Morgunblaðið - 23.11.1978, Side 10

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. NÓVEMBER 1978
Með heiðrík ju
og sólarsýn
Bjartmar Guðmundssoni
IIÉR GETA ALLIR VERIÐ
S/ELIR.
lfiO hls. Skjaldhoric.
Akurcyri. 1978.
»0j; aldrei þekkti ég verk eins
skemmtilegt sem að he.vja,« sefjir
Bjartmar Guðmundsson. Það er
bóndi sem talar. Þessi bók er ekki
samfelld ævisaga heldur »átján
minninf;aþættir« eins oj; réttilet;a
er skráð á titilblaði. Þó Bjartmar
hafi aldrei farið með háreysti,
heldur þvert á móti vildi ég sefya,
eru lesendur honum síður en svo
ókunnuf;ir. Meðal annars hafa
fáeinir þessara þátta birst áður í
Lesbók Morf;unblaðsins. Óþarft
mun að taka fram að faðir
Bjartmars var Guðmundur skáld
Friðjónsson á Sandi. Tveir synir
Guðmundar fetuðu í spor föður
síns of; urðu skáld: Þóroddur í
Hafnarfirði og Heiðrekur á Akur-
eyri. Bjartmar f;etur þess af
hóf;værð sinni að einhverju sinni
hafi hvarflað að sér að skrifa
meira en úr varð. En hvort tvef/gja
var að aðrar annir kölluðu að og
»ættbof;i minn hefur margt látið á
pappíra og tekist sæmilega. Hvað
gagn eða gaman gat verið að því að
einhver einn enn færi að fikta við
blekið í tilraunaskyni og bera í
bakkafullan læk?«
Þóroddur hefur lýst æskuheimili
þeirra bræðra í prýðilegum bók-
um: Guðmundur Friðjónsson. ævi
og störf og Ilúsfreyjan á
Sandi. Bjartmar rekur hér að
nokkru minningar frá sama stað
og tíma. Samt finnst mér þetta
ekki að bera í bakkafullan lækinn.
Það eru annars konar minningar
sem Bjartmar er að rifja hér upp.
Bjartmar er að því leyti tengdur
traustum böndum átthögum sín-
um og bernskuheimili að hann
hefur alla tíð átt þar heima;
gerðist bóndi á Sandi eftir föður
sinn og hefur því haft sama
sjónhringinn fyrir augum frá því
er hann fyrst leit ljós þessa heims.
Hann ólst upp við öll algeng
sveitastörf á búi föður síns og
vann sín verk af lífi og sál. En
heimili Guðmundar Friðjönssonar
var meira en venjulegt stórheimili.
Það var líka heimili skálds þangað
sem frægðarpersónur bókmennt-
anna lögðu leið sína. Þorsteinn
Erlingsson kom þangað »yfir fjöll
og firnindi og hjartadrottningin
hans, Guðrún J. Erlings.« Öðru
sinni hefur Bjartmar þá sögu að
segja að »kominn er Jóhann
Sigurjónsson með fríðu föruneyti.«
Guttormur J. Guttormsson kom að
Sandi — vestan um haf og »var
gamansemin s j á 1 f«, einnig
Stephan G. »En í Stephani var
enginn galsi þegar hann kom
uppgefinn kl. 3 um nótt og vakað
var eftir honum. Bóndi vakti.
Konan vakti. Biðin varð 4 tíma
löng uns það sannaðist að Stephan
væri að koma.«
En Guðmundur Friðjónsson
Bjartmar Guðmundsson.
vann að fleira en skáldskap og
bústörfum, hann skrifaði líka
fjölda greina í blöð og tímarit þess
efnis sem nú mundi kallað
menningargagnrýni og var því
rækilega þjóðkunnur — nafn hans
oft nefnt þar sem tveir eða fleiri
hittust og hvar sem hann fór
gustaði af orðum hans og persónu.
»Fyrir kom,« segir Bjartmar,
»að sent var í Laxamýri eftir pósti
tvívegis áður en hann kom. Þegar
hann gat ekki haldið áætlun.
