Morgunblaðið - 22.07.1988, Blaðsíða 18

18
MORGUNÉLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 22. JÚLÍ 1988
EITUR OG
ÁBURÐUR
Ein af pappírssamfellum Jóhanns Eyfells sem heitir „Mismunar
notið“.
Hallgrímur Helgason listmálari velur orðin „drullukökur sem öðlast
ekki lífsvott" yfir þessi verk, og Hallgrímur segir „eitt af okkar
betri skáldum" hafa kallað þau „innrammaðar moldar-pizzur“, Bragi
Asgeirsson segir þau „ljóðrænan óð sjálfra grómagna náttúrunnar",
en Aðalsteinn Ingólfsson segir að „í þeim sjáum við sköpunina í sinni
upprunalegustu og kannski sönnustu mynd“.
eftirHannes
Lárusson
Listahátíðarannáll í Lesbók
Skrif Valtýs eru nú sögð vera mein-
leysislegt hjal „sem með tímanum
verður ekki annað en eintóm van-
virðing og andlegur dónaskapur".
Hallgrímur segist hafa dreift frétta-
tilkynningu „þar sem ég gaf vissar
vísbendingar gáfuðum listáhuga-
mönnum". En það kemur að litlu
gagni því Valtýr er þá haldinn
„áhugaleysi" og „almennri van-
þekkingu á nýjungum auk óná-
kvæmni..." og otar „klisjur
.. .sem sveitamenn grípa jafnan
til.. .setningar eins og „persónu-
lega finnst mér“ sem aldrei ætti
að fínnast í texta gagnrýnanda".
Hallgrímur telur skrif Valtýs eina
aðal orsök þess að „það er bara
ekki tekið mark á Mogganum...“
En leggur að lokum til: „Hvernig
væri nú að ráða víðsýna, unga, sér-
menntaða og duglega menn í stað
þeirra gömlu ...“
En þegar þetta kvörtunarbréf er
skoðað betur kemur í ljós að í að-
finnslunum í garð Valtýs virðist
Hallgrímur hitta sjálfan sig fýrir lið
fyrir lið. Og nú hafa mál snúist á
þann veg að ekki verður lengur
kvartað undan skrifum Valtýs og
því óorði sem þau komu á Morgun-
blaðið, en Hallgrímur er nú sjálfur
farinn að taka út menninguna fyrir
sama blað, þó á þann hátt, að um-
vandanimar sem hann beindi að
gagnrýnanda Morgunblaðsins hafa
orðið, nánast orðrétt, lýsing á hans
eigin aðferðum. Þannig að úr þessu
„meinleysislega hjali.. .verður ekki
annað en eintóm vanvirðing og and-
legur dónaskapur .. .áhugaleysi,
almenn vanþekking á nýjungum
auk ónákvæmni". Og Hallgrímur
hikar ekki við að byggja alla sína
úttekt á Listahátíð í Reykjavík á
„klisjum .. .eins og „persónulega
fínnst mér““. Hér á eftir mun ég
sýna framá, með nokkmm tilvitn-
unum, hvemig atlagan að Valtý
hefur orðið að áhrínsorðum hvað
varðar myndlistarrýni Hallgríms og
hygg ég að ekki muni Hallgrímur
síður hafa rennt gmn í eðli dóma
sinna um aðrar listgreinar.
Hallgrímur byijar umfjöllun sína
á myndlist á Listahátíð þannig:
„Um myndlistina er það að segja
að mér fannst skorta á að séð væri
fyrir verkefnum fyrir okkur yngri
menn ...“ Um Norrænu konkret-
sýninguna á Listasafni íslands hafði
hann síðan þetta til málanna að
leggja: „Fróðleg og að því er virðist
ágætlega valin sýning þó ég játi
mig sigraðan gagnvart mikilli þekk-
ingu á þessu sviði.“ Um sýningu
Kjarvalsstaða þetta: „...Maður-
inn í íslenskri myndlist" og verður
manni þá spum hvaða maður það
sé? ... Ég viðurkenni að vísu hvað
það kom mér í opna skjöldu að sjá
hér engin verk eftir sjálfan mig ...“
Sýningu Nýlistasafnsins á verkum
Donalds Judds, Richards Longs og
Kristján Guðmundssonar er pakkað
inní yfírborðslegt smjaður fyrir
myndlist á „heimsvísu" („eins og
sveitamenn grípa oft til“). Á aðrar
sýningar er vart minnst, en háðug-
legast fer þó Hallgrími þegar hann
tekur við að skoða verk Jóhanns
Eyfells sem vikið var að í upphafi.
