verður maður jafnframt þátttak-
andi, og í einhverjum tilvikum hér
um bil meðsekur, því umfjöllunar-
efnið sem vísað er í er flóknara en
svart og hvítt. Það sem byrjar sem
gagnrýni má segja að geti endað sem
meðvirkni.“
Birgir hugsar sig um og bætir svo
við að hann reyni að passa upp á það
að sín skoðun á þeim málefnum sem
verkin vísa til sé ekki áberandi.
„Mér finnst líka mildin vera gott
tungumál við að segja frá alvarlegum
málefnum. Margir telja að tími póli-
tískrar listar sé liðinn, að það þjóni
litlum tilgangi að standa úti á horni
og hrópa, við verðum að finna aðrar
leiðir til að nálgast áhorfandann og
gera hann að þátttakanda í verk-
unum með einhverjum hætti. Ein-
hvern tímann sagði ég að áhorfand-
inn tæki í höndina á verkinu og færi
með því eitthvert og þar yrði verkið
til. En mildin og þetta ljósa yfirbragð
er líka til þess að draga áhorfandann
að.“
Knöpp heiti – stórar hugmyndir
Eins og fyrr segir hefur Birgir
lengi beitt þessari fölu aðferð við að
mála. Hverju vill hann ná fram?
„Ég reyni að búa til samband milli
áhorfandans og verksins, ætli við
getum ekki kallað það varanlegt
samband, en þetta hljómar kannski
skringilega þegar sá tími sem gestir
eyða að meðaltali fyrir framan lista-
verk í safni eins og þessu er nokkrar
sekúndur. Þeir sem sjá ekkert í byrj-
un hverfa eflaust sumir frá en þeir
sem gefa sér tíma geta hins vegar
komist í náið samband við verkin.
Ég segi stundum að verkin venjist
auganu en auðvitað er það á hinn
veginn. Tíminn er líka mikilvægur í
þessu samtali. Meðan á viðkynning-
unni við verkin stendur getur margt
gerst, þá fara skoðanirnar og undir-
meðvitundin á flug.“
Þarna á sýningunni eru verkaraðir
kenndar við hinar fallegu hugmyndir
um trú, von og réttlæti. Svo er verka-
röðin Sannleikur sýnd á Akureyri,
þar sem Birgir ólst upp.
„Þetta eru stórar hugmyndir en
knappir titlar,“ segir hann. „Mér
finnst að þessi hugtök rammi inn viss
grunngildi í okkar lífi og siðferði.“
Samherjaverkið heitir síðan Stolt,
enn einn stutti titillinn.
„Í verkinu Sannleikur, sem er sýnt
á Akureyri, er móðir mín módelið en
það fjallar um sambandið við þá eldri
og þá eilífu hringrás að öll eldumst
við; það er líka um það flókna sam-
band sem við getum átt við fullorðna
foreldra okkar,“ segir Birgir. Og
stóra verkið hér, Trú, tengist líka
móður Birgis, Sumarrós Lillian Ey-
fjörð Garðarsdóttur – Rósu, fyrrum
prestsfrú á Akureyri.
„Þetta er árgangurinn 1950–51 í
Húsmæðraskólanum á Laugalandi í
Eyjafirði,“ segir Birgir um fjölmörg
portrettin. „Hugmyndin kviknaði
þegar ég fann albúm sem sem var í
eigu móður minnar, þar sem hún
hafði af natni límt inn ljósmyndir af
öllum skólasystrum sínum. Þegar ég
opnaði albúmið fannst mér ég vera
staddur í bók eftir Nóbelshöfundinn
Patrick Modiano sem hefur einstakt
lag á að skrifa um minningar á vissan
melankólískan hátt sem við getum
einhvernvegin aldrei áttað okkur á.
Þegar okkur finnst við vera að ná
sambandi þá kemur eitthvað rof. Og
mér fannst ég verða að sýna þessum
konum virðingu en það er svo mikið
sakleysi í ásýndinni þar sem þær
horfa á lífið og á okkur, en við horfum
aftur á þær aftur í einhverri fortíð.
