Morgunblaðið - 19.09.2022, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 19. SEPTEMBER 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Starfsmönnum
ríkisins
fjölgaði í
fyrra um 1.328, eða
5,3%, samkvæmt
því sem fram kem-
ur í skýrslu
Byggðastofnunar sem kom út
fyrir helgi. Þetta er gríðarleg
fjölgun á einu ári og raunar sú
mesta frá því að Byggðastofnun
hóf að taka slíkar upplýsingar
saman. Frá árinu 2014 hefur
ríkisstarfsmönnum fjölgað
samfellt, þó fjölgunin hafi verið
misjafnlega hröð.
Á þessum sjö árum, frá 2014-
2021, fór fjöldi ríkisstarfs-
manna úr 22.622 í 26.610, sem
er 18% fjölgun. Á sama tíma
fjölgaði landsmönnum um 14%,
sem þýðir að hlutfall ríkis-
starfsmanna af heildarfjölda
landsmanna fór vaxandi á þessu
tímabili, þó ætla mætti að með
fjölgun landsmanna ætti hlut-
fall ríkisstarfsmanna af íbúa-
fjölda að dragast saman, enda
mætti búast við að einhver
stærðarhagkvæmni fælist í
rekstri ríkisins. Stærðarhag-
kvæmni er í það minnsta rök-
semdin fyrir því að fækka sveit-
arfélögum hér á landi, en mörg
þeirra hafa þótt smá og þar
með óhagkvæm, þó meirihlut-
inn í Reykjavík hafi að vísu lagt
mikið af mörkum til að afsanna
kenninguna um stærðarhag-
kvæmni.
Það, hvernig núverandi
meirihluta í Reykjavík hefur
tekist til, þýðir þó ekki að
stærðarhagkvæmni eigi aldrei
við í rekstri. Hún á oft við og
þess vegna er það sennilega
sem að ríkisstjórnin hefur að
undanförnu sett á dagskrá að
fækka ríkisstofnunum og ná
þannig fram stærðarhag-
kvæmni. Það á að vísu ekki allt-
af við í rekstri ríkisins frekar
en annars staðar. Örsmáar rík-
isstofnanir en tiltölulega hag-
kvæmar eru þekktar. Með sam-
einingu stofnana má engu að
síður í einhverjum tilvikum ná
fram hagræði, en það er ekki
fyrirfram gefið eins og fjölgun
ríkisstarfsmanna umfram fjölg-
un landsmanna gefur vísbend-
ingu um.
Eins og áður segir hefur
starfsmönnum ríkisins fjölgað
um 18% á sjö árum en lands-
mönnum um 14%. Þetta er
öfugsnúin þróun og verulegt
áhyggjuefni en þróunin er enn
verri hjá langstærsta sveitarfé-
lagi landsins. Þar fjölgaði
starfsmönnum um 23% á þessu
tímabili, eða um nær tvö þús-
und og voru þeir nær tíu þús-
und um síðustu áramót. Þar
hefði mátt ætla, líkt og hjá rík-
inu, að einhverja stærðarhag-
kvæmni væri að finna. Svo er
þó ekki. Verra en það, hjá
Reykjavíkurborg er veruleg
stærðaróhagkvæmni í rekstr-
inum, mun meiri en hjá ríkinu.
Samhliða þessari
þróun hefur hið
opinbera gengið
fram af miklu
ábyrgðarleysi í
samningum um
kaup og kjör. Þar
hafa sveitarfélögin gengið
framar ríkinu og Reykjavíkur-
borg gengið lengst. Samið hef-
ur verið óhóflega miðað við
fjárhag þessara opinberu aðila,
bæði þegar kemur að laununum
sjálfum og öðru því sem að
kjörunum snýr, svo sem stytt-
ingu vinnutímans. Þetta hefur
þrýst mjög upp kostnaði hjá
hinu opinbera, sem er að sligast
undan útgjöldunum, raunar svo
mjög í tilviki Reykjavíkur-
borgar að vandséð er hvernig
hún á að komast út úr þeim vax-
andi fjárhagsvanda sem hún
glímir við.
Þessar miklu kostnaðar-
hækkanir hins opinbera hafa
svo þær afleiðingar fyrir al-
menning að sköttum er haldið
allt of háum og fyrir atvinnu-
lífið felur þessi útþensla hins
opinbera í sér að kostnaður
fyrirtækja fer mjög vaxandi.
