Morgunblaðið - 07.10.2022, Blaðsíða 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 7. OKTÓBER 2022
Ilmur er litalína Slippfélagsins hönnuð
í samstarfi við Sæju innanhúshönnuð.
Línan er innblásin af jarðlitum,
dempaðir tónar með gulum og
rauðum undirtónum.
Opið:
8-18 virka daga
10-14 laugardaga
slippfelagid.is
slippfelagid.is/ilmur
Hör Leir Truffla Börkur
Myrra Krydd Lyng
Kandís
Lakkrís
Innblástur
og nýir litir á
slippfelagid.is
150 ár frá því fyrsti kvenljós-
myndarinn tók til starfa
Haustskipið Jenny
kom til hafnar við
Djúpavog í Berufirði
þann 7. október 1872
frá Kaupmannahöfn.
Dagbókarfærsla
prestsins á kirkju-
staðnum Berufirði,
Þorsteins Þórarins-
sonar, fyrir þann dag
er stuttaraleg. „Gott
veður. Kom Jenny og
dætur Weywadts með
henni.“ Dætur Weywadts voru þær
Susanna og Nicoline Weywadt og
höfðu þær dvalið við nám í Danmörku
frá árinu áður, önnur í mjólk-
urfræðum á Jótlandi en hin við ljós-
myndun í Kaupmannahöfn. Foreldrar
þeirra, Peter Weywadt versl-
unarstjóri og kona hans, Sophie
Tvede, voru danskir og þær áttu því
mörg ættmenni í Danmörku.
Fæstum hefur þá verið ljóst að
heimkoma Nicoline markaði tímamót
í atvinnusögu kvenna en hún varð
fyrsti kvenljósmyndarinn til að hefja
störf á Íslandi. Næstu þrjá áratugi
stundaði hún ljósmyndun með öðrum
störfum og hafði starfsstöð fyrst á
Djúpavogi en frá árinu 1881 á Teig-
arhorni við Berufjörð. Stöðuheiti
hennar breyttist ekki í opinberum
gögnum þrátt fyrir
menntunina. Þar er hún
oftast skráð dóttir for-
eldra sinna þó hún hafi
verið orðin fullvaxta. Ár-
ið 1890 fékk starfsheitið
fotografinde upp á
dönsku að fylgja á eftir
stöðulýsingunni um að
hún væri dóttir móður
sinnar.
Auk þess að mynda
heimafólk á Djúpavogi,
og þá sem áttu erindi
þangað í kaupstað, þá fór
Nicoline í myndatöku-
ferðir um Austurland og myndaði í
öðrum kaupstöðum fjórðungsins,
Eskifirði og Seyðisfirði. Hún myndaði
bæði fólkið sem þar bjó og þangað
kom í verslunarerindum, en líka um-
hverfið á þessum vaxandi þétt-
býlisstöðum. Starfssvæði Nicoline var
því stórt. Í myndasafni hennar eru
myndir af fólki frá Suðursveit í Aust-
ur-Skaftafellssýslu og norður í
Vopnafjörð. Segja má að hún hafi
myndað fólk af öllu Austurlandi. Hún
varð því í raun ljósmyndari alls Aust-
urlands, enda lengi vel ekki aðrir ljós-
myndarar starfandi þar. Myndir
hennar eru helsta sjónræna gáttin inn
í Austurland á seinni hluta 19. aldar.
Það hefur síðan styrkt stöðu Nicol-
ine í sögunni að Þjóðminjasafn Ís-
lands keypti stærstan hluta af gler-
plötusafni með myndum hennar af
ættingjum hennar í tveimur áföngum.
Fyrst á áttunda hundrað glerplatna
með mannamyndum árið 1943 og síð-
an rúmlega 500 plötur til viðbótar
með mannamyndum og um 40 úti-
myndaplötur árið 1981. Að auki eru
varðveittar á fimmta hundrað manna-
myndir eftir hana í söfnum landsins.
Flestar eru þær gerðar eftir glerplöt-
unum sem eru í Þjóðminjasafninu.
Einhver afföll hafa orðið á varðveislu
glerplatna Nicoline í tímans rás, því
um 70 varðveittar pappírsmyndir
finnast ekki á glerplötum.
Hvort Nicoline hófst handa við
myndatökur strax við heimkomuna er
ekki fullvíst en við það hefur starfs-
tími hennar miðast. Það er verðugt að
minnast þess að 150 ár eru nú frá því
að Nicoline flutti með sér nýtt undra-
tæki, ljósmyndavél, heim í Faktors-
húsið á Djúpavogi.
Inga Lára
Baldvinsdóttir »Heimkoma Nicoline
Weywadt markaði
tímamót í atvinnusögu
kvenna en hún varð
fyrsti kvenljósmynd-
arinn til að hefja störf á
Íslandi.
Nicoline Weywadt á námstímanum í
Kaupmannahöfn.
Höfundur er sagnfræðingur.
Ljósmyndasafn Íslands í Þjóðminjasafni.
Djúpivogur fullur af ís veturinn 1874.
Inga Lára
Baldvinsdóttir
Ljósmyndasafn Íslands í Þjóðminjasafni.
Víða um heim er al-
varlegur upp-
skerubrestur vegna
loftslagsbreytinga og
stríðsátaka sem ekki
sér fyrir endann á.
Þessi uppskerubrest-
ur, sem gæti reynst
langvarandi, ógnar
fæðuöryggi okkar.
Brýnt er að bregðast
við og efla innviði á
Íslandi svo að unnt sé
að rækta og vinna hérlendis nauð-
synlega matvöru eins og kornvöru.
Staðan er nú sú að senda þarf korn
sem ræktað er hér á landi til
vinnslu erlendis. Það er bæði
kostnaðarsamt og gífurlega óum-
hverfisvænt.