En skyldi nokkrum hafa hug-
kvæmst að mæla með skeiðklukku
lengdina á innliti Hallgríms í Gall-
erí Svart á hvítu og þann tíma sem
Hallgrímur þurfti til þess að bijóta
heilann um þann texta sem Jóhann
Eyfells skrifaði um verk sín í sýn-
ingarskrána?
List Jóhanns Eyfells
I umfjöllun um sýningu Jóhanns
Eyfells sem birtist í Dagblaðinu 14.
júní skrifaði Aðalsteinn Ingólfsson:
„Myndlist Jóhanns Eyfells hefur
vissulega alltof lítið verið til sýnis
hér í heimalandi hans. Því ber að
þakka Gallerí Svörtu á hvítu að
efna til sýningar á svokölluðum
pappírsamfellum (paper eollapsi-
ons) listamannsins þar sem kristall-
ast ýmis þau viðhorf sem liggja til
grundvallar myndlist hans í heild.“
„Það er mikil dýggð hjá
ungnm drengjum að
kunna að bíða átekta
og sjá hvað setur, eink-
um þegar þeir eru ekki
ungir lengur. Oft er það
ekkert annað en nýju
fötin keisarans sem
blasa við þegar fólk
þykist sjá framsækna
°g nýja hugsun í þeim
sem unglegast láta.“
Það er því ekki algerlega óviðeig-
andi að fara hér nokkrum kynning-
arorðum um list Jóhanns, víkja að
sögulegri stöðu hennar og mikil-
vægi og reyna að útskýra í grófum
dráttum hvaða höfuðþættir liggja
henni til grundvallar.
Nær alla starfsævi sína hefur
Jóhann unnið í Bandaríkjunum, en
búið síðustu tvo áratugi í Flórída
þar sem hann hefur gegnt prófess-
orsembætti í myndlist við Háskól-
ann í Mið-Flórída. Frá 1964 til
1969 var hann kennari við Mynd-
lista- og Handíðaskóla íslands og
var á þeim tíma einn aðal brautryðj-
andi og þátttakandi í þeim hræring-
um í hérlendri myndlist sem síðar
voru kenndar við Gallerí SÚM.
Sögulegar rætur í listsköpun Jó-
hanns er að fínna í umbrotum og
endurskoðun 5. áratugarins einkum
þar sem geijunin var sem mest á
þeim tímum þ.e. í stórborgum
Bandaríkjanna, New York og San
Fransisco, en Jóhann bjó á þessum
tímum í báðum borgum í nokkur
ár. Við fyrstu sýn virðast verk Jó-
hanns vera einskonar þrívítt „At-
hafnamálverk" þar sem tilviljunar-
kenndur samruni og storknun á sér
stað. Að þessu leyti svipar verkum
Jóhanns til málverka aðalhetju at-
hafnamálaranna, Jacksons Pollocks
og einnig til verka Kristjáns Davíðs-
sonar hér á landi.
En efnisnotkun Jóhanns, einkum
málmar og steypur, hafa gert hon-
um kleift að þróa áfram það sem
virtist ekki geta leitt til annars en
innatóms leiks. Þetta mætti orða
þannig, svo gripið sé til líkinga-
máls, að leikrænn neisti athafna-
málaranna umhverfist smám sam-
an, í meðförum Jóhanns, yfir í vits-
munalegan eld. Þessi eldur hefur
síðan brunnið í því sem hann kallar
„næmishyggju“ eða receptualism
(en þessi orð eru nýyrði á báðum
tungumálum). Næmishyggja skynj-
ar löggengi og frelsi, reglur og til-
viljun út frá algeru afstæði tiltek-
inna aðstæðna, þ.e. staðsetningu í
rými og órofa tengslum við afl
tímans. Verkleg afleiðing af næmis-
hyggju Jóhanns, þ.e. hans eigin
verk, r-ru í hæsta máta skynræn,
stundum á nær því yfírþyrmandi
hátt. Vandinn sem áhorfandinn
stendur einkum frammi fyrir er, að
þau virðast kippa frá áhorfandanum
öllum fyrirfram gefnum haldreipum
við túlkun þeirra. Þannig geta verk-
in ýmist talist vera háraunsæjar
afsteypur af tilteknum stað á jörð-
inni, en um leið sýnast þau vera
algerlega óhlutlæg og án sýnilegra
tengsla, jafnframt mætti líta á verk-
in sem afleiðingu eða afrit af tiltek-
inni athöfn. Með öðrum orðum verk-
in (þ.e. verk í anda næmishyggju)
bijóta upp eða rugla eigin tákn-
gildi. Þetta kallar Jóhann að hugsa
og skapa án fyrirfram gefins „verk-
færakassa", — sem nær öll hugsun,
bæði innan vísinda og lista, hefur
vanist að telja nauðsynlega for-
sendu fyrir eigin viðhaldi og starf-
semi.
