Morgunblaðið - 08.10.1977, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 08.10.1977, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 8. OKTOBER 1977 _ÆIT>1/MM „Leikstjórinn Hovhannes I. Pilikian stjórnað Þjóðleikhússins í vor, heldur einnig gamanle i ekki einungis harmleik á fjclum ik á síðum Þjóðviljans í sumar." eftir HANNES GISSURARSON Skopleg ritdeila Siðastliðið sumar var háð svo skopleg ritdeila í Þjóðviljanum um sóguskoðun sósíalista, sögulega efnishyggju og hina nýju ..kynferðislegu söguskoðun", að hinir fjöl- mörgu íslendingar, sem lesa ekki þetta skrýtilega blað. mega alls ekki missa af henni Hún hófst. er maður að nafni ..Hovhannes I. Pilikian" var fenginn til lands- ins sem leikstjóri. en hann varð fljótlega hugmyndafræðingur Alþýðubandalagsins, og átti Þjóðviljinn viðtal við þennan speking 19 febrúar Blaðamaðurinn greindi uppveðr- aður frá þvi, að Pilikian hefði ekki fengið ,,að klára leikstjóraskólann í Bretlandi, þvi leik- stjórinn sagði að það væri ekki hægt að kenna sköpunargáfu, og af henni hafði hann nóg." En hvaða skoðun hafði Pilikian skapað? ,,Mín söguskoðun er einföld en tekur öðrum fram vegna þess að hún skýrir allt Það er hin kynferðislega söguskoðun Allt er kynferðislegt." sagði hann i viðtalinu Lausnin var fundin á vanda sögunnar Og Pilikian er andstæðingur ..kapitalismans" eins og góðum sameignarsinna sæmir, þvi að ..hæsta stig kynvillunnar er kapitalisminn í þvi kerfi ríkja lögmál frumskógaríns Jafn- vel versta kapitalistasvin getur ekki neitað því " Viðtalið við Pilikian varð til þess, að is- lenzkir sameignarsinnar lifnuðu við i hug- myndafræðiíegum efnum eftir raunir undan- farinna ára Fundin var ný söguskoðun, hin kynferðislega (sem Pilikian sækir reyndar til sálfræðingsins Wilhelms Reichs eins og get- ið var af einhverjum deilumanna). Og hún er miklu tilkomumeiri en söguleg efnishyggja Marxs og Engels, sem sameignarsinnar hafa notazt við til þessa Steinunn Jóhannesdóttir reit þess vegna grein í Þjóðviljann 1 5 marz: ..Eru kynin tvö? — Já, það er vist — Hún með móðurlíf og píku, hann með pung og tippi," kvað hún innfjálg að orði En Gunnar Karlsson, sagnfræðilektor og stuðnings- maður Alþýðubandalagsins, svaraði henni 1 9 marz og var gráti nær. ,.Eigum við að þá að horfa upp á það þegjandi að málgagn sósialisma, verkalýðshreyfingar og þjóðfrels- is leggi fyrir róða allar kenningar um fram- leiðsluafstæður og stéttaandstæður og fari að masa um píkur og typpi í staðinn?" Nei, Gunnar gat ekki sætt sig við það, og hann tindi til rökin gegn söguskoðun Pilikians — grafalvarlegur ,.Ef við byrjum á að skýr- greina alla valdabaráttu sem kynvillu þá felum við þá mikilvægu staðreynd að völd eru sama og eignír; valdabarátta er barátta um eignir . . . " Sverrir Hólmarsson kennari sagði sama daginn í sama blaðinu, að margt væri „harla gott" i fræðum Pilikians. og Þorleifur Hauksson, sem hefur kennt við Gunnarssonar 6 ágúst. en báðir reyndu þeir að lesa torlæsilega (sumir segja ólæsilega) þrætubók marxsinna. dialektikina. i tilefni ritdeilunnar_____________________________ Fræði og hjáfræði Þessi ritdeila alþýðubandalagsmanna er spár, kenningar um ..baksvið" íslendinga- sagna og geimfaraguði — og sögulega efnishyggju marxsinna Gardner segir frá kenningum Reichs um kynorku og lifsorku, kommúnistans, Lýsenkós. vildarvinar Stalins, um erfðir (en þær voru stjórnskip- aðar i