Í dag er innlend framleiðsla á
korni til manneldis aðeins um 1%
af heildarneyslu. Hér á landi eru
mikil og góð tækifæri til að rækta
korn og grænmeti en það sem
skortir, til að ná árangri á því sviði,
er markviss uppbygging nauðsyn-
legra innviða.
Í skýrslu Landbúnaðarháskólans
um fæðuöryggi á Íslandi, kemur
fram að öryggið er hvað minnst
hérlendis þegar kemur að kornvör-
um, hvort sem er til manneldis eða
fóðrunar búfjár. Fram hafa komið
margar hugmyndir um hvað þurfi
til að efla kornrækt á Íslandi og í
því sambandi hefur verið nefnt að
skapa þurfi efnahagslega mögu-
leika á úrvinnsluiðnaði og korn-
samlagi að norrænni fyrirmynd,
jafnvel með því að beita skattaleg-
um hvötum. Þá hefur einnig verið
talað um að koma þurfi upp af-
komutryggingu fyrir þá sem
stunda kornrækt og að styðja
kröftuglega við rannsóknar- og
kynbótastarf.
Ég lagði fram þingsályktun-
artillögu þann 15. september síð-
astliðinn og sóttist eftir því að ís-
lenska ríkið gerði aðgerðaáætlun
og tryggði nauðsynlegt fjármagn til
uppbyggingar á innviðum sem
stuðla að aukinni ræktun kornvöru
á borð við hafra, repju, bygg og
iðnaðarhamp. Að Alþingi fæli mat-
vælaráðherra að koma á fót þeim
nauðsynlegu innviðum sem þarf í
samráði við hagaðila í greininni.
Áhugi ræktenda og bænda á
slíkri framleiðslu er þegar til stað-
ar en stærstur hluti af íslenskri
kornframleiðslu er notaður sem
fóður innan bús. Hér á
landi er ekki til félag
sem getur keypt og
geymt korn í miklum
mæli. Bændur hafa því
ekki tryggingu fyrir
því að geta unnið,
geymt og selt korn
sitt. Þar af leiðandi er
framleiðsla kornbænda
aðeins lítill hluti af
innlendri eftirspurn.
Haframjólkurvörur
hafa notið aukinna vin-
sælda undanfarin ár,
bæði vegna lítils kolefnisspors og
aukinnar tíðni mjólkuróþols, en ha-
framjólkurvörur eru bragðgóðar og
næringarríkar og líkjast kúamjólk-
urvörum sem við eigum að venjast.
Svíar og Finnar eru leiðandi í
framleiðslu á haframjólkurvörum
og nota til þess aðallega hafra sem
eru ræktaðir þarlendis. Ræktun á
höfrum á Íslandi er takmörkuð en
hægt væri, með nauðsynlegum
stuðningi, að leggja meiri áherslu á
hana og framleiða okkar eigin ha-
framjólkurvörur. Haframjólk er
með næstlægsta kolefnissporið á
eftir sojamjólk og er því umhverfis-
og loftslagsvænn kostur, sem neyt-
endur leggja síaukna áherslu á í
vöruvali sínu. Samanburður við kol-
efnisspor kúamjólkur leiðir í ljós að
það þarf tíu sinnum meira land-
svæði og þrettán sinnum meira
vatn til að framleiða kúamjólk en
þarf við haframjólkurframleiðslu.
Haframjólk er ekki einungis góð
fyrir heilsu fólks heldur einnig fyr-
ir umhverfið og því er fjölþættur
ávinningur af því að efla innviði til
framleiðslunnar hér á landi.
Íslenskt bygg til manneldis
Íslenskir bændur sem rækta
bygg nota það aðallega í fóður en
þó hafa frumkvöðlar komið sér upp
vélum til þurrkunar og rækta bygg
til manneldis. Þar má td. nefna
bændur á Vallanesi og Þorvalds-
eyri. Afurðir frá þeim eru helst
notaðar til matreiðslu og bjórgerð-
ar og ljóst er að gífurleg tækifæri
felast í því fyrir íslenska mat-
vöruframleiðendur og brugghús að
nota íslenskt bygg.
Repja
Á Þorvaldseyri undir Eyjafjöll-
um hefur um árabil verið ræktuð
repja og er sú repja notuð til að
framleiða repjuolíu til manneldis
svo og lífdísil. Þannig geta bændur
notað lífdísil bæði á vinnuvélarnar
og vélarnar sem þurrka kornið. Þar
er komin sjálfbær og vistvæn
hringrás í framleiðslu. Nú þegar
skortir repjuolíu á heimsmarkaði
og tækifæri fyrir okkur að rækta
og framleiða okkar eigin repjuolíu
sem mikið er notuð við matreiðslu
og mögulegt er að nota til að knýja
farartæki og vélar.
Á Íslandi er framleitt nægt
magn og umfram það af dýra-
afurðum eins og kjöti, fiski og
mjólkurafurðum. Löngu er orðið
tímabært að leggja áherslu á korn-
vöru og grænmeti. Við búum á af-
skekktri eyju og erum þannig ber-
skjölduð fyrir náttúruhamförum,
styrjöldum og kreppum sem gætu
hamlað innflutningi. Því ætti að
vera í forgangi að efla kornrækt á
Íslandi.
Þingsályktunartillöguna má
kynna sér á vef Alþingis.
Eflum innviði
til kornræktar
Valgerður
Árnadóttir
Valgerður
Árnadóttir
» Brýnt er að bregðast
við og efla innviði á
Íslandi svo að unnt sé að
rækta og vinna hér-
lendis nauðsynlega mat-
vöru eins og kornvöru.
Höfundur er varaþingmaður Pírata.