Frá því þessar hugmyndir og
vinnuaðferðir Jóhanns tóku að mót-
ast um og uppúr 1960 hefur list-
sköpun hans verið samstíga, og um
sumt undanfari nær allra helstu
hræringa innan myndlistar í Evrópu
og Ameríku síðustu 3 áratugi. Fyrst
mætti minnast á augljósan skyld-
leika við rannsóknir „minimalist-
anna“ (,,naumhyggjumannanna“)
bandarísku, (sem m.a. Donald Judd
er ágætur fulltrúi fyrir), á endur-
tekningu, frávikum og skynjun (þ.e.
nálægð). í annan stað er list Jó-
hanns einskonar ný „náttúru-
hyggja“. Þar sjást um leið hliðstæð-
Eftirfarandi setning birtist með
stækkuðu letri á 4. síðu Lesbókar
Morgunblaðsins þann 9. júlí 1988:
yEr það sárgrætilegt að Listasafn
Islands láti blekkjast svo af þessu
hlálega gáfuhjali að það láti hafa
sig út í kvartmilljónakaup á þessum
drullukökum..." Undirritaður höf-
undur er Hallgrímur Helgason list-
málari. En þessi orð eru hluti af
heilsíðu úttekt ásamt eigin mynd-
skreytingu, á atburðum nýafstað-
innar Listahátíðar í Reykjavík sem
ritstjóri Lesbókarinnar mun hafa
falið Hallgrími að gera.
Orðin sem vitnað var til eru við-
höfð um verk og hugsun eins virt-
asta og óumdeilanlega eins yfír-
gripsmesta brautryðjanda íslenskr-
ar nútímamyndlistar, Jóhanns Ey-
fells. Það sem kallað er „drullukök-
ur“ og ofar í sömu grein er nefnt
„moldar-pizzur", (og sú líking
reyndar sögð vera tilvitnun í
„... eitt af okkar betri skáldum"),
eru verk Jóhanns Eyfells sem hon-
um var boðið að sýna í tengslum
við Listahátíð í Gallerí Svart á hvítu
við Laufásveg. Þegar talað er um
„hlálegt gáfuhjal" sem séjafnframt
„fræðilegar hækjur .. .sem .. .af-
hjúpa hina andlegu eymd er að
baki býr“ er verið að vísa til útskýr-
inga sem Jóhann skrifaði um þá
listhugsun sem hann hefur verið
að fága og dýpka í nær 30 ár og
prentaðar voru í sýningarskrá sem
fylgdi ofangreindri sýningu á verk-
um hans.
„Andlegnr dónaskapur“
16. september 1986 birtist í
Morgunblaðinu kvörtun frá Hallg-
rími Helgasyni um viðbrögð annars
af þáverandi myndlistargagnrýn-
endum blaðsins við sýningu hans.
Þar segin „Og enn á ný hef ég
orðið fyrir því óhappi að Valtý hef-
ur tekist að hafa upp á verkum
mínum..." í greininni segist
Hallgrímur hafa setið fyrir Valtý
með skeiðklukku og reiknað út
„ . . .og þá eru eftir 27 [sekúndur]
sem ætti að vera nokkuð rúmur tími
til þess að skoða þær 37 olíumynd-
ir og 16 teikningar (auk annarra
143ggja í bók) sem sýningin telur“.
Veldu
Steinvara
2000
gegn
steypu-
skemmdum
'má!ningh/f
ur við íslensk náttúruöfl og enn-
fremur list Kjarvals. En virðast þá
ekki síður enduróma í því sem upp
úr 1970 var kallað „land list“
beggja vegna Atlandshafsins þar
sem listamenn unnu verk sín beint
í landið eða útfrá því og öflum þess.