Oneitanlega sýndist það bera vott
um nokkra óþolinmæði. En var
hún ekki næsta eðlileg? Með
hverjum pósti gat pabbi átt von á
einhverri sendingu: Ritgerð eftir
sig, kvæði, eða sögu í einhverju
blaðinu eða tímaritinu og svo
bréfum. Og þar á ofan einhverju
um sig. Og þá ekki æfinlega
sápuþvegnu.«
Skólagöngu naut Bjartmar
nokkurrar miðað við sinnar tíðar
mælikvarða þó ekki þætti löng nú.
Samt hefur hún örugglega nýst
honum jafnvel eða betur en tífalt
lengri skólaseta nýtist sumum nú.
Fólk notaði tímann í þá daga.
Stundum dreymdi Bjartmar um að
verða stórbóndi á vildisjörð. Og
sjá: tækifærið bauðst, sjálf Laxa-
mýri auglýst til sölu. En hún var
dýr og Bjartmar hafði um annað
hugsað en að safna sér sparifé. Svo
kom kreppan og var sparnaður þá
af hennar völdum óhugsandi,
síðan stríð og verðbólga. Og
bóndinn hlaut að skrifa upp á
margan víxilinn fyrir aðra en
hefur aldrei tekið víxil sjálfur! Og
það varð honum öfundarlaust að
Laxamýri komst í annarra hendur.
Á ungum aldri var tekiö að
kjósa Bjartmar til ýmiss konar
trúnaðarstarfa heima í héraði. Sá
boltinn hlóð utan á sig með hverju
árinu sem leið uns svo var komið
að Bjartmar hafði að samanlögðu
tekið á sig sem svaraði fullu starfi
opinbers starfsmanns tólf mánuði
ársins. »Svo voru aðrir tólf við
búskapinn. Útkoman: 24 mánuðir
á einu og sama almanaksárinu.«
Þetta var ærið annríki og varla að
furða þó naumur tími yrði afgangs
til ritstarfa. Eins og kunnugt er
sat Bjartmar tólf ár á Alþingi,
1959—71. Það var loks þegar
þingsetu lauk að nokkur tími gafst
til ritstarfa og þá meðal annars
ritunar þessara minningaþátta.
Bjartmar Guðmundsson hefur
alltaf verið friðarins maður og það
Bðkmenntir
eftir ERLEND
JÓNSSON
er hann enn í þessum endurminn-
ingum sínum. Hann horfir björt-
um augum til liðinna ára og leiðir
lesandann með sér inn í þá birtu.
Lífsbaráttan var hörð á
uppvaxtarárum hans og fyrstu
manndómsárum. En tilfinningarn-
ar ristu líka djúpt. Einn hugnæm-
asti kaflinn í þessari bók er dálítil
ferðasaga: Sú frétt barst að Sandi
að Völundur, Bróðir Bjartmars,
lægi fársjúkur í blóma lífsins
suður í Reykjavík, nemandi í
skóla. Bjartmar hélt til Akureyrar
áleiðis suður en frétti þar lát
bróður síns og sneri við, taldi sig
ekki eiga erindi lengra úr því sem
komið var. Hávetur var og Bjart-
mar hélt í stórhríð austur yfir
Vaðlaheiði. »Útiveran, hríðin og þó
einkum stórhríðin á Vaðlaheiði
var eins og guðsgjöf og þvottur
upp úr ísköldu vatni. Eg brunaði
áfram bullsveittur upp brekkuna.
Stormurinn henti mér til, en það
var besta heilsubót, sem fáanleg
var.«
Það eru ósvikin íslensk veður í
þessari bók. í hugarheimi þessa
aldna heiðursmanns er heiðríkja
og víðsýni. Bjartmar lítur
alvarlegum og raunsæjum augum
á lífið en kryddar stíl sinn
notalegri gamansemi sem yljar til
hjartaróta. Það er því heilsubót að
lesa bók hans, sálarþvottur, ósvik-
in kynnisferð inn í bjarmaland
liðinna tíma.