Þau eiga í harðri samkeppni við
hið opinbera um vinnuafl og
fara oft halloka í þeirri ójöfnu
samkeppni. Á sama tíma þurfa
þau að standa undir sístækk-
andi rekstri hins opinbera og æ
fleiri opinberum starfs-
mönnum.
Augljóst má vera að þessi
þróun getur ekki haldið áfram
til lengdar því að þá yrðu allir
landsmenn komnir á launaskrá
ríkisins eða sveitarfélaganna.
En er einhver vilji til að stöðva
þessa þróun og snúa henni við,
og ef svo er, hvernig er hægt að
gera það?
Því miður er fátt sem bendir
til að vilji sé til að snúa þróun-
inni við. Tölurnar tala sínu máli
en einnig sú opinbera umræða
sem fram fer á sviði stjórnmál-
anna. Sárafáir stjórnmálamenn
hafa nokkru sinni orð á þeim
vanda sem felst í stöðugri út-
þenslu hins opinbera en enginn
skortur er á hinum sem eru
fundvísir á ný verkefni sem
kalla á fleiri starfsmenn og
aukin útgjöld. Á meðan þetta
viðhorf er ríkjandi er engin von
um að hægt sé að hemja út-
þensluna.
Ef viðhorfið breytist og fleiri
átta sig á að þessi leið verður
ekki gengin öllu lengra, án þess
að illa fari, er hins vegar hægt
að snúa við blaðinu. Það er
hægt að hætta verkefnum sem
ekki eru hluti af nauðsynlegri
kjarnastarfsemi hins opinbera
og það er hægt að fela einkafyr-
irtækjum frekari verkefni,
jafnvel þau sem hið opinbera
vill fjármagna. Með því má iðu-
lega spara umtalsvert fé og
draga þar með úr óhóflegum
álögum á skattgreiðendur,
bæði almenning og atvinnulíf.
Fjölgun opinberra
starfsmanna er
langt umfram
fjölgun landsmanna}
Í óefni stefnir
P
íratahreyfingin er 16 ára gömul á
heimsvísu en 10 ára gömul á Ís-
landi. Árið 2013 tóku Píratar fyrst
þátt í alþingiskosningum á Íslandi
og fengu rétt rúmlega 5%, þrjá
þingmenn og náðu þannig yfir þröskuldinn
hræðilega sem gefur rétt til jöfnunarþing-
manna. Nú eru þingmenn Pírata sex og áhrif
grunnstefnu Pírata á íslenska pólitík eru óneit-
anleg.
Upphaf Pírata má rekja til andspyrnu við
fyrirætlanir yfirvalda um að stunda gerræð-
islegar njósnir á netverjum með það að mark-
miði að koma í veg fyrir ólöglegt niðurhal á
tónlist. Á Íslandi birtist þetta meðal annars
sem vangaveltur þáverandi innanríkisráðherra
um að banna dulkóðun til þess að koma í veg
fyrir dreifingu kláms. Undirtónninn þar er að
ef það er engin dulkóðun að þá sé hægt að njósna um
hverjir dreifa klámi … og njósna um alla aðra á netinu á
sama tíma. Afleiðingarnar af svona gerræði yrðu auðvitað
miklu víðtækari. Við gætum ekki átt örugg samskipti yfir
netið, það væri enginn heimabanki til dæmis.
Fólkið sem stofnaði hreyfingu Pírata í Svíþjóð árið
2006 áttaði sig á þessari þróun í pólitíkinni, hvernig ætl-
unin var að beita gerræðislegum aðgerðum gegn friðhelgi
og tjáningarfrelsi almennra borgara á netinu. Í kjölfarið
birtust okkur svo sýnishorn af mikilvægi friðhelgi og tján-
ingarfrelsis á tímum netsins í málum Chelsea Manning,
Aaron Swartz og Edward Snowden út í heimi og Voda-
fone-lekanum hérna á Íslandi.
