AVS. Arkitektúr verktækni skipulag - 01.06.2003, Síða 36

Haraldur Sigurðsson, skipulagsfræðingur Borgarfræðasetri, Skipulags- og byggingarsviði
Þétting byggðar
í Reykjavík fyrr og nú
Þétting byggðar er skipulagsað-
gerð sem skýtur upp kollinum á
seinni hluta 20. aldarinnar og hef-
ur á síðustu 20 árum verið ríkjandi
stefna í skipulagsáætlunum flestra
vestrænna borg. Þétting byggðar
er ekki uppfinning einstakra
skipulagsfræðinga né byggir á
djúphugsaðri hugmyndafræði,
heldur er fremur um að ræða við-
brögð yfirvalda og markaðarins
við þróun landnotkunar og land-
verðs innan borga. Ekki þarf að
fjölyrða um þau hagrænu, um-
hverfislegu og félagslegu rök sem
mæla með þéttingu byggðar og
endurskipulagningu vannýttra
svæða innan borga. Andstaðan
við gegndarlausa útþenslu borga
og stöðugt landnám nýrra
„ósnortinna" svæða í útjaðri
borga, með tilheyrandi aukningu í
vegalengdum, orkunotkun og
kostnaði við vega- og veitukerfi,
hefur aukist mikið á undanförnum
árum. Að sama skapi hefur
stuðningur við umhverfisvernd,
sjálfbæra þróun, endurreisn mið-
borga og almennt mannvænni
borgir aukist. þétting byggðar er
rökrétt afleiðing af þessum
áherslubreytingum.
Hvað er þétting byggðar?
Þétting byggðar hlýtur að merkja
nettóaukningu byggingarmagns
eða nettófjölgun íbúa og/eða star-
fa á flatareiningu innan borgarinn-
ar. Aukið byggingarmagn á flatar-
einingu þýðir hinsvegar ekki ávallt
þéttari byggð. Ef t.d. vörugeymsl-
ur, sem venjulega eru fámennir
vinnustaðir, eru byggðar á svæði
þar sem áður var vinnuaflsfrek
verksmiðja, er ekki um þéttingu
þyggðar að ræða þó byggíngar-
magn á flatareiningu hafi ef til vill
aukist. Annar vandi kemur upp
þegar túlka þarf hvort endurskipu-
lagning atvinnusvæðis í íbúðar-
svæði hafi í för með sér þéttingu
byggðar eða ekki. Ef 200 störf
leggjast af á tilteknu svæði en í
staðinn flytjast á svæðið 100 íbú-
ar, þýðir það minni eða aukinn
þéttleika byggðar? Ljóst er að
erfitt er að finna algildan mæli-
kvarða á þéttingu eða þéttleika
byggðar. Skynsamlegast er að
meta þéttinguna í Ijósi þess lands
sem sparast í útjaðri borgarinnar,
sparnaðar í vegalengdum, í stofn-
kostnaði gatna- og veitukerfis,
nýtingu þjónustustofnana og með
hvaða hætti þéttingin þætir þá
byggð sem fyrir er og að hvaða
leyti hún getur haft neikvæð áhrif
á aðliggjandi byggð.
Sögulegt yfirlit yfir þéttingu
byggðar í Reykjavík
Af ýmsum ástæðum þróaðist
Reykjavík ekki sem samfelld borg
á tímabilinu 1940 og fram á 6.
áratuginn. Á fyrri hluta 5. áratug-
arins tók íbúðarbyggð að rísa í
Sundunum og Langholti, á svæð-
um sem voru fjarri hinni samfelldu
borgarbyggð innan Hringbrautar.
Það sem einkum réði þessari þró-
un var eignarhald á landi, rík land-
búnaðarsjónarmið þannig að ekki
var vilji til að ganga á land bú-
jarða, einstakar framkvæmdir eins
og bygging kleppsspítala og
vega- og lagnaframkvæmdir í
tengslum við hann, umsvif vegna
hernámsins og tæknileg
vankunátta til að byggja á mýrum.
Þetta gerði það að verkum, að
eftir að byggð hafði risið á svæð-
unum vestur og suður af klepps-
spítala tók Reykjavík í raun að
vaxa innávið. Samkvæmt þessu
mætti fullyrða að byggðin í
Reykjavík, vestan Elliðaáa, hafi
verið að þéttast allar götur síðan á
5. áratugnum og sú þróun sé enn
í gangi og muni halda áfram
næstu áratugina. Hæpið er þó að
fella þessa þyggðaþróun að
hefðbundnum skilgreiningum á
þéttingu byggðar. Fyrstu eiginlegu
þéttingarsvæðin rísa á 8. áratugn-
um, við Bústaðaveginn, þar sem
garðyrkjustöðvar viku fyrir íbúðar-
byggð. Áður hafði braggabyggð-
um víða verið rutt úr vegi fyrir nú-
tímalegra íbúðarhúsnæði. Það er
þó ekki fyrr en á 9. áratugnum
sem verulegur kraftur kemst í
þéttingu byggðarinnar, en þétting
byggðar var yfirlýst stefna
borgarstjórnarmeirihlutans 1978 til
1982. Ekki náðu allar þéttingar-
hugmyndirnar fram að ganga en
mörg ný íbúðarhverfi risu innan
byggðarinnar á næstu árum, t.d. í
Suðurhlíðum, Efstaleiti, við Eiðs-
granda og Skúlagötu (1. og 2.
mynd). Tvö síðastnefndu svæðin
eru skólabókardæmi um þéttingu
byggðar, þar sem úr sér gengn-
um athafnasvæðum í jaðri mið-
borgar var breytt í þétta íbúðar-
byggð. Þétting byggðar hefur
verið stöðugt viðfangsefni skipu-
lagsyfirvalda í Reykjavík síðan þá,
þó þéttingarverkefnum hafi heldur
fækkað og þau minnkað að um-
fangi á fyrri hluta 10. áratugarins.
Á allra síðustu árum hefur færst
nýr kraftur í endurskipulagningu
vannýttra svæða innan borgarinn-
ar og eru skýrustu dæmin um
hana Sóltúnssvæðið og Skugga-
hverfið.
Stefna um joéttingu byggð-
ar í gildandi skipulagsáætl-
unum
Aukin áhersla á þéttingu byggðar
birtist í aðalskipulagi Reykjavíkur
2001 -2024 og svæðisskipulagi
höfuðborgarsvæðisins 2001 -
34