Morgunblaðið - 23.11.1978, Blaðsíða 12

12
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. NOVEMBER 1978
María
Pétursdóttir:
Fortíö
Þenar Bretum fór aö skiljast á
s.l. öld að umbóta væri þörf í
heilbrinðismálum, var ljóst að
veÍKamikið atriði var að fá sér-
menntaða hjúkrunarstétt. Hleypti
sú kenninK af stað mótmælaöldu.
Það virðist nú næsta ótrúleKt að
lærðir ok leikir kepptust við að
koma með allskonar rökvillur um
þarfleysi faKkunnáttu á þessu
sviði.
HæKt ok sÍKandi höfðu málsvar-
ar hjúkrunarskólanna þó betur í
viðureÍKninni. Þá var sleKÍð á aðra
strenKÍ, strenKÍ samúðar ok bent á
að með þessum menntunarkröfum
yrði öðrum í framtíðinni meinað
að vinna þau störf, sem iðuleKa
höfðu verið eini atvinnumöKuIeiki
ófaKlærðra kvenna. Þar með væri
verið að skapa forréttindastétt.
En nú er öldin önnur, huKsunar-
Ólafur Bjarnason forseti læknadeildar afhendir prófskírteini fyrstu B.Sc.-hjúkrunarfræöingum frá Háskóla íslands 1977.
Forréttindi — mannréttindi
háttur breyttur ok hjúkrunar-
fræðinám talið nauðsynleKt ok
sjálfsaKt, eða er ekki svo?
HjúkrunarfræðinKar um allan
heim eÍKa sín stéttarfélöK, alþjóð-
le^a samvinnu ok aðild að laun-
þeKasamtökum. Bæði alþjóðaheil-
brÍKÖismálastofnunin (Whoo) og
alþjóðavinnumálastofnunin (ILO)
leKKja kjara- ok menntunarbar-
áttumálum hjúkrunarstéttarinnar
lið. Þá ætti hlessað kvennaárið að
hafa orðið hjúkrunarstétt til
framdráttar, því enn er hún nær
einKönKu kvennastétt.
Snemma á þessari öld var á
fundi danskra og sænskra geð-
lækna fyrirlesari er hélt erindi um
gildi geðhjúkrunarmenntunar. Sá
góöi maður fullyrti að auðvitað
væri hjúkrun aðeins kvennastarf
„og „ingen magt pá jorden kan
göre den til mans arbejde".
Karlmönnum fer þó fjölgandi sem
betur fer í röðum okkar. Af
einhverjum ástæðum óvenju hægt
hér á landi (skyldu það vera
launin?) í Hjúkrunarfélagi íslands
voru s.I. okt. 1628 félagar, þar af
voru 10% karlmenn, eða 0,61%.
Dómarinn í Denver
Þetta allt tilheyrir liðinni tíð.
Lítum okkur nær og hyggjum að
vestrænni menningu árið 1978 í
bandarísku borginni Denver.
Tíu hjúkrunarkonur fóru í mál
til að reyna að fá úr því skorið
hvort laun til hjúkrunarfræðinga
ættu að miðast við stöðuábyrgð og
viðhlítandi menntunarkröfur, eða
hvort miða ætti við hvort í hlut
ættu hjúkrunarkonur eða
hjúkrunarkarlar.
Ákærendur lögðu fram skjal-
festar sannanir um hærri launa-
tekjur karla í stöðum hjúkrunar-
fræðinga og það í öllum þrepum
launaskalans. Dómarinn, Fred
Winner, viðurkenndi þessar
staðreyndir, en ákærendur töpuðu
málinu. Til skýringar á málsmeð-
ferð sagði dómarinn að með engu
móti væri hægt að segja að
borgaryfirvöldin mismunuðu laun-
þegum k.vnsins vegna, en söguleg
þróun skipaði sumar stéttir í lægri
launasess en aðrar. Auk þes hefði
hann fundið sig knúðan til að fella
dóm gegn þeim, ella hefði það
getað skapað fordæmi, sem gæti
haft óheillavænlegar afleiðingar
fyrir allt efnahagslíf Bandaríkj-
anna („disrupting the entire
economic system of the United
States of America“). Sálufélaga
átti hann þegar árið 1891, H. C.
Burdett, sem skrifaði langlokur í
félagsriti breskra sjúkrahúseig-
enda. Varaði hann við ofdekri á
hjúkrunarstétt, það hlyti að spilla
henni og koma í veg fyrir góðan
rekstur sjúkrahúsa.
Hjúkrunarfræðingur dr. Bonnie
Bullough, ritar um framangreind
málaferli í septemberhefti tíma-
ritsins Nursing Outlook. Vegna
þess að hún hefur skrifað margar
bækur og rit um félagsmál,
hagfræði og pólitík í sambandi við
kjarabaráttu hjúkrunarfræðinga,
var farið þess á leit við hana að
taka þátt í málflutningi. I vitna-
stúku rakti hún sögu kjarabaráttu
hjúkrunarfræðinga, sem hún sýndi
fram á að verið hefur óvenju
harðsótt, annarsvegar vegna
samanburðar við trúar- og líknar-
félög er iétu í té ódýran vinnu-
kraft, meðan slíkt gat viðgengist
og hinsvegar hjúkrunarskóla
sjúkrahúsanna, sem lögðu til illa
eða ólaunað starf hjúkrunar-
nemenda.