Ráðstjórnarríkjunum. þótt ekki væru misnota visindin, þeir reyna að hnupla þeim Ijóma sem um vísindin leikur Og það reyna umfram allt sameignarsinnar. sem kalla sósialisma sinn „visindalegan", trúa þvi. að virðingarverðar tilraunir Karls Marxs á nitjándu öldinni til þess að skilja hinar miklu breytingar. sem urðu í Vesturálfu, þegar lénsrikið varð að iðnriki, séu enn góðar og gildar sem vísindalegar En heimurinn var ekki ful/skapaður á nítjándu öldinni og er það ekki enn, og engin stjórnmálakenning felur i sér allan sannleikann. En hvað er að segja um kenningu Marxs? Það er mikil ósanngirni að segja, að þessi dæmalausa ritdeilda alþýðubandalagsmanna hafi einungis verið um stafsetningu orðsins „typpi" og um hlut kynfæranna i hinni sögulegu þróun (sem er óumdeilanlegur að mínu mati). Hún var þrátt fyrir allt einnig um eitt ágreiníngsefni marx- sinna. Marx og menn hans gera greinarmun á undirstöðu (Grund) og uppistöðu (Aufbau) sögunnar: undirstaðan er hagkerfið, fram- leiðsluöflin og framleiðslutengslin, uppistað- an hugmyndakerfið, og söguleg efnishyggja er i sem fæstum orðum sú, að undirstaðan ákvarði uppistöðuna En marxsinna greinir á um það, ! hvaða skilningi undirstaðan ákvarði uppistöðuna, hvort hún orsaki hana, sé ástæðan til hennar eða ráði henni Og fullnægjandi grein hefur ekki verið gerð fyrir þessum skilningi Ég held reyndar, að efna- hagsleg greining sé nytsamleg i sagnfræði, en hafna hinu, að hún sé eina skýringin á sögunni Engin ein skýring á mannlegu at- ferði er rétt, sagnfræði er sífelld glima, sem aldrei verður unnin, við söguna En lítið sem ekkert vit er i þeirri múgvæðingu („vúlgaríseringu") kenningar Marxs, sem get- ur að líta með íslenzkum og útlendum fylgis- mönnum hans. enda ber að gera strangan greinarmun á fræðilegri. en úreltri kenningu Marxs og hjáfræðilegri kenmngu fylgis- manna hans. Og það er satt. að margt er líkt með sögulegri efnishyggju fylgismannanna og söguskoðun kynferðissinna (eins og lágkúruliðsmaður Marxs, Vésteinn Óla- son, benti á í sinni grein). Báðar eru „af- hjúpanir" manns og sögu, gert er ráð fyr- ir því. að á mannlegu atferði séu faldar eða duldar skýringar, sem verði að finna Mannlegt atferði sé á dulmáli, sem þurfi að ráða, og þessar kenningar séu dul- málslyklarnir, önnur eigi við einstaklinginn, hin við söguna. Þær eru sömu gerðar, ef svo má taka til orða, enda báðar hjá- fræðilegar En Marx hefði sjálfur án efa hafnað þessari múgvæðingu kenningar sinnar með fyrirlitningu, hann taldi lifið ákvarða vitundina, en ekki vitundina (hvort sem hún er yfirvitund eða undirvitund) lifið Hann hafnaði þvi með öðrum orðum að skýra atferði manna með hvötum þeirra (en hvatir eru einungis hugtök heimspekinga um hinn varasama sálarheim mannsins), hvort sem þær væru kynhvatir eða eignahvatir, HJAFRÆÐINGAR HAFA ORÐIÐ Háskólann, tók til máls 22 april Steinunn svaraði Gunnari 1 júni og var einkum sár vegna annarrar stafsetnmgar hans en henn- ar: Hann reit „typpi", en hún „tippi". En Gunnar reit óbugaður aðra grein 10 júni. taldi enn að „framleiðsluöfl og stéttaand- stæður væru vænlegri undlrstöður sögu- skoðunar i blaði sem kenndi sig við sósia íisma en æxlun og kynlif" Mönnum þessa flokkadráttar fjölgaði. þeg- ar Vésteinn Ólason. bókmenntalektor og stuðningsmaður Alþýðubandalagsins, lagði orð i belg 25 júní og reyndi að sætta fylgismenn sögulegrar efnishyggju og kyn- ferðislegrar