Listasaga Fjölva
Fvrir nokkru barst mér
LISTASAGA FJOLVA, og það
skal játað þegar í stað, að mér var
ekki kunnugt um þetta verk.
Þannig geta merkir hlutir farið
fvrir ofan garð og neðan, meðan
maður á stundum æsir sig upp yfir
því, að „mestu bókaþjóð veraldar"
skuli eiga svo sem ekkert á eigin
máli um listir veraldar. Sannleik-
urinn er j,á., að sama og ekkert
hefur verið gert til að kynna
heimslistina eða listasögu heims-
ins á okkar tungu. Þegar þess er
minnst, að aðeins örlítill hluti
þjóðarinnar er fær um að lesa
erlendar tungur sér að nokkru
gagni, þá er aðeins ein skýring
fyrir hendi, að jafn fámennur
hópur og hér um ræðir sé ekki þess
megnugur að standa undir dýrri
og mikilli útgáfu á listasögu, sem á
að vísu brýnt erindi til okkar, en
vafasamt, hver áhuginn er.
Það hafa að vísu komið út
nokkúr rit um myndlist hér á
landi, en flest þeirra hafa ein-
skorðast við okkar eigin myndlist.
Ekki má ég með það fara, hve
veigamikil önnur rit hafa verið, en
mér kemur í hug útgáfa af
listaverkabókum erlendis frá, sem
út kom á vegum Máls og Menning-
ar. Sú útgáfa var á engan hátt
nægjandi og heldur lélega úr garði
gerð. En prentun listaverka hefur
verið í örri þróun, frá því er
síðasta heimsstríði lauk, og nú er
svo komið að eftirlíkingar lista-
verka eru orðnar svo vel úr garði
gerðar, að margir efast um hvort
um frummyndir sé að ræða eða
eftirlíkingar. Ekki ætla ég mér að
blanda þessu rnáli í deiluna um
Dalí, sem upp kom hér á dögunum.
En það má með sanni segja, að það
er orðinn hreinasta nautn að skoða
mikið af því vandaðasta, sem gefið
er út af listaverkabókum á sein-
ustu árum. Það er engu líkara en
sú tæknilega þróun hafi átt sér
stað í sambandi við geimferðir og
allan þann mekanisma, en ekki
kann ég skil á þeim hlutum.
Það vill svo til, að um þessar
mundir er verið að setja á markað
eltt vandaðasta verk, sem gefið
hefur verið út um norska snilling-
inn MIJNCH, og er það skrifað af
konu, sem var honum mjög kunn-
ug allt frá barnæsku. Ragna Stang
heitir höfundurinn, og er hún
dóttir hans fræga safnstjóra í
Ósló, Jens Thiís, en hann var einn
af aðdáendum hins umdeilda
Munchs. Þetta verk hefur verið
vandað eins og unnt var, og nýlega
las ég grein í einu af dagblöðum
Óslóborgar um þetta verk, þar sem
sagt er frá því, að það sé prentað í
einni frægustu og mest virtu
prentsmiðju í heimi,
MONDADORI í Verona á Ítalíu.
Listasaga Fjölva er einnig prentuð
þar, að minnsta kosti myndirnar.
Ég minnist á þetta hér til að vekja
athygli á, bve vandað verk og
merkilegt þessi listasaga í þrem
bindum er. Hún er í upphafi
skrifuð af mörgum þekktum list-
fræðingum, frönskum og ítöslkum,
en Þorsteinn Thorarensen og Gina
Pichel munu ábyrg fyrir þeim
texta, er hún hefur á íslenskri
tungu. Þorsteinn tekur það fram
að verkið sé allt umsamið í
þýðingu, þar sem það sé miðað við
að tengjast Veraldarsögu Fjölva,
bæði í máli og myndum. Það er því
enn eitt stórvirkið, sem Þorsteinn
Thorarensen hefur gert hér, en ég
tek það fram, að ég fjölyrði ekki
meir um þessa tengingu, þar sem
ég þekki ekki til Veraldarsögunn-
ar. En það hefur ekkert upp á sig í
þessum línum, því að mér hefur
heldur ekki tekist að lesa þessi
þrjú þ.vkku bindi að neinu ráði. En
myndirnar hef ég skoðað vel og
gripið niður í textann hér og þar.