Dr. Bullough kveðst hafa undir-
búið mál sitt vel og vandlega og
gætt fyllstu kurteisi í málflutn-
ingi. Dómaranum fannst samt
tilefni gefast til að trufla
málflutninginn og bað um leyfi til
að lesa upp smákafla. Síðan hóf
hann að lesa úr sjálfstæðisyfirlýs-
ingu Bandaríkjamanna (The
Declaration of Independence) þar
til hann kom að setningunni „all
men are created equal“ (allir menn
eru jafnbornir). Þar lét hann
staðar numið, leit til dr. Bullough
og sagði: „Heyrðir þú þetta? Það
segir ekki orð um konur“.
íslenskir hjúkrunar-
fræðingar og kjaradómur
Hjúkrunarfræðingar með B.Sc.
próf frá Háskóla Islands eftir
fjögurra ára nám hafa átt í
kjaradeilu yið ríkisvaldið. Sóknar-
aðili gerði þær kröfur að hjúk-
runarfræðingar með B.Sc. próf
tækju laun samkvæmt launaflokki
107 (BHM), sem er í fullu sam-
ræmi við námsmat, sem er helsta
viðmiðun BHM í kjarasamningum.
Málið var lagt fyrir kjaradóm sem
kvað upp óvæntan og ótrúlegan
dóm 8. nóvember s.l. Þar er B.Sc.
hjúkrunarfræðingum skipað í
launaflokk 103 (BHM) eftir níu
mánaða starfsreynslu. í sérkjara-
samningum fjármálaráðherra og
BHM sem gilda frá 77-11-01 til
79—10—31 fá þeir sem eru með
sambærilega menntun launaflokk
107 (BHM). Hér munar því fjórum
launaflokkum. Sömu aðilar og
dæmt hafa öðrum með 120 eininga
B.Sc. próf frá Háskóla íslands og
160—184 stig í námsmati, launa-
flokk 107 a.m.k. undirrita nú
samning er skipar B.Sc.
hjúkrunarfræðingum með 120
eininga nám og 173 námsstig, í
launaflokk 103 eftir níu mánaða
fulla vinnu. Hvernig verður þetta
skilið? Ein ráðgátan af mörgum er
hvernig fundu þeir út þessa níu
mánuði?
Rök varnaraðila voru þau „að
re.vnt hefði verið að fylgja þeirri
grundvallarreglu að greiða „sömu
laun fyrir sömu vinnu“ eða svipaða
vinnu og hjúkrunarfræðingar án
háskólamenntunar höfðu áður
fengið samkvæmt gildandi kjara-
samningi".
Hverjir dæmdu hjúkrunar-
fræðingum byrjendalaun í 11.
launaflokki (BSRB)? Krafa
hjúkrunarfélagsins var 19. launa-
flokkur. Voru það sömu aðilar í
báðum tilfellum? Þeir hafa þá
gleymt málshættinum, „Illt er illu
ofan á illt að bæta“.
Jafnréttishugsjón dómaranna er
virðingarverð, „sömu laun fyrir
sömu vinnu“. Við næstu samninga
verða þeir vonandi komnir enn
lengra á þroskabrautinni og þá
verður slagorðið: „allir sömu
laun,“ þá einnig dómarar og
hjúkrunarfræðingar, en fljótt á
litið vinna báðir aðilar sömu
vinnu, að rétta hlut og bæta
lífskjör samborgara sinna.
Meðan bið verður á því, er rétt
að samræmi sé í heiðri haft í
kjarasamningum og „sömu laun
fyrir sömu vinnu“ getnr aðeins gilt
að undangengnu gaumgæfilegu
starfsmati. Hjúkrunarfræðingar
er bæta við sig sérnámi hjá okkur í
Nýja hjúkrunarskólanum fá að
loknu námi eins til tveggja launa-
flokka hækkun, en rökin fyrir því
voru að betri þekking og skilningur
komi þeim og öðrum til góða í
starfi þeirra og þessvegna hafi
þeir til launahækkunar unnið.
Hjúkrnarfræðingar er vinna
„sömu vinnu“ á geðsjúkradeildum
eru ekki allir í sama launaflokki.
Þeir sem lokið hafa tveggja ára
geðhjúkrunarnámi eru tveimur
launaflokkum hærri en hinir, en
betri starfshéefni að námi loknu
ætti að vera mikils virði. Áhrif
þeirra til góðs mun gæta bæði
innan og utan sjúkrahúsa, er hinn
nú alltof fámenni hópur vex, og
þar með styrkur þeirra og sam-
staða.
