Morgunblaðið - 04.08.2022, Qupperneq 32

32
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 4. ÁGÚST 2022
Aldarfjórð-
ungur er
frá því að
Newt Gingrich,
þá forseti full-
trúadeildar
Bandaríkjaþings,
heimsótti Taívan. Frá þeim
tíma hefur ekki jafn hátt-
settur maður frá Bandaríkj-
unum heimsótt eyjuna, þar
til nú þegar Nancy Pelosi,
sem gegnir sama embætti,
heimsótti hana í gær og
fyrradag.
Kínverjar mótmæltu
heimsókn Gingrich á sínum
tíma en sættu sig þó við hana
að lokum og ástæðan var ef
til vill sú að hann heimsótti
Kína í sömu ferð. Eina skil-
yrðið sem stjórnvöld þar
settu á endanum var að
Gingrich flygi ekki beint frá
Kína til Taívan, þannig að
hann millilenti í Japan.
Samskipti Bandaríkjanna
við Kína og Taívan eru flókin
og hafa verið það lengi.
Richard Nixon kom á óvart
þegar hann á sínum tíma
heimsótti stjórnvöld í Pek-
ing og hóf formleg samskipti
landanna. Slík samskipti eru
mikilvæg og stjórnvöld í
Bandaríkjunum reyna að
feta þröngt einstigi í þessum
samskiptum en það er ekki
alltaf auðvelt og getur ekki
falið í sér að gefa alltaf eftir
gagnvart kröfum komm-
únistastjórnarinnar. En
jafnvel nú þegar Pelosi,
flokkssystir Bandaríkja-
forseta, heimsækir Taívan,
er það ekki með velþóknun,
að minnsta kosti ekki op-
inberri velþóknun, stjórn-
valda þar í landi. Þau eru
sögð andvíg heimsókninni,
en það dugar ekki til að
draga úr viðbrögðum kín-
verskra stjórnvalda.
Viðbrögð þeirra nú eru
harkalegri en þegar Ging-
rich heimsótti Taívan, mögu-
lega vegna þess að ekki var
eins vel að ferðinni staðið, en
líklega ekki síður vegna þess
að kínversk stjórnvöld hafa
á þessum aldarfjórðungi
gerst mun herskárri, ekki
aðeins í orðum heldur einnig
í því að sýna hernaðarmátt
sinn. Og það gera þau nú
ákaft á sundinu á milli Taív-
an og meginlandsins. Þar
skjóta þau eldflaugum og
senda hertól upp að tólf
mílna landhelgi eyjarinnar
til að ógna eyjarskeggjum
og minna á vaxandi hern-
aðarmátt Kína.
Kínversk stjórnvöld hafa
einnig brugðist
við heimsókninni
með því að banna
innflutning frá
Taívan á fjölda
matvæla og út-
flutning frá Kína
til Taívan á ákveðnum
vörum.
Kínversk stjórnvöld tala
um heimsóknina sem ögrun
og ógn við stöðugleika á
svæðinu, en það er langt
seilst. Ógnin er ekki heim-
sóknin heldur viðbrögð Kína-
stjórnar við heimsókninni.
Ekki er óþekkt af þeim sem
beita yfirgangi að snúa hlut-
um þannig á haus, þetta er til
dæmis þekkt í samskiptum
Rússlands og ýmissa ná-
granna á undanförnum árum
og augljósasta dæmið er auð-
vitað „sérstök hernaðar-
aðgerð“ Rússa í Úkraínu sem
réttlætt er með fjarstæðu-
kenndum hætti.
Taívanir hafa tekið vel eft-
ir þeirri innrás og óttast að
Kínverjar grípi til svipaðra
aðgerða ef þeir meta það svo
að auðveldur sigur gæti unn-
ist. Þess vegna er mikilvægt
að sýna samstöðu með Taív-
an og líka að auðvelda þeim
að byggja upp varnir sínar
þannig að kostnaður við inn-
rás yrði óbærilegur.
En Kínverjar geta sjálfum
sér um kennt hvernig viðhorf
á Taívan hefur breyst í garð
meginlandsins. Undir stjórn
Xi Jinping hefur afstaða kín-
verskra stjórnvalda herst og
sést það best af því hvernig
Kína hefur bælt niður lýð-
ræðissinna í Hong Kong og
afnumið réttindi þar sem íbú-
arnir höfðu vanist og máttu
búast við að njóta í ald-
arfjórðung enn hið minnsta
samkvæmt samningi Kína
við Bretland.
Það sem kínversk stjórn-
völd þurfa að gera er að
hætta að beita íbúa sína kúg-
un eða ógna nágrönnum sín-
um á Taívan með vopnaskaki.
Með því getur sambúðin
batnað og viðhorfin á Taívan
í garð meginlandsins breyst
á ný og orðið jákvæðari. Með
slíkum breytingum kann að
vera að í framtíðinni nái ríkin
betur saman og sameinist
jafnvel á einhvern hátt eins
og stjórnvöld í Kína segjast
vilja. Aukin harka mun hins
vegar aðeins ýta Taívan
lengra frá Kína og gera öll
samskipti þessara nágranna
erfiðari og auka hættuna á
ófriði, sem hvorugur aðili
ætti að óska sér.