Seint held ég, að menn geti orðið
á eitt sáttir um listasögu og
syngur þar hver með sínu nefi, þar
til staðfestar rannsóknir koma til
skjalanna og þrefið verður óþarft.
Þá er lesmálið oftast orðið svo
tyrfið, að það er ekki nema fyrir
guðspjallamenn á sviði listar að
pæla í slíkum aflestri. Listasaga
getur að mínum dómi verið mjög
skemmtileg og lífræn og tengist
auðvitað almennri sögu. Lengi vel
var einasta fræðsla á íslensku í
þessum efnum sú, að minnst var á
Monu Lísu og þá sérstaklega
hennar dularfulla bros. Það nægði
í minni mannkynssögu. Listasaga
Fjölva er þannig úr garði gerð, að
hún er'til prýði hverju heimili í
landinu, og hún er ekki tímabund-
ið verk, heldur sígilt rit, sem fáir
munu hafa gert sér raunverulega
grein fyrir.
Ég verð að viðurkenna, að sums
•staðar í þessum texta finnst mér
þýðingar Þorsteins eins sérvisku-
legar og í öðrum bókum hans um
listir, sem ég hef fjallað um hér í
blaðinu fyrir stuttu. Þetta ertir
mig svolítið persónulega. Ég er
vanur að nefna hlutina öðrum
orðum og er ekki vanur hugtaka-
þýðingum Þorsteins. En auðvitað
er hér um að ræða einkamál okkar
beggja, og þau fara ekki saman,
Myndlist
eftir VALTÝ
PÉTURSSON
hvað þetta snertir. Samt langar
mig til að láta aðdáun mína í ljósi
á þýðingu, sem að mörgu er
bókstaflega ómöguleg yfir á mál,
sem ekki á til þau orð, sem einna
mest koma við sögu. En Þorsteinn
Thorarensen er eins og Bretar í
þessum efnum. Þegar maður spyr
þá, af hverju þeir séu að stússa í
ýmiss konar hlutum, er manni
virðast óþarfir, þá verður svarið
stundum „You have to have a
certain gimrnik".
Ég er ekki í neinum efa um að
þetta stórvirki í útgáfu hjá jafn
fámennum hópi og Islendingar
eru, er meira virði fyrir almenning
en flestir gera sér ljóst. Hér gefst
tækifæri til að fá innsýn í
listasöguna, og það ekki aðeins frá
einni hlið, því að margir hafa lagt
hönd á þetta verk í byrjun, og allt
ber það með sér, að engir fisjungar
hafa gengið þar til verks. Ég fagna
því, að út skuli hafa komið þessi
þrjú bindi, sem öll eru mikil að
vexti og greinargóð í texta. Fyrsta
bindið kom á markað árið 1975 og
síðan hefur áframhaldið verið
árlegt. Það er komið fram á okkar
tíma í þriðja bindinu, svo að ekki
mun von á meiru að sinni.
Það er meir en þakkarvert
framtak hjá Fjölva að ráðast í slík
verkefni sem þetta. Vel mætti nota
þetta verk við kennslu, ef hún þá
er höfð uppi í einhverjum skólum.
En listasaga er ekkert tískufyrir-
bæri, sem er einkennandi fyrir
okkar tíma. Sir Kenneth sagði eitt
sinn, að það væri ef til vill
mögulegt að fá nasasjón af lista-
sögu veraldar, ef maður sæti við 24
tíma á sólarhring í 7 til 9 ár.
Að lokum hvet ég alla þá, sem
áhuga hafa á listum, til að skoða
þetta merka verk, sem Þorsteinn
Thorarensen hefur endursagt og
komið í hvers manns mál á þessu
landi.