Morgunblaðið - 19.09.2022, Blaðsíða 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 19. SEPTEMBER 2022
Fyrir skemmstu
sýndi sjónvarpið þætti
sem gengu undir
nafninu Hringfarinn
og greindu m.a. frá
ferðalagi Kristjáns
Gíslasonar um Afríku.
Held að ég hafi séð
alla þættina og haft
bæði gagn og gaman
af. Þrátt fyrir að þeir
væru allir góðir höfðu
þeir sem fjölluðu um
ferðalagið um Afríku mest áhrif á
mig.
Mér fannst þeir sýna okkur afar
vel þá djúpstæðu gjá sem virðist
vera milli lifnaðarhátta þess fólks
sem þar býr og okkar hinna; þ.e.
hins upplýsta og dannaða heims
sem hefur allt og hinna sem ekkert
hafa. Ekkert af þeim þægindum
sem nútíminn telur nauðsynleg.
Hjá þessu fólki er ekki boðið upp
á neitt af því sem við teljum alveg
bráðnauðsynlegt til að við getum
dregið fram lífið á sómasamlegan
hátt.
Vöktun nótt sem nýtan dag
Við þurfum heilbrigðiskerfi sem
býður upp á þjónustu af öllu mögu-
legu tagi, helst allan sólarhringinn,
og við þurfum lækna með sérþekk-
ingu helst á hverjum og einum
hluta líkamans, helst niður í litlutá
hvers manns. Enda leitum við
læknis af minnsta tilefni, hvött til
þess af heilsugætendum sem eru á
hverju strái, okkur til ráðgjafar.
Minnstu vindverkir eru tilefni til
þess að láta líta á sig og ef lækn-
irinn finnur ekkert að viðkomandi
og sendir hann ekki heim með ávís-
un á pillur er hann vanhæfur að
okkar mati. Hann hefur einfaldlega
ekki skoðað sjúklinginn nógu vel.
Minnist þess að eitt sinn á fundi
í rótarýklúbbnum mínum hélt virt-
ur geðlæknir erindi, sagði okkur
frá því hvernig allar greiningarnar
sem við mörg hver göngumst undir
fara fram. Í lokin var hann spurður
hvernig hinn svokallaði normal
maður liti út í greiningu. Já, norm-
al maður sagði hann, það er bara
ekki búið að greina hann nógu mik-
ið! Þ.e. það er enginn normal. Trú-
lega rétt.
Við þurfum ljós-
mæður með sex ára
háskólamenntun til að
taka á móti börnunum
okkar og veita ráðgjöf
fyrstu vikurnar a.m.k.
Við þurfum einnig og
ekki síður fæðingar-
lækna ásamt fæðing-
ardeildum á spítöl-
unum sem búnar eru
öllu því nýjasta og
besta á þessu sviði. Að
lokinni fæðingu þurf-
um við svo barnaheim-
ili sem helst taka við börnunum
ársgömlum því mamman þarf að
fara út á vinnumarkaðinn til þess
að afla heimilinu tekna til að
standa nú undir kröfunum sem
gerðar eru til heimilishalds í dag.
Allir út að vinna
Einnig hitt og kannski ekki síður
þá þarf mamman að fara út á
vinnumarkaðinn til þess að nýta
alla sína hæfni og oft á tíðum
menntun til sérhæfðra verka sem
hún hefur numið í heimsþekktum
universitetum í fjarlægum löndum
sem mörg hver taka ekki við nem-
um nema með mestu mögulega
hæfni til að stúdera við þessar
virtu stofnanir sem daglega eru að
breyta heiminum til hins betra,
a.m.k. að eigin mati.
Við þurfum hagfræðistofnanir
sem segja okkur, helst daglega, á
hvaða rölti hagvöxturinn er ásamt
upplýsingum um hamingjustig
okkar í tölum, helst með þremur
aukastöfum.
En er þessi heimur, sem við vilj-
um að hinar svokölluðu vanþróuðu
þjóðir taki upp að okkar fyr-
irmynd, til sérstakrar eftirbreytni?
Ekki viss. Fyrir skemmstu var það
t.d. í fréttum að algengasta dán-
arorsök breskra karlmanna undir
fimmtugu væri sjálfsvíg. Getur
samfélag þar sem sjálfsvíg er al-
gengasta dánarorsök karla verið
öðrum til eftirbreytni? Það finnst
mér a.m.k. að hljóti að vera um-
deilanlegt svo ekki sé meira sagt.
Erum við góð fyrirmynd?