Það er spurning hvort við náum að
brúa þetta bil.“
Ljóshærðir, bláeygir þingmenn
Verkið Von er í eigu Listasafns Ís-
lands sem sýnir það nú fyrst en það
var frumsýnt í Hafnarborg á sínum
tíma. Það er sett saman úr 64 port-
rettum af þingmönnum sem voru
kjörnir á Alþingi árið 2013 og einum
til, utanþingsráðherra.
„Þarna hafði ákveðinn flokkur náð
miklu fylgi og komist til valda. Fáir
könnuðust samt við það eftir kosn-
ingar að hafa kosið hann, þetta er
ekki ólíkt því sem gerist í Finnlandi á
sama tíma þegar Sannir Finnar voru
að fá aukið fylgi,“ segir Birgir. „Þetta
var mikill umrótstími, væntingar til
lýðræðisins voru í molum eftir
bankahrunið og það kitlaði mig að
ráðast í verkið, því þetta væru ekki
nema 64 andlit að mála!“
Birgir sýndi fyrst átta portrett-
anna á sýningu í Helsinki, auk átta
portretta sem hann málaði af finnsk-
um þingmönnum, og serían vakti þar
mikla athygli og umtal. Og hann
beitti málunaraðferð sem hann hafði
beitt áður, þingmennirnir eru allir
ljóshærðir og bláeygir.
„Já, og í þessu tilviki er það svolítil
kaldhæðni en ég hef unnið talsvert
með ljósku-ímyndina, hvernig okkur
hefur tekist gegnum tíðina að afbaka
þá ímynd. Stundum hef ég notað
ljósku-ímyndina til að fletja út þjóð-
erni og annað, en í þessu tilviki er
spurningin mjög skýr, að ég geri alla
þingmennina ljóshærða og bláeyga.
Ég held ég þurfi ekki að svara því
hér hvað það þýði. Að sama skapi er-
um við öll, held ég, ljóshærð og blá-
eyg, innst inni.“
Fjórar bækur með verkunum
Í tvo áratugi hefur Birgir Snæ-
björn unnið að sýningum sínum með
finnska sýningarstjóranum og rithöf-
undinum Mika Hannula.
„Þetta er orðið langt samband. Við
hittumst fyrst í Istanbúl árið 2002, á
sýningu sem hann stýrði en þar sýndi
ég verkin Ljóshærðir hjúkrunar-
fræðingar. Við tengdumst sterkum
böndum og höfum starfað náið sam-
an síðan. Þetta er ekki dæmigert
samstarf sýningarstjóra og mynd-
listarmanns heldur miklu meira eða
flóknara, því við verjum miklum tíma
saman og erum stöðugt að varpa
hugmyndum og texta á milli. Við er-
um með mörg járn í eldinum núna,
meðal annars verkefni á Listahátíð í
Reykjavík í sumar.“
Nú í vikunni koma út fjórar tengd-
ar bækur eftir Birgi, um nokkur
helstu verkin sem nú eru sýnd eftir
hann. „Það má kalla þetta fjögur
hefti sem mynda eitt bókverk. Þetta
eru verkin Von, Sannleikur, Trú og
Réttlæti,“ segir Birgir.
„Það er ákaflega gaman að geta
gefið út bækur um verkin sín. Í mínu
tilviki er það snúið tæknilega því
verkin eru mjög ljós og það er erfitt
að ljósmynda þau en kannski er snú-
nast að prenta þau. En það tókst og
útkoman er ákaflega fallegt bók-
verk.“ Bækurnar verða fáanlegar í
Safnbúð Listasafns Íslands.
Þes má geta að Birgir verður með
leiðsögn um sýningu sína eftir viku,
sunnudaginn 24. apríl.
Morgunblaðið/Einar Falur
Listamaðurinn „Mér finnst mildin vera gott tungumál við að segja frá alvarlegum málefnum,“ segir Birgir
Snæbjörn Birgisson um aðferð sína við að skapa verk sem fjalla um margvísleg samtímaleg málefni.
Öll ljóshærð og bláeyg, innst inni
- Á sýningu á málverkum Birgis Snæbjörns Birgissonar í Listasafni Íslands eru meðal annars raðir
portretta af alþingismönnum, hæstaréttardómurum og nemendum húsmæðraskóla fyrir um 70 árum