Hvort er það heim-
sóknin eða vopna-
skakið sem veldur
óstöðugleika?}
Heimsókn til Taívan
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
SVIÐSLJÓS
Kristján H. Johannessen
khj@mbl.is
L
eiðtogi vígasamtaka
al-Kaída, Ayman al-
Zawahiri, var drepinn í
drónaárás leyniþjónustu
Bandaríkjanna, CIA, í Kabúl, höfuð-
borg Afganistans, síðastliðinn sunnu-
dag, 31. júlí. Hann var arftaki Osama
bin Laden, stofnanda samtakanna, en
sá var í aðgerð SEAL-sérsveita
bandaríska sjóhersins drepinn á
heimili sínu í Abbottabad í Pakistan
aðfaranótt 2. maí 2011. Eru Banda-
ríkin nú sögð hafa náð til allra þeirra
sem lögðu á ráðin um hryðjuverkin í
Bandaríkjunum 11. september 2001.
Segist Bandaríkjaforseti vona að víg
al-Zawahiris verði huggun, ástvinum
þeirra sem týndu lífi í árásunum á
Bandaríkin.
Ayman Mohammed Rabie al-
Zawahiri var fæddur hinn 19. júní
1951 í Gíza í Egyptalandi. Hann kem-
ur af efnuðu fólki og var faðir hans
skurðlæknir og prófessor við háskól-
ann í Kaíró. Sjálfur er hann sagður
hafa verið sterkur námsmaður og fet-
aði fljótlega í fótspor föður síns. Al-
Zawahiri kvæntist fjórum sinnum og
eignaðist sjö börn.
Árið 1981 hélt al-Zawahiri til
Pakistans á vegum Rauða hálfmán-
ans hvar hann hjúkraði særðu flótta-
fólki sem flúið hafði stríð Sovétmanna
í Afganistan. Þar kynntist hann rót-
tækum manni sem hafði sterk tengsl
við Mujahideen-herstjórnendur og
sjálfan Osama bin Laden. Þeir al-
Zawahiri og bin Laden hittust fyrst í
Jeddah 1986.
Árið 1991 gekk al-Zawahiri til
liðs við Jihad-samtökin í Egyptalandi,
samtök sem hann átti síðar eftir að
verða leiðtogi yfir. Þau sameinuðust
svo al-Kaída árið 1998, en við samein-
inguna varð læknirinn frá Egypta-
landi að helsta ráðgjafa og samstarfs-
manni Osama bin Ladens.
Margar blóðugar árásir
„Að myrða Bandaríkjamenn og
bandamenn þeirra – almenna borgara
og hermenn – er skylda allra múslima
sem það geta í öllum þeim löndum
sem það er hægt,“ ritaði al-Zawahiri í
stefnuskrá sína árið 1998. Þremur ár-
um seinna var umfangsmesta hryðju-
verk sögunnar framkvæmt í Banda-
ríkjunum og var það meðal annars
undirbúið af honum.
Áður höfðu al-Zawahiri og al-
Kaída staðið fyrir sprengjuárásum á
sendiráð Bandaríkjanna í Keníu og
Tansaníu, hinn 7. ágúst 1998. Alls lét-
ust 224 þegar öflugar sprengjur
sprungu nær samtímis fyrir utan
sendiráðin, þar af 12 Bandaríkjamenn.
Yfir 4.500 særðust í ódæðunum. Í kjöl-
farið hófst ein umfangsmesta rann-
sókn bandarísku alríkislögreglunnar,
FBI, frá upphafi og voru yfir 900 alrík-
islögreglumenn sendir á vettvang til
að afla sönnunargagna. Meira en 20
einstaklingar hafa verið ákærðir fyrir
aðild sína að árásunum og sitja sjö
þeirra nú í lífstíðarfangelsi í Banda-
ríkjunum.
Eins bera al-Zawahiri og al-Kaída
ábyrgð á mannskæðri sprengjuárás á
bandaríska tundurspillinn USS Cole,
hinn 12. október 2000. Var þá tveimur
sjálfsvígssprengjubátum siglt upp að
hlið herskipsins sem lá við akkeri við
Aden-höfn í Jemen.
Fram kemur í rannsóknar-
gögnum alríkislögreglunnar FBI að
vígamennirnir hafi gefið sig á tal við
áhöfnina um stund. Skömmu síðar
sprengdu þeir báta sína í loft upp með
þeim afleiðingum að 17 sjóliðar féllu
og nærri 40 særðust. Rúmlega 12
metra breitt gat kom á hlið tundur-
spillisins en áhöfninni tókst engu að
síður að bjarga skipi sínu og afstýra
þannig altjóni.
Læknirinn sem stóð
við hlið bin Ladens
AFP
Úr sögunni Ayman al-Zawahiri hefur verið eftirlýstur frá árásinni 2001 og
25 milljónir dala boðnar til höfuðs honum. FBI merkir hann nú sem fallinn.
