Morgunblaðið - 22.07.1988, Blaðsíða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 22. JÚLÍ 1988
Áhyggjm- af meng-
un vaxandi í Svíþjóð
Aðgangur að víðáttumiklum og ósp-
illtum náttúrusvæðum hefur löng-
um þótt sjálfsagður hlutur á Norð-
urlöndum, að Danmörku e.t.v. und-
anskilinni, og þess má finna mörg
dæmi í lifnaðarháttum og hugar-
heimi Norðurlandabúa. Í Finnlandi
á hver fjölskylda að heita má sum-
arhús við vatn einhvers staðar í
skógi og helst á ekkert að sjást til
nágrannans nema í mesta lagi reyk-
urinn af strandarsánu hans. A sól-
björtum sunnudegi í mars eru nor-
skar borgir auðar og yfirgefnar því
allir sem vettlingi geta valdið eru
á gönguskíðum til fjaila. i sænskri
lögfræði hefur í gegnum aldirnar
þróast sérstakt hugtak varðandi
afnot almennings af náttúrunni,
„allemansrátt", en það er sam-
kvæmt sænsk-íslenskri orðabók
„almenningsréttur til umferðar um
land og landnytja".
En þessi náttúruauður okkar
Norðurlandabúa er í hættu; almenn-
ingur í Svíþjóð á óbreyttan rétt til
að veiða á færi í stöðuvötnum en
við æ fleiri vötn í Suður-Svíþjóð
stendur aðvörun um að fiskurinn
sé ekki ætur og æ fleiri spyija
sjálfa sig hvort velmegunin sé ekki
of dýru verði keypt, hvort tært vatn
og loft sé ekki grundvöllur allrar
velmegunar? Daglega birta blöðin
fréttir um mengun og umhverfís-
mál. Stundum varðandi heims-
byggðina alla eins og gatið í ósón-
laginu yfír Norðurpólnum, stundum
svæðisbundin vandamál eins og
súmun jarðvegs, skóga og vatna í
Suður-Svíþjóð, eða þá einstök
hneyksli eins og þegar um daginn
kom í ljós að verksmiðja ein nálægt
Helsingjaborg hefði í mörg ár
hleypt út langt umfram leyfílegu
magni af blýi með þögulu samþykki
yfírvalda.
Stjórnmálamenn
og mengfun
Umhverfísvemd er að sjálfsögðu
líka á vömm allra stjómmálamanna
í Svíþjóð, enda kosningar í haust.
Margir efast þó um vilja og getu
gömlu flokkanna til að snúa þróun-
inni við eins og sýnir sig í skoðana-
könnunum; hinn nýstofnaði um-
hverfísflokkur hefur fengið milli
fímm og tíu prósent atkvæða og
því miklar líkur til þess að hann
nái fjórum prósentum í kosningun-
um og komist þar með inn á þing.
Eitt dæmi um áhrifaleysi stjóm-
málamanna er ákvörðun borgarráðs
í Stokkhólmi 1980 um að einkabíla-
umferð í miðbænum ætti að minnka
sem svarar tuttugu prósentum á
þessum áratug. Það fór þó á annan
veg. í kjölfar velmegunar og lágs
bensínverðs hefur bílum fjölgað í
Stokkhólmi eins og annars staðar;
úr 480.000 bílum í miðbænum á
sólarhring 1980 í 570.000 1988.
Spáð er frekari fjölgun bíla í Stokk-
hólmi um 20—30 prósent fram að
aldamótum og uppi em hugmyndir
um nýja vegi, brýr og brautir í
kringum og gegnum borgina, m.a.
eina þvert í gegnum perlu borgar-
innar, Djurgárden, sem allt frá því
á dögum Bellmans hefur verið lysti-
garður Stokkhólmsbúa.
A þjóðminjasafninu í Stokkhólmi
var í vetur sýning um áhrif mengun-
arinnar á sögufrægar byggingar í
borginni. Hét hún því tvíræða nafni
„Luftangrepp" (loftárás). Menn
gátu þar á misgömlum ljósmyndum
fylgst með hvemig aldagamlar
styttur em smám saman byijaðar
að molna niður. A myndum frá alda-
mótum em þær ennþá eins og nýjar
en á seinni myndum em margar
hveijar götóttar og illa famar.