Þessi mál sýndu okkur hvernig stjórnvöld
njósna um borgara sína, ljúga að þeim, mis-
beita valdi sínu og vanrækja öryggismál. Pír-
atar boðuðu gagnsæi og beint lýðræði til þess
að tryggja betur ábyrgð stjórnvalda gagnvart
borgurum. Ofan í þetta komu til sögunnar
Panamaskjölin sem sýndu fram á víðtæka
spillingu ráðamanna – ekki aðeins víða um
heim heldur heima á Fróni líka. Panama-
skjölin sönnuðu svart á hvítu hvernig fólk,
sem átti háar fjárhæðir, vék sér undan skatti
með því að stofna skúffufyrirtæki í skatta-
skjólum.
Pólitík Pírata hefur þannig frá upphafi ver-
ið barátta gegn spillingu og misnotkun á valdi
– í þágu friðhelgi og tjáningarfrelsis á tímum
netsins. Tól þeirrar baráttu hafa verið upplýs-
ingafrelsi, gagnsæi, meiri borgararéttindi,
beint lýðræði og krafa um ábyrgð valdafólks.
Það ætti öllum að vera augljóst að þessi barátta er ei-
lífðarverkefni, að minnsta kosti á meðan Píratar eru utan
ríkisstjórnar. Núverandi stjórnvöld eru enn að selja fjöl-
skyldumeðlimum hluti í ríkisfyrirtækjum og ráða flokks-
gæðinga í áhrifastöður í stjórnsýslunni. Sjávarauðlindin
er enn föst í klóm sérhagsmunaafla, og engin vinna sést í
áttina að því að hlýða niðurstöðu áratugagamallar þjóðar-
atkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá. Erindi Pírata á
því enn mjög vel við í íslenskum stjórnmálum.
bjornlevi@althingi.is
Björn Leví
Gunnarsson
Pistill
Píratar í áratug og meira
Höfundur er þingmaður Pírata
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
SVIÐSLJÓS
Stefán Gunnar Sveinsson
sgs@mbl.is
F
orsætisnefnd ráðs Evrópu-
sambandsins fordæmdi um
helgina árásir Rússa á
óbreytta borgara í Úkraínu
og kallaði eftir því að settur yrði á
laggirnar sérstakur stríðsglæpadóm-
stóll vegna innrásarinnar í Úkraínu
eftir að nýjar fjöldagrafir fundust
þar.
Fjöldagrafirnar, sem um ræðir,
eru í nágrenni borgarinnar Isíum,
sem Úkraínumenn frelsuðu í gagn-
sókn sinni fyrr í mánuðinum. Í einni
þeirra fundust um það bil 450 lík. Er
það fjölmennasta fjöldagröf sem
fundist hefur í Evrópu frá því að
fjöldagröf fannst í Crni Vrh í Bosníu,
en þar voru 629 lík Bosníumanna sem
Serbar höfðu myrt í nágrenni Zvornik
árið 1992 og Srebrenica árið 1995.
Jan Lipavsky, utanríkisráðherra
Tékklands, sem nú fer með forsæti
Evrópusambandsins, sagði á laug-
ardaginn að slíkar árásir á almenna
borgara væru óhugsandi og hryllileg-
ar á 21. öldinni. „Við getum ekki horft
fram hjá þessu. Við stöndum fyrir
refsingu allra stríðsglæpamanna,“
sagði Lipavsky á Twitter-síðu sinni.
„Rússistarnir“ beri ábyrgð
Stjórnvöld í Úkraínu greindu frá
því um helgina að 99% þeirra líka sem
fundist hefðu í fjöldagröfinni bæru
þess merki að dauðdaga þeirra hefði
borið að með ofbeldisfullum hætti. Þá
eru ýmsar vísbendingar um að fólkið
hafi verið beitt pyndingum áður en
það var tekið af lífi, meðal annars með
rafmagni.
Volodimír Selenskí, forseti
Úkraínu, greindi frá því í ávarpi sínu
um helgina að tíu slíkir pynd-
ingaklefar, þar sem sérstök raf-
magnstól væru, hefðu fundist í ná-
grenni þeirra borga sem frelsaðar
hefðu verið í gagnsókninni í Karkív-
héraði.
„Þetta er það sem nasistarnir
gerðu. Þetta er það sem „Rússist-
arnir“ gera. Og þeir munu bera
ábyrgð á gjörðum sínum á sama hátt,
bæði á vígvellinum og í réttar-
salnum,“ sagði Selenskí.