Geta samfélög þar sem sífellt
fleiri verða þrælar eiturlyfja vegna
sjálfsfirringar sömuleiðis verið til
eftirbreytni? Tæpast, finnst mér
a.m.k., og geta samfélög þar sem
stór hluti eigna og náttúrugæða er
í eigu örfárra útvalinna, sem telja
aðeins lítið brot af þegnunum, ver-
ið fyrirmynd? Þrátt fyrir að
ástandið sé með þessum hætti í
mörgum þeirra ríkja sem við telj-
um þróuð og til eftirbreytni, en eru
það ekki að mínu mati, þá viljum
við alveg endilega neyða þennan
lífsmáta upp á hin svokölluðu þró-
unarríki þar sem að því er best
verður séð ríkir meiri gleði hjá íbú-
unum en hjá okkur þrátt fyrir að
hin veraldlegu gæði séu fátæk-
legri.
Gleði og heiðarleiki
Tók sérstaklega eftir því að hvar
sem hringfarinn fór í Afríku á með-
al fátæka og vanbúna fólksins var
hann alls staðar boðinn velkominn,
boðið að borða með heimamönnum
þar sem setið var á gólfinu og mat-
arins neytt með guðsgöfflunum
einum; engin hnífapör, enginn dúk-
ur, bara þunnar brauðkökur sem
maturinn var fiskaður upp með.
Þrátt fyrir fátæklega umgjörð voru
allir glaðir og kátir og virtust njóta
þess að gefa ferðamanninum að
borða, gefa honum kost á að njóta
alls þess sem þeir höfðu upp á að
bjóða, og þrátt fyrir þessa frum-
stæðu umgjörð um matreiðsluna
fékk gesturinn bara einu sinni í
magann að einhverju gagni.
Aftur á móti ef við í hinum dann-
aða heimi förum til sólarlanda er-
um við flest nestuð með magapill-
um til þess að koma í veg fyrir að
við þurfum að dvelja langdvölum á
salerninu, sem gerist þrátt fyrir
allt heilbrigðiseftirlitið, gerilsneyð-
inguna og fagmennskuna.
Er kúrsinn réttur?
Helgi Laxdal » Verða staðgöngu-
mæður algengur
kostur þeirra sem vilja
eignast börn en losna
undan erfiði og þrautum
meðgöngu og fæð-
ingar?
Helgi Laxdal
Höfundur er vélfræðingur og
fyrrverandi yfirvélstjóri.
punkta60@gmail.com s 6992558
Ætla að hafa eft-
irfarandi grein í
tvennu lagi og fyrst
skal byrja á að mig
rak í rogastans þegar
ég las um og horfði á í
sjónvarpi einhvers
konar íslenskufræð-
ing, Eirík Rögnvalds-
son, og eftir honum er
haft að honum finnist
allt í lagi með öll út-
lendu nöfnin sem eru heiti á fjöl-
mörgum börum, matsölustöðum og
öðrum samkomustöðum og hafi
bara alls ekki slæm áhrif á okkar
fallega og yndislega ylhýra mál ís-
lenskuna. Í flestum tilfellum eru
þessir staðir skírðir enskum nöfn-
um þótt bregði fyrir annarra þjóða
nöfnum. Þetta finnst mér algjör-
lega ótækt og hafa róttæk áhrif á
íslenskt málfar og veit ekki hvað
svona nafngiftir eiga að þýða nema
þá um ómælt snobb sé að ræða og
dekur við útlendinga eða einhverja
annars konar brenglun.
Ég vil benda Eiríki og öðrum,
sem telja að þessi útlendu nöfn
hafi engin áhrif á okkar ylhýra
yndislega mál íslenskuna, á að það
læra börn og unglingar sem fyrir
þeim er haft og „hvað ungur nem-
ur gamall temur“ og hefur alla tíð
verið. Að mínum dómi ætti að
banna þessar útlendu nafngiftir og
í staðinn setja alíslensk nöfn á ís-
lensk fyrirtæki, hverju nafni sem
þau kunna að nefnast, en t.d. eins
og undirfyrirsögn mætti koma út-
lenska nafnið ef endilega vill. Það
sannast sagna fór fyrir brjóstið á
mér er ég sá íslenskuséníið gleið-
brosandi halda fyrrgreindri vit-
leysu fram í sjónvarpinu.
