Morgunblaðið - 23.07.1988, Side 22

22
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 23. JÚLÍ 1988
Ráðstefna um málefni norðurheimskautssvæða:
Þörfin fyrir ýtarlegi’i rann-
sóknir og samstarf er brýn
- segir Franklyn Griffith prófessor í alþjóðastjórnmálum
Á HÓTEL Örk í Hveragerði
þinga þessa dagana fjórtán emb-
ættis- og fræðimenn frá átta
þjóðlöndum sem eiga sameigin-
legan áhuga á málefnum norður-
heimskautssins. Þessi hópur hitt-
ist nú fyrsta sinni. Verkefni
fundarins er að móta áætlun um
rannsóknir á norðurslóðum sem
eiga að varpa ljósi á þau vanda-
mál sem við er að etja í þessum
heimshluta. „Fundurinn er
óformlegur og við komum hing-
að sem einstaklingar, ekki full-
trúar rikisstjórna eða stofnana.
Sóknin inn á norðurslóðir verður
sífellt meiri og breytingarnar
sem fylgja í kjölfarið byltingar-
kenndar. Þörfin fyrir nánara
samstarf og rannsóknir á þessu
sviði er mjög brýn,“ sagði Frank-
lyn Griffith prófessor í alþjóða-
stjórnmálum við háskólann í Tor-
onto og annar aðalhvatamanna
ráðstefnunnar.
Af hálfu íslendinga situr Gunnar
Gunnarsson stjórnmálafræðingur
ráðstefnuna. Hópinn mynda sér-
fræðingar frá Bandaríkjunum,
Kanda, Sovétríkjunum og Norður-
löndunum fimm. Ráðstefnan er
skipulögð af Franklyn Griffíth og
starfsbróður hans Oran Young sem
er sérfræðingur í alþjóðastjóm-
málum við Dartmouth-háskólann í
Bandaríkjunum. Þeir höfðu for-
göngu um að afla styrkjar til verk-
efnisins hjá rannsóknarstofnun í
Chicago. Verkefnið hefur mætt
miklum skilningi og þegar er búið
að fjármagna fundi hópsins næstu
árin, að sögn Gunnars.
Nýjar aðstæður kalla
á ferskar hugmyndir
„Viðhorf okkar til norðurheim-
skautsins hefur gengið sér til húð-
ar. Þær öru breytingar sem eiga
sér stað kalla á nýjan hugsunarhátt
og ferskar hugmyndir. Það hvílir
mikil og sameiginleg ábyrgð á þeim
ríkjum sem eiga lönd á norðurslóð-
um að bregðast við breyttum efna-
hagslegum og félagslegum aðstæð-
um,“ sagði Oran Young.
„Áhrifín af vaxandi hemaðarum-
svifum og aukinni sókn í auðlindir
verða ekki séð fyrir. Vistkerfí norð-
urheimskautsins er ákaflega við-
kvæmt og þau spjöll sem þar eru
unnin mást aldrei burt. Því er mikil-
vægt að menn fari sér hægt og
kanni hlutina til hlítar."
Verðfall á gasi og olíu síðastlið-
inn áratug leiddi til þess að olíuleit
á norðurslóðum varð minni en
margir höfðu spáð. Griffíth kvað
þetta tímabundið ástand. Þegar
orkuverð á heimsmarkaði hækkaði
að nýju myndu olíufyrirtækin sækja
af fram af fullum þunga á þessu
svæði. Flutningur á eldsneyti frá
lindum á norðurhjara væri gífurlegt
vandamál. Miklar framkvæmdir og
auknar samgöngur byltu lífí frum-
byggja á þessum slóðum. Hætta
væri á mengun eða slysum við
meðferð þessara efna og afleiðing-
arnar gætu orðið mjög alvarlegar.
