Morgunblaðið - 23.07.1988, Blaðsíða 38

38
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 23. JÚLÍ 1988
„Það verður að vera eft>
irsóknarvert að vinna við
útveg o g fiskvinnslu“
Hafsteinn Guðfinnsson
„Afkoma sveitarfélágsins og
möguleikar þess til að skapa íbúum
sínum þau kjör sem lög kveða á
um er stórt kjaraatriði. Slæm af-
koma sveitarfélaga er því beinlínis
til þess fallin að skerða kjör íbúa
sinna, þetta atriði er tilfínnanlega
í sveitarfélögum með einhæft at-
vinnulíf.
Síðast en ekki síst er staða fyrir-
Elsa Valgeirsdóttir
Hrafnkell A. Jónsson
Frá ráðstefnu í Vestmannaejjum um málefni fiskvinnslufólks og fullvinnslu afurða
í SUMARBYRJUN var haldin í Vestmannaeyjum ráðstefna um
málefni fiskvinnslufólks og aðra þætti sjávarútvegs, en ráðstefnan i
var haldin á vegum Kjördæmisráðs Sjálfstæðisflokksina í Suður-
landskjördæmi. Miklar umræður urðu á ráðstefnunni. Meðal fram-
sögumanna voru Elsa Valgeirsdóttir varaformaður Snótar í Eyjum,
Hrafnkell A. Jónsson verkalýðsleiðtogi frá Eskifirði og Hafsteinn
Guðfinnsson fiskifræðingur, en hér fer á eftir hryggurinn úr fram-
söguerindum þeirra, þar sem víða er komið við í stöðu mála og þróun.
Fasti hlutur launa fisk-
vinnslufólks of lágur
„Umræðuefnið sem er kynnt, er
staða fiskvinnslufólks og úrvinnsla
sjávarafla, efni sem tengist náið
hvort öðru. Ég ætla mér þó aðal-
lega að ræða stöðu fískvinnslu-
fólks," sagði Hrafnkell A. Jónsson
^verkalýðsleiðtogi í upphafi máls
síns%
„Ég ætla að líta á þijú atriði:
Hver er staða fískvinnslufólks í
dag? Hvemig fínnst mér að hún
ætti að vera? Hvemig er hægt að
breyta þessari stöðu fískvinnslu-
fólki í hag?
Fyrsta atriðið, hver er staða físk-
vinnslufólks í dag? Þá er fyrst að
geta hvar við skilgreinum físk-
vinnslufólk? Það er auðvelt í t.d.
Reykjavík þar sem atvinnulíf er
fjölbreytt og fiskvinnslan er aðeins
lítill hluti af atvinnulífínu, þar er
fiskvinnslufólk aðeins þeir sem
vinna beint að fískvinnslu. Málið
vandast þegar kemur að stöðum
eins og Éskifírði eða Vestmanna-
eyjum, byggðarlögum sem byggja
tilveru sína á físki, ef enginn væri
fiskurinn þá væri þar engin byggð.
í þeim tilvikum hefi ég tilhneig-
ingu til að telja nánast alla sem
staðinn byggja til fískvinnslunnar
vegna þess m.a. að t.d. kjör fisk-
vinnslufólks ráða að stórum hluta
kjörum annarra launþega í byggð-
arlaginu.
Þegar ég legg mat á stöðu físk-
vinnslufólks t.d. á Eskifirði, þá legg
ég líka mat á stöð byggðarlagsins.
Ef ég tek fyrst það sem snýr beint
að þeim sem vinna í físki, þá lítur
dæmið þannig út að við sérstakar
aðstæður geta laun orðið há, það
byggir þó á þremur óvissuþáttum
a.m.k.
Stór hluti launanna er bónus sem
er breytilegur eftir físktegundum,
ástandi físksins og í þeim húsum
a.m.k. sem tekið hafa upp hóp-
bónus, samsetningu hópsins sem á
hveijum tíma vinnur í húsinu. Á
ýmsum tímum geta verið umtals- ,
verðir tekjumöguleikar vegna mik-
illar yfírvinnu, þar er líka óvissu-
þáttur, aflabrögð ráða miklu um
tekjumöguleikana og til viðbótar
þessu hafa breyttir markaðir sem
byggja á útflutningi óunnins afla
nú síðustu árin gjörbreytt stöðu
mála varðandi atvinnuöryggi.
Því er það ljóst að hinn lági fasti
hluti launa fískvinnslufólks, sem
allir viðurkenna að sé langt undir
þeim mörkum að geta verið fram-
færslueyrir fjölskyldu, 'honum þarf
að breyta. Áðbúnaður starfsfólks
er stór þáttur í kjörunum, það
gleymist oft að taka tillit til þess
að vinnustaðurinn er sá staður sem
flestir eyða á lengri tíma en jafn-
vel á heimilinu."
Undirstöðuþáttur afkomu
sveitarfélaga
tækjanna í fískvinnslu grundvallar-
atriði í kjörunum, gangi vel, þá er
það reynslan að það skilar sér til
starfsfólksins, ef reksturinn er í
jámum eða rekinn með tapi þá
kemur það fyrst niður á starfs-
fólkinu. í dag er bullandi tap á fisk-
vinnslunni, með tilheyrandi óvissu,
því er ekki að sökum að spyija,
farið er að tala um að senda starfs-
fólkið heim og loka jafnvel fyrir-
tækjunum, en senda fískinn óunn-
inn úr landi, í enn ríkari mæli en
áður.
Þetta ástand endurspeglast svo
í vonleysi þeirra sem gjaman vilja
njóta þeirra forréttinda sem í því
felst að eiga heima úti á landi.