Hvemig koma þær til meó að líta
út eftir hundrað ár í viðbót? Ástand-
ið er að vísu ekki eins slæmt og í
Kraká í Póllandi eða í Aþenu og
víðar, en hafa ber í huga að sögu-
legar fomar byggingar í Svíþjóð em
oftast úr saridsteini sem veðrast
mun fljótar en marmarinn á Akró-
pólis. Mengað loft hefur ekki ein-
göngu slæm áhrif á styttur; vitað
er að krabbamein og ofnæmi er
tíðara í stórborgum en annars stað-
ar og er mengunin sennilega að
hluta til orsökin.
Frá áramótum 1989 verður
skylda í Svíþjóð að hafa hreinsun
á útblæstri á öllum nýjum bílateg-
undum. Ætlunin var að með því
myndi minnka mengun af völdum
bíla um 30 prósent fram að alda-
mótum, en vegna sívaxandi bílaum-
ferðar má varla vonast til annars
heldur en að hún standi í stað.
Slæmt ástand í Gautaborg
Hvergi í Svíþjóð er umræðan um
umhverfísmál eins áköf og á Vest-
urströndinni því þar er ástandið
einna verst. Þangað berst töluverð
mengun með vindum frá Bretlandi
og meginlandinu og hvergi er eins
mikið af iðnaði hættulegum um-
hverfinu.
Hvergi í Svíþjóð er loftið eins
slæmt og í Gautaborg. Nú er svo
komið að blaðið Göteborgs-Posten
birtir daglega tölur um mengunar-
ástandið til þess að foreldrar geti
haldið börnum með ofnæmi innan
dyra þegar verst er. Á hveijum
vetri, einu sinni eða oftar, gerist
það í köldu og lygnu veðri sem
nefnist „inversion", að lag af köldu
lofti leggst eins og lok yfír bæinn
Mótmælendur hafa I vetur reynt að stöðva byggingu hraðbrautar milli Gautaborgar og Uddevalla.
U.þ.b. 400 manns hafa verið dæmdir í sekt og eru þetta stærstu réttarhöldin sinnar tegundar í Svíþjóð.
og undir því safnast mengunin sam-
an og hverfur ekki meðan logn er.
Síðast gerðist þetta í byijun desem-
ber og þá hvöttu yfirvöld borgarbúa
til að skilja bílana eftir heima og
fara með strætisvagni eða spor-
vagni í vinnuna. Talið er að bílaum-
ferð í Gautaborg hafí sjaldan verið
meiri heldur en þann daginn. Fólk
hugsaði: „Jæja, þá verður þröngt í
strætó, ætli það sé ekki best að
fara á bfl.“ Borgaryfirvöldin heimta
nú lagabreytingar sem heimila þeim
að banna eða takmarka bílaumferð
þegar mengunin er mest.
í maímánuði vakti það mikla at-
hygli þegar eitraðir þörungar ollu
físka- og seladauða í Skagerak.
Vísindamenn halda því fram að
þörungamir séu ein afleiðing þess
að mengun sjávar og lofts hafí rask-
að jafnvægi lífríkisins.
Annað átakanlegt dæmi um
kæruleysi gagnvart umhverfinu
fengu íbúar á Vesturströndinni
norðan við Gautaborg í september
í fyrra þegar grískt skip losaði sig
við nokkur hundruð tonn af olíu á
leið sinni til Englands. Hér var sem
sé ekki um slys að ræða heldur
íslenskur hreinsunarmaður
Einn hreinsunarmanna var um
tíma Þór Þorsteinsson, 18 ára að
aldri, frá Akurhól á Rangárvöllum
og kominn til Svíþjóðar í ævintýra-
leit.
— Ég fór á puttanum ef svo má
segja með amerískum hjónum sem
sigla í kringum heiminn á litlu segl-
skipi og taka stundum farþega með
sér. Ég fór með þeim frá Islandi
til Færeyja og Hjaltlands og síðan
hingað til Svíþjóðar. Þá frétti ég
að það vantaði fólk í olíuhreinsun
og sótti um vinnu hér.
Hvemig líst þér á vinnuna?
— Þetta er seinlegt og skítugt
og allt að heita má unnið með hand-
afli. Fyrst er olíunni mokað í sekki
sem keyrðir eru í land. Síðan er
sprautað heitu vatni með háum
þrýstingi á klettana og flotgirðing
er þá látin liggja í vatninu fyrir
neðan til að forðast að olían fari
aftur út í sjóinn. Það gengur þó
ekki alltaf samkvæmt uppskriftinni
heldur fer töluvert magn út í vatn-
ið og leysist upp þar. Þá er líka
vinnuhraðinn minni heldur en ég
er vanur, sérstaklega hjá sumum
ungu krökkunum. Þeir eru ekki
vanir að hamast eins og við gerum
heima.