Þurfum að skoða alla
þætti í samhengi
„Við þurfum að fyrirbyggja
óhöpp og leysa vandamálin áður en
þau koma upp. Þegar á hólminn
er komið er of seint að setjast niður
og hugsa málið upp á nýtt. Nú er
rétti tíminn," sagði Griffíth. „í
þessu efni stoðar lítið að vera sér-
fræðingur á einu sviði. Við þurfum
að skoða alla þætti í samhengi til
þess að geta mótað heildarstefnu. “
Ein af mörgum ástæðum þess
hversu náttúra norðurskautsins er
viðkvæm fyrir mengun er lítil úr-
koma. Skaðleg efni skolast ekki
burt heldur setjast fyrir og hlaðast
upp í umhverfinu. Young benti á
að loftmengun yfír norðurpólnum
væri orðin svo mikil að veðurfræð-
ingar töluðu um viðvarandi móðu,
„the artic haze“. Þá hleðst koltví-
sýringur upp í andrúmsloftinu og
stuðlar að eyðingu ósonlagsins.
Þetta hefur svo aftur áhrif á veðra-
kerfi á norðurhveli.
Öryggismál verða í brennidepli
þessa samstarfshóps. Hemaðarum-
svif í norðurhöfum hafa farið vax-
andi og norðurskautið er mikilvæg
siglingaleið skipa og kafbáta. Stór-
veldin hafa tekið fyrsta skrefíð í
átt til kjamorkuafvopnunar, en að-
spurður sagði Young að menn væm
ekki á eitt sáttir um áhrif hennar
á þróun mála í þessum heimshluta.
„Ef stórveldin ná samkomulagi
um fækkun langdrægra kjamorku-
vopna getur brugðið til beggja vona.
Vígvæðing í höfunum gæti aukist
og hlutverk kafbáta orðið mun mik-
ilvægara. Það eru margir sam-
verkandi þættir sem ákvarða hem-
aðarlegt mikilvægi þessa svæðis,“
sagði Young.
Tillit tekið til skoðanna
og réttinda frumbyggja
„Tæknimenningin hefur rofið
einangrun fmmbyggja á norður-
slóðum og gjörbylt lífi þeirra á
skömmum tíma. Þessar öm breyt-
ingar valda félagslegan vanda og
margir vísindamenn spyija sig
hvort ekki hafí verið hætt á tæp-
asta vað,“ sagði Griffíth. „fbúar
þessara svæða telja að örlög þeirra
séu í hendi ráðamanna sem hafa
lítinn eða engan skilning á aðstæð-
um.
í þessari umræðu er nauðsynlegt
að taka tillit til sjónarmiða fmm-
byggjanna og tryggja sjálfsákvörð-
unarrétt þeirra. Farsælasta stefnan
yrði eflaust sú að minnka miðstýr-
ingu og veita þeim aukið sjálf-
stæði, en það þýðir að ríkisstjórnir
þurfa að láta völd af hendi,“ sagði
Griffíth.
„Það má hugsa sér að þessi svæði
verði vemduð eins og þjóðgarður.
En þar með er ekki sagt að hags-
munir íbúanna verði tryggðir. Við
þekkjum dæmi þess að aðgerðir til
náttúmvemdar, svo sem friðun
dýrategunda, hafí kippt fótunum
undan lífsafkomu fmmbyggjanna,“
sagði Young.
„Það er einstakt í sögunni að
eitt heimssvæði sé á þennan hátt í
brennidepli, en takist okkur að leysa
þessi margþættu vandamál á sviði
náttúruvemdar, efnahags og sam-
félagsmála væri ugglaust hægt að
draga af því lærdóm sem nýst get-
ur í öðmm heimshlutum."
Þeir Griffith lögðu áherslu á að
hópurinn starfaði sjálfstætt, óháð
stjómvöldum og hefðu meðlimir
hans ólíkar skoðanir á málefninu.
„Við viljum eiga frumkvæði að
rannsóknum, sem geta varpað ljósi
á þá kosti sem stjómvöld standa
frammi fyrir. Sjónarmiðið hefur til
þessa verið of þröngt, en með vísýni
ætti að vera hægt að fyrirbyggja
mistök. Þessi hópur mun láta í sér
heyra og við trúum því að eftir
skoðunum okkar verði hlustað,"
sagði Young.