Annað sérnám fyrir hjúkrunar-
fræðinga í Nýja hjúkrunarskólan-
um hefur vissulega verið góð
lyftistöng fyrir hjúkrunarstétt og
stuðning og skilning menntamála-
ráðuneytisins kunna hjúkrunar-
fræðingar að meta að verðleikum.
Hjúkrunarmenntun
í háskóla
Árið 1970, þegar Sigurður
Sigurðsson var landlæknir og
skólanefndarformaður
Hjúkrunarskóla Islands, var einu
sinni sem oftar til umræðu á
skólanefndarfundi að skólinn væri
varla starfhæfur vegna skorts á
hjúkrunarfræðikennurum. Þetta
virtist vera orðið sígilt og óleysan-
legt vandamál. Landlæknir leitaði
þá til alþjóðaheilbrigðismálastofn-
unarinnar (WHO) og óskaði eftir
að fá frá þeim ráðgjafa, sem hefði
víðtæka reynslu og þekkingu í
hjúkrunarmálum. Sá sér-
fræðingur, sem kom frá WHO var
Maria Tito de Moraes. Hún lagði
eindregið til að stofnuð yröi
námsbraut í hjúkrunarfræði við
Háskóla Islands.
Má segja að þetta hafi verið
fyrsta virka kveikjan að stofnun
námsbrautar í hjúkrunarfræði við
Háskóla íslands, þótt hugmyndir
um hjúkrunarmenntun í háskóla
hafi löngu áður verið til umræðu.
Meira að segja skrifaði Vilmundur
Jónsson, landlæknir um þetta í
Hjúkrunarkvennablaðið árið 1942
og sagði m.a. „þarf naumast meira
en einn pennadrátt í háskólareglu-
gerðina til þess að hjúkrunarfræði
verði viðurkennd háskólagrein til
B.A. prófs“
Eftir nána og víðtæka athugun á
þessu máli kom brátt í ljós að
fjöldamörg önnur rök hnigu að því
að slík námsbraut gæti orðið
veigamikið framfaraspor fyrir
heilbrigðisþjónustuna í landinu. Á
þessum grundvelli var námsbraut
í hjúkrunarfræðum stofnuð við
Háskóla íslands haustiö 1973, í
rektorstíð Magnúsar Más Lárus-
sonar og með stuðningi fjölda
aðila, sem þá fjölluðu um heil-
brigðis- og menntunarmál í land-
inu.
Auk þess hefur deildin notið
stuðnings frá WHO vegna þess að
þarna er verið að vinna veigamikið
brautryðjendastarf í menntunar-
málum á sviði hjúkrunar. Ráðgjaf-
ar WHO á sviði hjukrunarmála,
sem heimsótt hafa ísland og dvalið
hér lengri eða skemmri tíma, hafa
allir talið bestu framtíðarlausn
okkar vera að færa hjúkrunar-
menntun í háskóla.
Nú hefur háskólinn brautskráð
23 hjúkrunarfræðinga og náms-
brautin hlotið viðurkenningu
eriendra háskóla. Hin ömurlega
niöurstaða kjaradóms í máli
hjúkrunarfræðinga mun byggjast
á misskilningi á launamálum
háskólamanna og vanþekkingu og
verður að skoðast sem hörmulegt
sl.vs á mati á gildi menntunar,
störfum og kjörum þessara
kvenna. Er því þess að vænta að
þetta verði leiðrétt sem allra fyrst
og verði ekki til að halda launum
allrar hjúkrunarstéttarinnar
niðri, svo hún verði áfram lág-
launakvennastétt.
Hér kemúr enn skýrt í ljós að
sagan hefur endurtekið sig. ís-
lenskur kjaradómur hefur nú
nýlega sýnt að hann hefur sama
sjónarmið og dómarinn í Denver.
Háskólamenntuð stétt sem saman-
stendur af konum eingöngu á að
hafa lægri laun en allar aðrar
háskólamenntaðar stéttir, en þar
eru karlmenn yfirleitt í meiri-
hluta.
Réttlætismál íslensku
hjúkrunarstéttarinnar hafa ekki
náð fram að ganga þrátt fyrir nær
60 ára baráttusögu og það er
augljóst að þótt aflað sé þeirrar
menntunar, er sambærileg er við
það sem bezt gerist erlendis, nægir
það ekki heldur. Verður vart önnur
skýring á því, en að hér sé verið að
mismuna í launum og vanvirða
starf eftir kynjum.
Um það leyti er námsbrautin
hóf göngu sína urðu nokkrar
umræður við kaffiborðið á R.K.Í.-
fundi. Þá sagði einn fundarmanna,
læknir, sem fylgdist vel með
orðaskiptum. „Það er engin
menntun of góð fyrir hjúkrunar-
stétt, og hún verður aldrei of-
menntuð."
María Pétursdóttir.
skólastjóri
Mýja hjúkrunarskólans.
Háskólarektor, Guðlaugur Þorvaldsson, afhendir hjUkrunar-
fræðingi B.Sc.-skírteini sitt 1978.