Morgunblaðið - 07.10.2022, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 7. OKTÓBER 2022
Röðin Þarna kemur saman fólk frá öllum heimshornum og af ýmsu sauðahúsi. Allt á það þó sameiginlegt að vera á höttunum eftir þjóðarréttinum góða sem best er að njóta undir berum himni.
Arnþór Birkisson
Aldrei hafa fleiri ver-
ið á flótta í heiminum
eða rúmlega 80 millj-
ónir manna. Málefni
fólks á flótta er því stórt
umræðuefni í Evrópu
allri. Innrás Rússa í
Úkraínu hefur auðvitað
aukið þennan vanda
stórkostlega. Á síðustu
árum hefur engin póli-
tísk samstaða ríkt um
málefni útlendinga og ítrekað hefur
ráðherra verið rekinn til baka með
frumvarp um breytingar á útlend-
ingalögum. Nýverið fór allsherjar- og
menntamálanefnd Alþingis í ferð til
Noregs og Danmerkur til að kanna
stöðu útlendingamála þar og hvers
eðlis pólitíska umræðan er þar.
Hlutfallslega sækja mun fleiri um
alþjóðlega vernd hér á landi en í hin-
um ríkjum Norðurlandanna, sem
verður að teljast sérkennilegt út frá
stærð og legu landsins. Árin 2019,
2020 og 2021 voru umsóknir á Norð-
urlöndunum hlutfallslega flestar hér
á landi, næstflestar í Svíþjóð og mun
færri í hinum löndunum. Sama þróun
virðist vera á þessu ári.
Á árinu 2021 voru 23
umsóknir um alþjóðlega
vernd á hverja 10.000
íbúa hér á landi á með-
an þær voru 11 á hverja
10.000 íbúa í Svíþjóð.
Óhætt er að segja að í
Noregi og Danmörku
ríki töluverð pólitísk og
samfélagsleg sátt um
málaflokkinn. Á báðum
stöðum er lagt mikið
upp úr hlutverki þess
alþjóðakerfis sem um-
sóknir og veiting alþjóðlegrar vernd-
ar er. Mikilvægt er að umsækjendur
fái réttláta og vandaða málsmeðferð,
sem auðvitað hefur líka verið kapps-
mál okkar. En þegar þeirri máls-
meðferð er lokið hafa Norðmenn og
Danir öfluga og skilvirka endursend-
ingastefnu fái umsækjandi synjun um
alþjóðlega vernd. Norskir og danskir
þingmenn töluðu um þá stefnu sem
mikilvægan hluta kerfisins og þar
virðist ekki verða sama ólga og hér á
landi þegar kemur að brottvísun
þeirra sem hlotið hafa synjun.
Á síðustu árum hefur verið áber-
andi hér á landi hversu hátt hlutfall
umsækjenda um alþjóðlega vernd
hefur þegar hlotið vernd í öðru Evr-
ópuríki. En Ísland sker sig úr hvað
þetta varðar með séríslenskar reglur
fyrir umsækjendur í þeirri stöðu. Er
eðlilegt að Ísland geri það? Eru þeir
sem hlotið hafa vernd í öðru Evrópu-
ríki í neyð og óttast um líf sitt og
frelsi – en það er neyðin sem verndar-
kerfið er sniðið utan um.
Sveitarfélögin og aðlögun
að íslensku samfélagi
Þegar fólk fær svo vernd á Íslandi
er mikilvægt að vel sé tekið á móti
þeim, þeim hjálpað að læra á íslenskt
samfélag, börnum hjálpað að aðlagast
skóla og frístund, þeim kennd ís-
lenska auk almennrar aðstoðar.
Norðmenn hafa gert þetta mjög vel
og þar leika sveitarfélögin lykilhlut-
verk. Sveitarfélögin fá greiðslur frá
ríkinu með hverjum einstaklingi sem
þau þjónusta og það er þeirra hagur
að veita sem besta þjónustu. Því bet-
ur sem aðlögunin gengur því betra
fyrir einstaklingana, skólana, at-
vinnulífið og samfélagið allt. Ég tel
einsýnt að við getum lært af frænd-
um okkar í Noregi hvað þetta varðar.
Enda ljóst að mikil þörf er á því að
sveitarfélögin taki virkan þátt í því að
taka á móti flóttamönnum. Það hafa
þau mörg gert mjög vel og eru ófáar
góðar sögur af kvótaflóttamönnum
sem hingað hafa komið. Nauðsynlegt
er að nýta þá þekkingu og reynslu
flóttamönnunum, sveitarfélögunum
og okkur öllum til heilla.
Dvalar- og atvinnuleyfi á Íslandi
Síðastliðin 100 ár eða svo hefur
lífskjörum á Íslandi fleygt fram.