ísland leikur Iykilhlut-
verk í áætlunum NATO
Melvin Conant vann að rann-
sóknum á sviði alþjóðastjómmála
fyrir Bandaríkjaher á ámnum eftir
síðustu heimstyíjuöld. Hann réðst
síðar til olíufélagsins Standard Oil
og vann í þijá áratugi við upplýs-
Morgunblaðið/Þorkell
„Það hvílir mikil og sameiginleg
ábyrgð á þeim ríkjum sem eiga
lönd á norðurslóðum að bregðast
við breyttum efnahagslegum og
félagslegum aðstæðum," sagði
Oran Young, prófessor í alþjóða-
stjórnmálum við Dartmouth-
háskólann.
ingaöflun um allan heim fyrir
stjómendur þess. í tíð Ford forseta
var Conant kvaddur sem ráðgjafi í
Hvíta húsið. Fyrir nokkrum árum
stofnaði hann ráðgjafarfyrirtæki
sem selur þjónustu sína stórfyrir-
tækjum og ríkisstjómum víða um
heim.
„Ég hef alla tíð haft mikinn
áhuga á málefnum norðurheim-
skautsins sérstaklega því sem lýtur
að eldsneytisöflun og öryggismálum
á þessu svæði," sagði Conant.
„Undanfama áratugi höfum við
orðið vitni að hervæðingu í norður-
höfum sem enginn sér fyrir endann
á. Þetta svæði er frá sjónarhóli
öryggismála eitt hið mikilvægasta
í veröldinni. Þar leikur ísland lykil-
hlutverk, sem er ekki sambærilegt
við stöðu neins landssvæðis í heim-
inum. Atlantshafsbandalagið legg-
Breskur og bandarískur kafbátur f norðurhöfum.
Morgunblaðið/Þorkell
„Við þurfum að fyrirbyggja
óhöpp og leysa vandamálin áður
en þau koma upp. Þegar á hólm-
inn er komið er of seint að setj-
ast niður og hugsa málið upp á
nýtt. Nú er rétti tíminn," sagði
Franklyn Griffith prófessor í al-
þjóðastjórnmálum við háskólann
í Toronto.
ur eftirlit með GIUK-hliðinu til
grundvallar í vamaráætlunum
sínum og engin vafi leikur á að
yfírstjóm bandalagsins verður að
vera tilbúin að leggja allt í sölumar
til að tryggja sér traust og stuðning
íslenskra stjómvalda við fram-
kvæmd hennar.“
Hulunni svipt af kaf-
bátum undir ísnum
Conant benti á að kafbátar
þyrftu ekki lengur að sigla yfir
norðurheimskautið til þess að kom-
ast í skotfæri við Bandaríkin eða
hvar sem er í norðurhöfum hæft
skotmörk á Atlantshafsströnd
Bandaríkjanna svo dæmi væri
nefnt.
„Það eru einkum tvö atriði sem
huga verður að í þessu sambandi.
Kafbátamir hafa til þessa haft skjól
af íshellunni og heita má að norður-
póllinn sé eini staðurinn þar sem
þeir geta leynst. Bæði stórveldin
þróa nú tækni til þess að svipta
þessari hulu af, þannig að hægt
verði að fylgjast með kafbátaferð-
um undir ísnum. Næsti áratugur
mun einkennast af kapphlaupi um
það hvor aðilinn verður fyrri til að
fullkomna þessa tækni.
Þá er líklegt að kafbátar muni í
framtíðinni geta hæft hvaða skot-
mark sem er nánast hvaðan sem
er. Þessi atriði verða eflaust tekin
inn í myndina í viðræðum stórveld-
anna, þannig að ógjömingur er að
segja fyrir um hvaða stefnu örygg-
ismál þessa heimshluta taka,“ sagði
Conant.
Mildi að slys hafi ekki
orðið við olíuvinnslu
Conant sagði að olíuleit í norður-
héruðum Kanada og Alaska hefði
ekki borið þann árangur sem vænst
var. Þessar rannsóknir hafi nú stað-
ið yfír í þijá áratugi en undanfarin
tuttugu ár hafí engar nýjar olíulind-
ir verið uppgötvaðar.