(Hér má nefna listamenn eins og
Robert Morris og Walter de Maria
sem fulltrúa fyrir þessi vinnu-
brögð). Einnig má minnast á
margvíslegar kerfisrannsóknir sem
tengjast krufningu á grundvallandi
öflum í sögulegum, heimspekileg-
um, félagslegum, eða eðlisfræðleg-
um skilningi, sem er kjarninn í hinni
svonefndu hugmyndalist.(En hér
mætti vísa til listamanna á borð við
Hans Haacke og Daniel Buren.)
Rannsóknir af þessari gerð sem öll
listsköpun Johanns hefur ávallt
endurspeglað snúast um það sem
Jóhann kallar í hugmyndakerfi sínu
hreyfiveldi nauðsynjar (operati-
onal necessity).
Kristöllun á hreyfiveldi nauðsynj-
ar í list Jóhanns er til að mynda
að fínna í notkun hans á hringform-
inu sem er ein afleiðing aðdráttar-
afls, í rannsóknum hans á flæði og
storknun en ofar öllu í átökum hans
við eðli athafna og hreyfingar og
óstöðvandi framrás tímans. I þess-
um efnum hefur Jóhann ekki aðeins
verið samstíga í hugsun sinni og
vinnu við listamenn einsog Joseph
Beuys og Richard Serra heldur
einnig heimspekinga eins og Michel
Foucault og Gilles Deleuze. Og er-
um við þá komin að þungmiðjunni
í listsköpun Jóhanns, sem horfist í
augu við núið sem tekur til upplif-
una og skynjunar verkanna, og til
þeirra afla sem búa að baki við-
halds á gagnkvæmri næmni áhorf-
enda og (list)skapenda.
En hver sem hughrifín af verkum
Jóhanns eða skynsamlegum við-
brögðum við þeim kunna að vera,
— en ásýndir skynseminnar hafa
oft fengið verri dóma en að vera
nefndar „hlálegt gáfuhjal", — þá
fer ekki hjá því að mikilvægi marg-
slunginna og meðvitaðra skýrskot-
ana sem verk Jóhanns Eyfells búa
yfir muni, eftii því sem tímar líða,
koma enn betur í ljós fyrir þeim sem
láta sig listir varða.
„Vanvirðing“
Bragi Ásgeirsson skrifar um verk
Jóhanns á umræddir sýningu í
Morgnblaðið 8. júní: „í þessu ferli
er fólgin mikil fegurð og heilmikill
sannleikur um lífið, þróun lífsins
svo og tímann og rýmið“. Og Bragi
skrifar ennfremur um verkin: „Til-
brigðin í myndunum eru mörg, allt
frá mjög ljósu ferli til dökkra jarð-
lita, og verða líkust ljóðrænum óð
til sjálfra grómagna náttúrunnar
og eilífðarinnar".
Nú mætti kom áfram með þá
mótbáru að ekkert sé athugavert
við að smekkur manna sé ólíkur,
og því geti sömu verkin verið fyrir
mismunandi fólki ýmist „drullukök-
ur“ eða „ljóðrænn óður“. Og smekk-
dómar eru að sönnu jafnframt sá
mikilvægi snertipunktur þar sem
upplifun áhorfandans mætir þeirri
forsendu sem tiltekið listaverk legg-
ur fram. En smekkdómar eru hins
vegar aðeins einn þáttur listanna
(og allra hluta sem lúta fagurfræði-
legri upplifun), aðrir þættir taka
einkum mið af siðfræðilegum og
þekkingarfræðilegum þáttum. T.d.
getur listaverk verið siðspillandi og
hættulegt burt séð frá fegurðar-
gildi. Og öll listaverk eru í mismun-
andi miklum mæli byggð á þekk-
ingu; tökum t.d. augljósan þátt
tækni og verkkunnáttu í fram-
kvæmd listar. Gagnvart siðfræði
og þekkingu getur aldrei ríkt algert
afstæði, þ.e.a.s. margvísleg málefni
sem koma inn á siðfræði og þekk-
ingu eru að verulegu leyti grund-
völluð á samkomulagi sem hafið er
yfir persónulegan smekk.
Ástæða þess að ég fer út í þessa
sálma hér er að hluta til sú, að
þegar listir eru annars vegar er
mörgum hætt við að mikla upp
þátt smekks en gleyma þá oft mikil-
vægi hinna þáttanna tveggja auk
ýmissa annarra þátta sem gætu þá
ef til vill eins tengst guðfræði eða
frumspeki. Einmitt þessi miklun á
mætti einstaklingsbundinna smekk-
dóma á sér stað, jafnvel í ýktum
+