Samhliða þeirri þróun hafa lífslíkur
aukist ásamt því að barneignir hafa
dregist saman. Með bættum lífs-
gæðum, aukinni þjónustu og hlut-
fallslega færri vinnandi höndum hafa
opnast tækifæri fyrir erlenda ríkis-
borgara að sækja landið heim til að
vinna og búa hér til fjölskyldu og líf
til lengri tíma. Ísland er sem betur
fer aðili að Evrópska efnahagsvæð-
inu (EES) sem þýðir að við erum op-
inn vinnumarkaður fyrir þær 500
milljónir manna sem í ríkjum EES-
búa. Þannig geta íbúar ríkja EES
dvalið hér í lengri eða skemmri tíma,
starfað og tekið þátt í samfélaginu
okkar. Þetta hefur svo sannarlega
komið sér vel fyrir okkur Íslendinga
og ekkert síður þá sem vilja sækja
Ísland heim til náms eða þá Íslend-
inga sem vilja læra eða starfa í öðr-
um EES-löndum.
En fyrir þá sem búa utan ríkja
EES og langar að flytja til Íslands,
þá getur sú leið verið mjög torfær og
jafnvel ófær. Ákveðnar leiðir eru
opnar fyrir umsóknir um tímabundið
atvinnuleyfi og ber þar helst að
nefna tímabundið atvinnuleyfi vegna
starfa sem krefjast sérfræðiþekk-
ingar. Hins vegar er mun erfiðara að
sækja um atvinnuleyfi ef ekki er
hægt að flagga sérfræðingavottorði.
Væri ekki eðlilegra að liðka til í
regluverki okkar þannig að fólk geti
sótt hér um dvalar- og atvinnuleyfi
þó það sé ekki ríkisborgar EES-
landanna? Á sama tíma myndi álagið
léttast af verndarkerfinu okkar sem
gæfi okkur aukið svigrúm til að sinna
því fólki betur.
Bryndís
Haraldsdóttir
»Væri ekki eðlilegra að
liðka til í regluverki
okkar þannig að fólk geti
sótt hér um dvalar- og
atvinnuleyfi þó það sé
ekki ríkisborgarar
EES-landanna?
Bryndís Haraldsdóttir
Höfundur er þingmaður Sjálfstæðis-
flokks og formaður allsherjar- og
menntamálanefndar þingsins.
Útlendingamál
Tæpast hefur nokkur
önnur þjóð en Íslend-
ingar öðlast sjálfstæði
fyrir þjóðararfinn.
Eftir að hafa verið
hluti af danska kon-
ungsríkinu frá Kalmar-
sambandinu töldu Ís-
lendingar á útskerinu
sig á alls engan veg
vera hluti af danska rík-
inu og eiga ekkert sam-
eiginlegt með herraþjóðinni.
Vissulega fóstraði herraþjóðin ís-
lenska stúdenta við nám í Kaup-
mannahöfn. Nokkrir þessara stúd-
enta launuðu fóstrið með því að yrkja
ættjarðarljóð, sem voru með nokkr-
um öðrum hætti en dróttkvæði Egils
og Eddukvæði ókenndra skálda.
Ekkert þessara ættjarðarljóða
varð þjóðsöngur. Íslenski þjóðsöng-
urinn gæti fremur verið þjóðsöngur
himnaríkis en ríkis í mannheimum,
enda þurfti að fara til Skotlands til að
semja lagið.
Björgun þjóðararfs
Árni heitinn Magnússon reyndi að
bjarga því sem bjargað varð af forn-
um handritum. Á Íslandi var engin
aðstaða til þess að geyma þjóðararf-
inn. Í kjalsog Árna kom Jón heitinn
Árnason og hann safnaði saman bá-
biljum, hindurvitnum og draugasög-
um til að sanna það að Íslendingar
ættu svipaðan arf og
þjóðir Evrópu, sem
voru að mynda ný þjóð-
ríki á nítjándu öld.
Íslenskur þjóðar-
arfur er meira en fornar
bókmenntir. Íslenskur
þjóðararfur er jafnvel
fornar sjónmenntir. Og
þjóðararfur hefur orðið
til á þeim tíma sem við
höfum lifað.
Bókmenntir Halldórs
Kiljans Laxness eru
einnig þjóðararfur. Líf
og bókmenntir skáldsins eru
rannsóknarefni.
Ekki veit ég hvort skáldinu líkar
það að verk hans séu til útflutnings-
vöru en skáldið vildi vera virt að verð-
leikum utanlands og auðvitað verða
virt um heim allan. Davíð Sch. Thor-
steinsson lét þau orð falla að skáldið
tæki sér langt fram í markaðs-
setningu.
Það er nefnilega hægt að markaðs-
setja menningu. Ekki síst dægur-
menningu.