„Hér hefur langur tími og gífur-
legir fjármunir farið til spillis. Von-
brigðin hafa verið mikil og menn
eru hræddir við að endurtaka sömu
mistökin.“ Conant nefndi sem dæmi
olíulind nyrst í Alaska sem nefnd
hefur verið „Muckluck“. Þetta er
að líkindum dýrasta borhola í ver-
öldinni, kostaði hátt á þriðja millj-
arð bandaríkjadala eða 140 millj-
arða íslenskra króna. Borholan gef-
ur ekkert af sér í dag.
„Við höfum verið ákaflega hepp-
in og engin stórslys hafa orðið við
olíuboranir á norðurslóðum. í raun
er ótrúlegt að ekkert hafi komið
upp á. Eitt slys á borð við það sem
varð á borpalli í Norðursjónum á
dögunum eða alvarlegur olíuleki
myndi valda hræðilegum skaða á
vistkerfínu ef það gerðist á norður-
hjara.
Jafnvel þeir sem leggja mælistiku
gróðans á alla hluti gera sér grein
fyrir því að slík óhöpp draga dilk á
eftir sér. Almenningsálitið snérist
gegn þeim sem bæri ábyrgð á slíku
slysi. Olíufélögin hafa tekið þennan
þátt með í reikninginn, sem aftur
veldur því að miklu dýrara er að
vinna olíu á þessum slóðum en ann-
arsstaðar. Markmiðið er ekki aöeins
að tryggja fjárfestinguna heldur
einnig að vemda umhverfíð."
Eitt slys legði efnahag
íslendinga í rúst
Conant sagði að íslendingar yrðu
að hafa vakandi auga með olíubor-
unum og flutningi eldsneytis um-
hverfís landið. Stór olíuskip væru
nú gjarnan skráð í löndum þar sem
kröfur væru minni og eftirlit slak-
ara. Hann benti á að hingað sigldu
Morgunblaðið/Þorkell
„NATO leggur eftirlit með
GIUK-hliðinu til grundvallar í
varnaráætlunum sinum... yfir-
stjórn bandalagsins verður að
vera tilbúin að leggja allt í söl-
urnar til að tryggja sér traust
og stuðning íslenskra stjórnvalda
við framkvæmd hennar," sagði
Melvin Conant, sem rekur ráð-
gjafafj'rirtæki á alþjóðavett-
vangi
reglulega sovésk olíuskip, en lítið
væri vitað um þær kröfur sem til
þeirra væru gerðar.
„Afkoma ykkar byggist á físk-
veiðum og eitt slys gæti lagt efna-
hagslífið í rúst. Það þyrfti ekki að
gerast í grennd við Island, því allt
vistkerfíð er samþætt og ástand
hrygningarsvæða, hafstraumar og
margbrotin fæðukerfí hafa áhrif á
vöxt fískistofnanna við landið. Það
er því full þörf á því að íslendingar
hugi að þessum málum og beiti
áhrifum sínum á alþjóða vettvangi,
þar sem ákvarðanir eru teknar um
þessi mál.“
Hann sagði ólíklegt að lítil þjóð
eins og íslendingar gæti haft ávinn-
ing af olíuvinnslu í náinni framtíð.
Ef hægt væri að anna eftirspum
innanlands gæti spamaður þjóðar-
búsins vissulega orðið mikill, en
framleiðsla í heiminum í dag væri
þegar umfram eftirspurn og sölu-
horfur því ekki vænlegar.
„Olíuríkin framleiða um 15 millj-
ónir tunna á dag umfram eftir-
spum. Olíuvinnsla á norðurslóðum
er margfallt dýrari en annarstaðar
í heiminum. Ef við miðum við dýr-
ustu olíulindir Bandaríkjamanna
má áætla að kostnaður við fram-
leiðslu hverrar tunnu verði 9-10
dalir [400-450 krónur], en á sama
tíma er hægt að framleiða eina
tunnu í Mið-Austurlöndum fyrir 25
sent [11 krónur].
íslendingar hafa nýtt jarðhita í
mun meiri mæli en aðrar þjóðir, en
kostir hans umfram aðra orkugjafa
em ótvíræðir. Hvergi í heiminum
má fínna jafn mikla þekkingu á