Ertu farinn að hugsa meira um
umhverfismál síðan þú byijaðir hér?
— Já, það er óhjákvæmilegt.
Umræðan hér um mengun er miklu
meiri en á íslandi sem von er. Þó
að veðrið sé heiðskírt og hvergi ský
að sjá get ég með eigin augum séð
að loftið hér er ekki eins tært og á
íslandi. Mér fínnst fólk heima hugsa
alltof lítið um hvemig best megi
varðveita það óspillta vatn og loft
sem við eigum. Þá menn sem fremja
níðingsverk á borð við þetta hér
ætti að taka fasta og láta þá vinna
kauplaust þangað til allt er hreint.
Snúist gegn hraðbraut
Skammt frá stríðinu við olíu-
mengunina í Skeijagarðinum hefur
í vetur staðið annað stríð, sem vak-
ið hefur athygli um land allt. í sept-
ember ákvað nefnilega ríkisstjórnin
skyndilega að byggja ætti 40 kíló-
metra hraðbraut á E6-veginum
sunnan við Uddevalla, þrátt fyrir
gefin loforð um að ekki yrðu byggð-
ar fleiri hraðbrautir í gegnum þétt-
byggð svæði. Þessi vegur liggur
Þór Þorsteinsson var í vetur einn
olíuhreinsunarmanna á eyjunni
Tjörn norðan við Gautaborg.
m.a. beint í gegnum Ljungskile,
3.000 manna sjávarþorp. Birgitta
Dahl, umhverfismálaráðherra, hef-
ur lengi talað um að þungavöru-
flutninga eigi að færa yfir á járn-
brautirnar en þróunin er í hina átt-
ina. Á E6, sem er umferðaræð
Norðmanna til meginlandsins, fara
yfír þúsund vörubílar á sólarhring
og þeim fjölgar ört. Mengun frá
vörubílum er verri en frá venjuleg-
um bensínbílum og engin hreinsun
á útblæstri þeirra er væntanleg á
næstu árum.
Hvergi í Svíþjóð er skógurinn
eins skemmdur af völdum mengun-
ar og einmitt á þessu svæði norðan
við Gautaborg og veldur því um-
ferðin á E6 og efnaiðnaðurinn í
Stenungssund rétt hjá. Umhverfis-
sinnar í nágrenninu og frá öllu
landinu hafa því mótmælt hrað-
brautinni og oft reynt að stöðva
lagningu hennar með því að setjast
í kringum vélamar, en hafa verið
teknir fastir. U.þ.b. 400 manns
hafa verið dæmdir í sekt fyrir að
hlýða ekki skipun lögreglunnar að
færa sig, þeirra á meðal þjóðkunnir
rithöfundar eins og Sara Lidman,
nokkrir prestar og tveir lögreglu-
menn.
Margir eru þó hlynntir hrað-
brautinni, því hún mun fækka slys-
um á E6 sem eru óttaleg mörg (þó
sérstaklega norðan við Uddevalla).
Telja þeir mótmælendur vera lítinn
hóp sem ekki viðurkennir lýðræðis-
legar ákvarðanir; tölur og spár um
skemmdir vegna mengunar ýktar
og ef eitthvað sé að þá lagist það
með tímanum og betri tækni.
Því má segja að deilan um hrað-
brautina sunnan við Uddevalla sé
líka deila um framtíðarstefnu
Svíþjóðar. Er allt í lagi að keyra
áfram eins og hingað til eða er rót-
tækra breytinga þörf nú þegar?
Svarið við þeirri spurningu gefur
náttúran sjálf að lokum.
TEXTI OG MYNDIR:
Marteinn Ringmar
„spamað" af hálfu skipstjóra.
Megnið af olíunni rak að eyjunni
Tjörn og drap í fyrstu umferð þús-
undir sjófugla, aðallega æðarfugl
og langvíu. Hátt í hundrað manns
hafa síðan unnið við að hreinsa
kletta, sker og strendur. Ætlað er
að verkið kosti 50 milljónir sænskra
króna, 365 millj. ísl. kr., þegar því
lýkur einhvem tímann í haust.
Svíar eiga rétt á veiði i stöðuvötnum en við æ fleiri vötn stendur
aðvörun um að fiskurinn sé ekki ætur. Eins og hér, vegna kvikasilf-
urs, við Skarsjön sunnan við Uddevalla.