Selenskí vísaði þar meðal annars
til þeirra stríðsglæparéttarhalda, sem
haldin voru yfir Þjóðverjum í kjölfar
síðari heimsstyrjaldar. Þeirra fræg-
ust eru Nürnberg-réttarhöldin, sem
haldin voru yfir 24 af æðstu for-
ystumönnum nasista í október 1945,
en einnig voru haldin smærri réttar-
höld yfir ýmsum af hershöfðingjum
Þjóðverja, sem og yfir sumum af
helstu forsvarsmönnum Japana í
Kyrrahafsstríðinu. Fóru í heildina
fram tólf mismunandi réttarhöld í
kjölfar heimsstyrjaldarinnar, og
lögðu þau að miklu leyti grunninn að
þeim skilgreiningum sem við höfum á
stríðsglæpum og glæpum gegn
mannkyni í dag.
Júgóslavíustríðin fordæmi?
Önnur fordæmi fyrir sérstökum
stríðsglæpadómstól má finna úr
stríðunum sem komu upp úr upp-
lausn Júgóslavíu á tíunda áratug 20.
aldarinnar, en Sameinuðu þjóðirnar
settu á laggirnar sérstakan stríðs-
glæpadómstól fyrir Júgóslavíustríðin
í maí 1993.
Dómstóllinn starfaði frá 1993 allt
til ársloka ársins 2017, og ákærði
hann 161 mann fyrir stríðsglæpi, sem
framdir voru í Júgóslavíustríðunum.
Óvíst er hins vegar hvort hægt
sé að stofna til sérstaks stríðs-
glæpadómstóls með þeim formerkj-
um sem gert var þá, en dómstóllinn
var settur á laggirnar með ályktun
öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna.
Þar hafa Rússar fastafulltrúa og neit-
unarvald. Því þykir líklegt að þeir
myndu beita því á hverja þá tillögu
um að fara þá leiðina.
Gæti orðið löng bið
En hvað er þá til ráða? Ursula
von der Leyen, forseti framkvæmda-
stjórnar Evrópusambandsins, lýsti
því yfir á fimmtudaginn fyrir helgi að
hún vildi að Vladimír Pútín Rúss-
landsforseti yrði ákærður fyrir al-
þjóðlega sakamáladómstólnum í
Haag vegna þeirra stríðsglæpa sem
Rússar hefðu framið í Úkraínu.
Sakamáladómstóllinn var settur
á fót í júlí 2002, en hann hefur lög-
sögu til þess að sækja einstaklinga til
saka fyrir þjóðarmorð, glæpi gegn
mannkyni og „glæpi gegn friði“, en
sá glæpur felur meðal annars í sér að
leggja á ráðin um ólögmæta styrjöld
eða ófrið með hervaldi ríkis.
En jafnvel þótt Pútín og aðrir
forkólfar rússneska hersins yrðu
ákærðir, fylgir sá böggull skammrifi,
að hvorki Rússland né Úkraína hafa
staðfest Rómarsáttmálann sem ligg-
ur að baki dómstólnum.
Úkraínumenn hafa hins vegar
samþykkt lögsögu dómstólsins yfir
öllum þeim stríðsglæpum sem hafi
verið framdir innan landamæra sinna
allt frá 20. febrúar 2014 og hefur
dómstóllinn þegar hafið rannsókn á
ýmsum glæpum tengdum innrásinni.
Vandinn er þá kannski ekki síst
sá, að afskaplega ólíklegt verður að
teljast að rússnesk stjórnvöld muni
að óbreyttu afhenda þá, sem kynnu
að verða ákærðir fyrir stríðsglæpi.
Má hér einnig hafa í huga for-
dæmi frá Júgóslavíustyrjöldunum,
en helstu forkólfar Bosníu-Serba,
þeir Radovan Karadzic og Ratko
Mladic voru á flótta undan réttvísinni
í tólf og fimmtán ár eftir að ákæra
var gefin út í málum þeirra.
Háværar kröfur um
stríðsglæpadómstól
AFP
Isíum Rannsóknarteymi Úkraínumanna bera líkpoka í nágrenni Isíum. Há-
værar kröfur eru um sérstakan stríðglæpadómstól vegna innrásarinnar.