Annar þjóðararfur
Á síðustu öld varð til nýr þjóðar-
arfur, til hliðar við þau handrit sem
með erfiðismunum tókst að fá frá
Kaupmannahöfn. Frumherjar ís-
lenskrar myndlistar á síðustu öld
voru um margt jafnfætis samferða-
mönnum sínum í öðrum löndum. Hið
upphafna landslag var óður íslenskra
málara til ættjarðarinnar og íslenskr-
ar menningar. Og lesið hef ég að þeg-
ar Gunnlaugur Blöndal málaði best
hafi hann staðið jafnfætis ítalska mál-
aranum Amedeo Modigliani.
Sporgöngumenn frumherjanna
kynntust meginstraumum í myndlist
á síðustu öld. Tilraunir þeirra í
strangflatarlist (geometrískri ab-
straktlist) og öðrum tilraunum með
lit gegn lit, til að ná fram hreyfingu í
kyrrstæðum fleti, standa vel í saman-
burði við það sem gerðist í Evrópu og
í Bandaríkjunum. Nema hvað mark-
aðssetningin tókst ekki. Og ekki þarf
að leita að höfundi Njálu í hinum nýja
þjóðararfi.
Sókn í safnamenningu
Nú hefur íslenska ríkið keypt hús-
næði í miðbænum fyrir stjórnar-
stofnanir. Enda óskiljanlegt hvernig
sjálfstætt ríki getur verið leiguliði
með stjórnarstofnanir.
Þegar kaupin voru kynnt var þess
sérstaklega getið að í húsinu yrðu sal-
ir fyrir íslenska samtímalist.
Þá er kominn upp blettur þar sem
tónlist er kynnt í Hörpu og myndlist í
næsta húsi.
Og þegar Landsbankinn flytur úr
sínu endurreisnarhúsi frá tuttugustu
öld opnast nýtt tækifæri fyrir sýning-
arhúsnæði fyrir frumherja íslenskrar
myndlistar. Húsnæðið í Austurstræti
gæti gefið ótrúleg tækifæri til að
kynna Íslendingum og umheiminum
íslenska myndlist, svo fremi að
stjórnvöld sjái til þess að húsnæðinu
verði ráðstafað með þeim hætti. En
réttlæti er afgangsstærð. Þess vegna
er dómstólum holað niður í tilfallandi
húsnæði.
Því miður var hús Listasafns Ís-
lands við Fríkirkjuveg þegar of lítið
fyrir þjóðlistasafnið þegar það var
tekið í notkun.
Oft heyrist því haldið fram að
ferðamenn sæki til Íslands vegna
náttúru landsins. En ferðamenn
sækja einnig í menningu. Þeir ferða-
menn eru til sem „safna“ óperu-
húsum, tónlistarhúsum og listasöfn-
um.
Gjafir
Listasafn Íslands hefur fengið ótal
gjafir. Nýlega var listaverkagjöf
Markúsar Ívarssonar vélsmiðs kynnt
í smiðjunni hans. Fyrr á þessu ári
veitti safnið móttöku listaverkasafni
Ingibjargar og Þorvaldar í Síld og
fiski.
Íslandsbanki hf. gaf verk sín til að
þjóðin gæti notið þeirra, en ekki til
geymslu.
Þessi söfn voru ekki gefin til
„geymslu“. Söfnin voru gefin til varð-
veislu og til sýningar. Til þess að
þjóðin og umheimurinn fái notið þess
besta í myndlist.
Og svo þarf Listasafn Íslands að
eignast sérhannað varðveislu-
húsnæði. Varðveisla og miðlun eru
óaðskiljanlegir þættir þjóðararfs.
Aðhald
Það getur ekki gengið að reka
ríkissjóð á „aðhaldi“ árum saman.
Vera kann að ýmsum þyki nóg um
umfang ríkisins. En eftirsókn eftir
þjónustu ríkisins, í heilbrigðismálum
og menntamálum svo málefni séu
nefnd, er ekki á undanhaldi í „að-
haldi“. „Aðhald“ getur aldrei verið
stefna í efnahagsmálum. Iðjusemi og
sparsemi er markmið.
Píanó og brauð
Eitt sinn gleymdi þekktur maður
tónleikamiðanum sínum heima. Og
sagði við dyravörðinn: „Ég gleymdi
miðanum heima. Á píanóinu. Ef þér
eruð svo músíkalskir að þér þekkið
píanó.“
Það er nefnilega svo að þjóðir með
þjóðsöng og sagnaarf lifa ekki af
brauði einu saman. Kúltúrneysla vex
með velmegun.
„Ekkert á jörðinni er eins yndis-
legt og sönn ást milli pilts og stúlku í
góðu veðri um nótt á vori, þegar hest-
arnir eru sofnaðir í túnunum.“
Fegurðin og mannlífið eru tveir
elskendur, sem þurfa að hittast til að
öðlast sjálfstæði.
Vilhjálmur
Bjarnason » Það er nefnilega svo
að þjóðir með þjóð-
söng og sagnaarf lifa
ekki af brauði einu sam-
an. Kúltúrneysla vex
með velmegun.
Vilhjálmur Bjarnason
Höfundur var alþingismaður.
Sjálfstæði og þjóðararfur