Um jarðgöng
Mikið hefur verið rætt og ritað
um jarðgangagerð á Íslandi og eins
og alltaf sýnist sitt hverjum um
legu þeirra og hvar næstu göng
eigi að koma og öll
jafn nauðsynleg, ekki
er að að spyrja. Einn
er sá maður sem hefur
hvað mest haft sig í
frammi um skrifin en
það er ágætur maður,
Guðmundur Karl
Jónsson sem kallar sig
farandverkamann, allt
gott um það. Ágætur
Guðmundur Karl hef-
ur mjög sterkar og
þungar skoðanir um
hvar næstu jarðgöng eigi að bora
og svo í hvaða röð þau eigi að
koma en þessar vangaveltur hans
þekki ég ofurlítið frá því að ég átti,
gaf út og rak í mörg ár það ágæta
og tiltölulega víðlesna vikublað hér
á Akureyri Vikudag. Nú að und-
anförnu hefur Guðmundur fundið
að Vaðlaheiðargöngum, þeim nauð-
synlegu göngum sem m.a. tengja
saman og gera að einu atvinnu-
svæði Akureyri og Eyjafjörðinn
allan ásamt Húsavík og Þingeyj-
arsýslunum báðum, og ekki lítils
virði að losna við mjög svo erfitt
Víkurskarðið á vetrum. Svo er það
önnur saga að því miður fóru nauð-
synleg göng nokkuð langt fram úr
áætlun fjárhagslega og hefur það
farið mjög fyrir brjóstið á Guð-
mundi Karli. Ég vil benda honum á
að enginn mannlegur máttur ræð-
ur við náttúruöflin sem gerðu
mönnum erfitt fyrir og það sér-
staklega vegna vatnselgs, sem
meira að segja hvorki hann né ég
réðum við.
Vaðlaheiðargöng voru og eru
bráðnauðsynleg fyrir stórt land-
svæði og fjölmenn byggðarlög eins
og fyrr er getið.
Nú get ég ekki
orða bundist
Hjörleifur
Hallgríms
Hjörleifur Hallgríms
» Sitt lítið af hverju
en allt jafn nauð-
synlegt.
Höfundur er eldri borgari á Akureyri.
Nágrannaþjóðir
okkar eiga í erfið-
leikum varðandi orku-
kostnað, sérstaklega
hvað snertir raf-
magnsverð. Sam-
kvæmt fréttum eru
líkur á að rafmagns-
verð hækki úr 2.000
pundum á ári í 3.500
pund á ári fyrir venju-
legar fjölskyldur í
Bretlandi. Samkvæmt
gengi dagsins mun þetta vera um
333.000 kr. sem færu í 583.000 kr. á
ári eða ef reiknað er á hvern mánuð
þá færi mánaðarreikningurinn úr
28 þús. kr. á mánuði í 49 þús. kr. á
mánuði. Gas hækkar hugsanlega
enn meira og það getur haft þær
afleiðingar að ekki verður unnt að
vinna ál eins og verið hefur í Evr-
ópu og þá einkum í Þýskalandi.
Ef svo fer er ekki ólíklegt að
álútflutningur frá Íslandi stöðvist
að minnsta kosti tímabundið. Við
þær aðstæður er erfitt að átta sig á
til hvaða ráða álfyrirtæki muni
grípa. Til skemmri tíma litið mundu
álframleiðendur trúlega safna
birgðum og leita annarra markaða.
En hugsanlegt er að sum þeirra
mundu huga að lokun álvera. Sér-
staklega ætti það við um eldri álver
sem starfað hafa um áratuga skeið.
Þeim yrði einfaldlega lokað og mik-
ilvægt er að átta sig á hvaða þýð-
ingu það hefði fyrir raforkuverð á
Íslandi.
Kemur þá helst til álita að ál-
verinu við Straumsvík
yrði lokað með litlum
fyrirvara. Ekki er auð-
velt að átta sig á hver
áhrif þess tekjumissis
yrðu á rafmagnsverð ef
þeim kostnaði yrði
dreift á raforkunot-
endur á Íslandi. En
samkvæmt lauslegum
athugunum gæti þetta
þýtt að rafmagnsverð
mundi 5- til 10-faldast.
Fyrir venjulegt heimili
gæti þetta þýtt að
4.000 kr. rafmagnsreikningur á
mánuði færi í 20.000 kr. á mánuði
eða jafnvel í 40.000 kr. á mánuði ef
illa færi.
Hér verður auðvitað að muna að
mikil óvissa er um niðurstöðuna ef
svo skyldi fara að Straumsvíkur-
álveri yrði lokað, ekki er ljóst
hvernig samningar standa en raf-
magnsverð til álvera er leyndarmál
eins og kunnugt er. Jafnframt er
ekki ljóst hver yrðu viðbrögð
Landsvirkjunar og hins opinbera í
þessu efni. En það liggur í augum
uppi að það yrði dýrt að milda
höggið fyrir almenna neytendur.
Svo gæti farið að ekki yrðu allir
ánægðir með rafmagnsbíla sína.
Rafmagnsverð
Guðmundur
Ólafsson
Guðmundur
Ólafsson
»Rafmagnsreikningur
gæti orðið 40.000 kr.
á mánuði á Íslandi.
Höfundur er hagfræðingur
og eldri borgari.
gol@gol.is