AVS. Arkitektúr verktækni skipulag - 01.06.2003, Blaðsíða 14

Guðjón Erlendsson, arkitekt
Húsvernd
Snigill í ferkantaðri
skel
1. Fjalakötturinn við Aðalstræti
Undirstaða allrar umræðu um
verndun húsa er sú staðreynd að
allar byggingar munu hverfa af
sjónarsviðinu einn daginn. Elstu
borgir heimsins eru milli 6 og
8.000 ára gamlar en engin af
upprunalegu byggingunum stend-
ur ennbá uppi. Líkt og sellur í
lifandi vef þá endurnýjast bygg-
ingar og hverfi borga. Líftímí
bygginga er stuttur meðan borgir
geta lifað ótakmarkaðan tíma.
Verndun bygginga er því í raun
einungis gerðfyrir samfélagið í
dag.
Hvers vegna verndum við hús og
hverfi?
Grunnástæðurnar fyrir verndun
eru tvær:
1. Verndun sögulegrar byggingar
sem viss sögukennsla fyrir nú-
tímakynslóðir. Byggingar sem á
einhvern hátt tengjast atburðum
eða fólki sem hefur haft áhrif á
þróun samfélagsins.
2. Sérstæð eða áhrifamikil hönn-
un sem er vernduð sem einstætt
listaverk.
Ef litið er raunsætt á íslenskan
veruleika þá er í raun ekki míkið af
byggingum eða hverfum sem
geta uppfyllt þessi skilyrði. Bygg-
ingalistasaga landsins er ekki löng
og ekki er hægt að segja að
margar byggingar hér á landi séu
tengdar byltingarkenndum samfé-
lagsbreytingum. Togstreita getur
þó myndast milli byggingaverndar
og samfélagsþarfa. Öll þróun
verður þó að stjórnast af þeirri vit-
neskju að hið byggða umhverfi er
einungis efnisleg mynd af því
samfélagi sem í því býr á hverjum
tíma. Það er hægt að líkja byggðu
umhverfi við skel og samfélaginu
við snigil. Skelin er mynduð af
sniglinum út frá þörfum hans og
líkamsástandi. Skelin er vernd
gegn utanaðkomandi öflum og
löguð að vexti snigilsins. Snigillinn
passar afskaplega illa í ferkantaða
skel og því eru slíkar skeljar sjald-
séðar. Hið byggða umhverfi verð-
ur því að geta aðlagast þeim að-
stæðum og þeim þörfum sem
samfélagið hefur. því miður vill yf-
irleitt verða svo að hugsjónir
húsa- og hverfisverndar sökkva
svo í fortíðarljómann að nútíma-
samfélagið gleymist.
Það var mikill missir fyrir nútíma-
samfélagið þegar Fjalakötturinn
var rifinn af borgarstjórn Reykja-
víkur, nánast í skjóli nætur (1).
Tíðarandi þess samtíma stjórnað-
ist af því að allt ætti að vera nýtt, í
dag á allt að vera gamalt, jafnvel
það nýja. Um þessar mundir er
sett vernd á allt frá norskum ein-
ingarhúsum (2) niður í ómerkileg-
ustu skúra í miðborg Reykjavíkur.
Einlyft hús með nánast enga sögu
eru vernduð til að viðhalda vissu
andrúmslofti eða „hverfamynd"
(3). Eitt alvarlegasta ofverndunar-
átakið sem átt hefur sér stað í
Reykjavík á síðustu árum er
verndun verslunarhúsnæðis og
verslunargatna í miðborg Reykja-
víkur. Verslun er líklega einn mik-
ilvægasti þáttur í samfélags-
mynstrinu, þar sem þar fer fram
flæði efnislegra og huglægra hluta
um samfélagið. Verslun er einnig
12