Bandaríska leyniþjónustan
komst á snoðir um Ayman al-
Zawahiri fyrr á þessu ári og
beindist kastljósið þá að til-
teknu húsi í Kabúl, höfuðborg
Afganistans. Þar mun hann hafa
búið ásamt fjölskyldu sinni.
Joe Biden Bandaríkjaforseti
segir aðgerðina hafa verið und-
irbúna í langan tíma til að forð-
ast mannfall almennra borgara.
Forsetinn gaf svo um helgina
skipun um drónaárás. „Það er
sama hversu langan tíma það
tekur, sama hvar þú felur þig. Ef
þú ógnar okkar fólki munu
Bandaríkin finna þig og fjar-
lægja,“ sagði forsetinn í ávarpi.
Árásin var gerð þegar al-
Zawahiri stóð úti á svölum
hússins. Var þá tveimur eld-
flaugum af gerðinni Hellfire
R9X skotið á leiðtogann, en þær
bera enga sprengihleðslu. Í stað
hennar eru flaugarnar útbúnar
sex flugbeittum blöðum sem
skera skotmark sitt í sundur.
Skorinn í bita
úti á svölum
ÁRÁSIN SKIPUN FRÁ BIDEN
T
alið er að einn þriðji af þeim mat-
vælum sem framleidd eru í heim-
inum á hverju ári nýtist ekki til
manneldis. Það er geysilegt magn.
Þetta eru ekki nýjar fréttir en
þrátt fyrir mikla umræðu um matarsóun á
undanförnum árum þokumst við alltof hægt í
rétta átt. Margt hefur verið reynt. Stjórnvöld,
einstaklingar og félagasamtök hafa ráðist í
ýmis verkefni til þess að sporna gegn mat-
arsóun. En því miður sjáum við enn ekki nægi-
lega mikinn árangur. Umrædd verkefni hafa
helst miðað að því að reyna að ná fram hug-
arfarsbreytingu en þau hafa ekki skilað okkur
langt.
Aðgerðaáætlun gegn matarsóun
Í lok síðasta kjörtímabils lagði umhverfis-
og auðlindaráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson,
fram fyrstu heildstæðu aðgerðaáætlun gegn matarsóun á
Íslandi og þeim umhverfisáhrifum sem af henni hljótast.
Aðgerðaáætlunin samanstendur af 24 aðgerðum sem
snúa að allri virðiskeðju matvæla, frá frumframleiðslu til
neytenda. Markmið þessara aðgerða er að minnka mat-
arsóun í allri virðiskeðjunni um 30% fyrir árið 2030. Til
þess að þetta takist þarf samstillt átak samfélagsins alls;
atvinnulífs, almennings og stjórnvalda. Aðgerðaáætlunin
er á ábyrgð umhverfis-, orku, og loftslagsráðuneytisins.
Enda eru flest stjórntækin til að takast á við matarsóun
þar. En hluti af matarsóun verður við framleiðslu mat-
væla. Íslendingar hafa þannig náð miklum árangri í að
draga úr matarsóun með bættri nýtingu á sjávarafurðum,
en Íslendingar nýta stærri hluta t.d. hvers
þorsks til verðmætasköpunar en víðast ann-
ars staðar.
Brauðfæða mætti tugi milljóna jarðarbúa
sem nú búa við matarskort með því að draga
úr matarsóun. Koma má í veg fyrir mikla sóun
á verðmætum. Við framleiðslu á matvælum
sem er hent þarf að nýta land, vatn, áburð og
aðrar auðlindir jarðar. Allt eykur þetta losun
á gróðurhúsalofttegundum, til einskis. Það er
auðvitað glórulaust.
Matarsóun og fæðuöryggi
Náttúruhamfarir, stríð í Evrópu og heims-
faraldur hafa minnt okkur rækilega á mik-
ilvægi þess að huga að fæðuöryggi og það hafa
stjórnvöld einmitt gert. Fyrstu viðbrögð eru
að leita leiða til að auka framleiðslu hér á landi
sem við getum og eigum að gera ásamt því að styðja
bændur vegna aðfangahækkana. Það er hins vegar ekki
síður mikilvægt að sporna gegn því að sóa matvælum sem
þegar eru framleidd.
Kannanir sýna að sjö af hverjum tíu reyna að lágmarka
matarsóun. En til að við náum raunverulegum árangri
þurfa fyrirtæki og stofnanir að stíga inn í þessa baráttu af
fullum þunga og fullri alvöru. Við þurfum hvata og við
þurfum leiðir til að mæla matarsóun. Fjölmargar leiðir
eru lagðar til í aðgerðaráætluninni sem ég hvet öll til að
kynna sér. Við sem þjóð eigum að krefjast árangurs þeg-
ar kemur að matarsóun. svandis.svavarsdottir@mar.is
Svandís
Svavarsdóttir
Pistill
Glórulaus matarsóun
Höfundur er matvælaráðherra.