söguskoðunar (eins og Reich hafði reynt á sinum tíma) Vésteinn deildi á Gunnar fyrir of þröngan skilning sögulegrar efnishyggju, en sagði lesendum það til hug- hreystingar.að hann skyldi „forðast að þvæla málið með vangaveltum um hvort það sé að öllu leyti rétt að líta á kynhegðun sem yfirbyggingarfyrirbæri" Lesendur drógu andann léttara, og Vésteinn lauk grein sinni á tilraun til gamansemi i anda Pilikians um söguspekinginn Karl Marx og sálgreinand- ann Sigmund Freud: „Hitt er svo annað mál hvort það flokkast ekki undir kynvillu að láta Karl og Sigmund sameinast og geta at sér afkvæmi " En fyndnasta grein þessarar rit- deilu, þótt óviljandi væri, var eftir Egil Egils- son og Guðfinnu Eydal 1 9 júli Þau deildu á þjóðviljamenn fyrír að segja frá þvi, „að fallegar stúlkur yllu hryggsköðum á karl- mönnum af því að þeir tækju á sig snögga rykki víð að horfa á eftir þeim", enda vaeru slikar frásagnir fallnar til þess „að halda við kúgun karlmanns-auðvaldsskipulagsins á konum" En um deiluefnið sjálft sögðu þau eftir nokkrar málalengingar — grafalvarleg eins og aðrir deilumenn: „Umræður um ..typpi" og „píkur" eru því ekki mas Það á að taka slika hluti alvarlega og reyna að skilja þýðingu þeirra hluta fyrir framgang sósia- lismans." Og ritdeilunni lauk með ritsmiðum tveggja annarra málgefinna sameignarsinna, Asgeirs Daníelssonar 4 ágúst og Gisla dæmalaus Er unnt að taka mark á þeim mönnum, sem taka Hovhannes Pilikian alvar- lega sem kenningasmíð? Eg ráðlegg mönn- um að lesa heilaspuna hans í Þjóðviljanum, kenning hans verður ekki hrakin með rökum, einungis er hægt að hrista höfuðið vegna hennar Og hver vai Wilhelm Reich, sem reyndi að sameina sögulega efnishyggju Marxs og sálgreiningu kynferðissínna eins og Freuds? Reich var alkunnur hjáfræðingur. en svo má nefna þá menn, sem veiða grillur i nafni vísindanna Sagt er rækilega frá honum i bókinni Blekkingum og bábiljum i nafni visindanna (Fads and Fallacies in the Name of Science) eftir Martin Gardner og bókinni Reich eftir Charles Rycroft (auk bóka Reichs sjálfs) Reich var sálfræðingur og sameignar- sinni, sem báðir sóru af ser, sálfræðingar og sameignarsinnar Hann var rekinn úr þýzka kommúnistaflokknum árið 1933 og úr Al- þjóðasambandi sálgreinenda árið 1934 Fimm árum seinna flutti hann til Bandarík/- anna, kom upp rannsöknarstofnun í kyn- ferðisfræðum og seldi Bandaríkjamönnum vélar, sem geymdu „lifsorkuna" (sem hann taldi sig hafa fundið) og áttu að lækna menn af flestum meinum Lífsorkan eða kynorkan er blá á litinn, kvað Reich En árið 1954 var sala þessara véla stöðvuð af bandariska heil- brigðiseftirlitinu, og Reich lézt i fangelsi árið 195 7 Þess má geta, til þess að islenzkir sameignarsinnar geti ekki komið við venju legum stjórnmálaofsóknarskýringum sínum, að í Bandaríkjunum var Reich orðinn mikill aðdáandi Eisenhowers þáverandi bandaríkja- forseta Ritdeila alþýðubandalagsmannanna, sem var ekki fræðileg. heldur hjáfræðileg, gefur tilefni til þess að fara um hjáfræðina, þessa ruglandi visindaaldar, fáeinum orðum Mikil- vægt er að kunna að gera greinarmun fræða og hjáfræða, visinda og gervivisinda Hjá- fræðin hefur öll færzt i aukana vegna hínnar miklu virðingar, sem visindin njóta nú á dögum. og margir íslendingar fylgja henni. leggja trúnað á draumakenningar, stjörnu- studdar neinum visindalegum rökum), nazist- ans Rosenbergs um kynþætti og meinlausari kenningum um holan heim. flata jörð, faldan fróðleik í pýramidum Fornegypta, dómsdag og dulræn fræði Stjörnuspekingar, sálspek- ingar og söguspekingar hafa gert „fræðileg" kerfi úr firrum sínum, lesið af misskilnings- trénu, þeir hafa ekki haft gagnrýnisgáfu visindamanna Flestir eða allir hjáfræðingar hafa sömu einkennin: Þeir skýra efa venju- legra visindamanna um „kenningar" þeirra sem samsæri, þeir gera véfréttarspeki úr sjálfsógðum sanníndum eins og þeim, að menn verða að eta og drekka til þess að halda lifi („söguleg efnishyggja") og geta börn til þess að halda lifinu við („kynferðisleg söguskoðun") Hjáfræðingarnir líta margir á verk annarra manna, hvort sem þau eru atvik sögunnar, leikrit Shakespeares, pýramídar Fornegypta eða vegsummerki á Bergþórs- hvoli, sem gestaþrautir. sem þeir eigi að reyna hugvitssemi sína á Þeir leggja dul- rænan skilning i þessi verk. telja það hlutverk sitt að „afhjúpa" verkin En aðferð visindanna er önnur Hún er umfram allt gagnrýni á fyrri kenningar. ekki vörn fyrir kreddum Hugur vísindamannsins er opinn, en ekki lokaður fyrir ný/um rökum og ný/um staðreyndum Hann reynir ekki að skýra allt. heldur það, sem skýringa þarf við. enda eru kenningar, sem nota má til þess að skýra allt, svo almennar, að þær eru gagnslausar Fræði- maðurinn hleður ekki tilkomumikil orð utan um tómið eins og hjáfræðingarnir, heldur fæst við forvitnilegar staðreyndir þessa heims. Er kenning Marxs hjáfræðileg? Engin ástæða er til þess að amast við ýmsum firrum hjáfræðinga, þær auka á fjöl- breytni lifsins, eru skemmtilegar og hjákát- legar En verra er það, að hjáfræðingarnir reyndi heldur að finna skýringarnar í aðstæð- um einstaklinganna. staðreyndum lífs þeirra Marx var visindamaður. fylgísmenn hans ekki Sölumenn notaðra kenninga Þessi ritdeila var hjákátleg Pilikian stjórn- aði ekki einungis harmleik á fjölum Þjóðleik- hússins, heldur einnig gamanleik á siðum Þjóðviljans En öllu gamni fylgir nokkur al- vara Sannleikurinn er sá, að islenzkir sam- eígnarsinnar hafa komið upp um sig Þeir taka mark á skemmtilegum uppskafningi, Hovhannesi Pilikian, og gera heimskunnan grillufangara, Wilhelm Reich, að hugmynda- fræðing sinum. Þjóðviljalektorarnir og liðsmenn þeirra kalla sig „mennta- menn", en leyfa sér augljósan þvætting Og timarit þeirra, sem kennt er við mál- ið og menninguna. birti á árinu grein eftir hjáfræðinginn Pilikian, enda hafði það árið 1950 birt grein til varnar hjá- fræðingunum Lýsenkó Full ástæða er til þess að efast um það, að slikir „mennta- menn" geti verið góðir fræðimenn. en þeim eru flestum greidd laun úr sjóðum almennings fyrir fræðistörf Sagt er, að flestir menntamenn séu sölumenn notaðra kenn- inga, þeir lifa á kenningum annarra frumlegri manna. hafa atvinnu af að selja þær En selja þessir deilumenn Alþýðubandalagsins svikna vöru? Kenning Marxs hefur verið notuð í sælulöndum sameignarinnar í austri og reynzt gagnlaus til umbóta Vinstrisinnuðu menntamennirnir á Vesturlöndum vita það, og þess vegna reyna þeir að selja hana með því að breyta umbúðunum, „efnahagslega" söguskoðunin vérður einnig „kynferðisleg" En i lýðræðisrikjum er til sú neytendavernd kenninga. sem er frelsi til gagnrýni. og hún kemur upp um þá. sem ætla að selja vöruna sviknu — notaða kenningu sósíalismans Sameignarsinnar halda. að þeir hafi afhjúpað söguna En þeir hafa einungis afhjúpað sjálfa sig.