Fiskvinnsla er í dag undirstaða
í íslensku efnahagslífí, þrátt fyrir
lofsverða viðleitni til að breikka
þessa undirstöðu og það tel ég öll-
um til góðs, þá er ekki sjáanlegt í
náinni framtíð að við breytum
þessu munstri, fískvinnslan mun
áfram verða meginstoð okkar vel-
ferðar.“
Á að hrekja fólkið sem
skapar verðmætin
„Skilji menn þessa staðreynd þá
þarf engan speking til að sjá fyrir
afleiðingar þess ef þessi atvinnu-
grein hrekur frá sér fólkið sem
skapar verðmætin. Þessu bjarga
auðvitað engu lærðar tilvitnanir í
hagfræðinga austan hafs eða vest-
an, hversu oft og mikið sem við
kynnum okkur fræði Fridemans
eða Marx þá er íslenskur raun-
veruleiki sem ræður.
Því er það óhæf ríkisstjóm sem
ekki áttar sig á því að fískvinnslu
og útgerð þarf á hveijum tíma að
búa bestu rekstrarskilyrði sem völ
er á í þjóðfélaginu og fískvinnslu-
fólkið og sjómennimir verða ávallt
að vera fólkið sem hefur bestu
kjaramöguleikana, það þarf að vera
eftirsóknarvert fyrir alla að vinna
við þessar greinar.
Þegar undirstaðan hefur komist
á þennan grunn þá er okkur óhætt
að byggja ofan á, þá getum við
leyft okkur Kringlubyggingar, en
fyrr ekki. Með þessu tel ég svarað
hvemig kjör eigi að vera og er þó
ekkert komið inn á stöðu sveitarfé-
laganna, sem verða að fá aukna
hlutdeild í verðmætasköpun hvers
byggðarlags, þannig að mikil verð-
mætasköpun endurspeglist í mikilli
uppbyggingu og góðri þjónustu
sveitarfélagsins.
Hvemig á að breyta stöðunni?
Og þá vandast nú fyrét málið, það
er svo auðvelt að benda á agnú-
ana, en erfíðara að bæta úr brota-
lömunum. Við höfum mörg haft á
orði að gengisstefna stjómvalda
væri orsakavaldur slæmrar stöðu
fískvinnslu og annarra útflutnings-
greina, ég er sammála því að geng-
isskráningin er röng og hefur ver-
ið.“
Launamisrétti er
þjóðarógæfa
„Þar kemur að sem ég gat um
hér fyrr að þess hefur ekki verið
gætt að búa fískvinnslunni bestu
skilyrði, heldur hefur verið lögð
áhersla á að skapa innflutnings-
verslun og ýmissi þjónustu bestu
vaxtarskilyrði á kostnað útflutn-
ingsgreinanna, þetta hefur skapað
gífurlegt launamisrétti í landinu,
misrétti sem er orðið þjóðarógæfa.
En er þá lausnin ekki einföld?
Er nokkuð annað en að fella geng-
ið? Það mætti skilja af öllum þeim
hálfkveðnu vísum sem kveðnar
hafa verið á undanfömum vikum
og mánuðum, m.a. úr hópi laun-
þega.
Það er eins og öllum hafí gleymst
hvað gengisfelling er, hún felur í

sér fjármunatilfærslu frá launþeg-
um til vinnuveitenda og þeim mun
stórfelldari sem gengisfellingin er
stærri. Gengisfelling er bein kaup-
máttarskerðing, því tel ég, að þótt
gengið sé augljóslega rangt skráð
og að svo hafí verið lengi þá verði
að fara af fyllstu gát í kollsteypur.
Það þykir víst ekkert gáfulegt
læknisráð að setja sjúkling með 40
stiga hita inn í frysti til að kæla
hann niður, það er kannski hægt
að ná hitanum niður, en hæpið að
sjúklingurinn lifði meðferðina af.
Ég tel að þess verði að gæta,
að komi til gengisbreyting verði
ríkið samhliða að lækka verð brýn-
ustu nauðsynja og skera niður í
ríkisgeiranum.
Auk þess tel ég óhjákvæmilegt
að ríkið leiðrétti fjármunatilfærsl-
una sem orðið hefur vegna gengis-
ins með því að skattleggja verslun
og þjónustu og beina því íjármagni
til útflutningsatvinnuveganna.
Þetta má gera á tvennan hátt,
annars vegar með fasteignaskatti
sem væri þá fyrst og fremst fjár-
festingarskattur, og sem ég tel
eðlilega leið, þar sem offjárfesting
í þessum greinum endurspeglar
rangar ákvarðanir stjórnvalda og
óeðlilegar ákvarðanir aðila í verslun
og þjónustu.
Hin leiðin er veltuskattur, sem
er að mínum dómi lakari leið og
líklegri til að vera tekin beint af
neytendum í hækkuðu vöruverði.
Þá er augljóst að taka ber upp
skattlagningu banka og þó sérstak-
lega fjármögnunarfyrirtækja, sem
hafa makað krókinn á óeðlilegu
ástandi á íslenska íjármagnsmark-
aðinum.
Það er biýnt að ekki verði tekn-
ar til lausnar á þeim vanda sem
fiskvinnslan býr við í dag, og þá
um leið fískvinnslufólk, ákvarðanir
sem gera hlutina verri, það fyrsta
sem þarf að gerast er að þjóðinni
allri og þá ekki síst þeim sem um
stjómvölinn halda skiljist að þjóðin
byggir afkomu sína fyrst og síðast
á fiski, að þjóðin getur þess vegna
pantað sér strax lóð á Jótlands-
heiðum ætli hún að drepa af sér
fiskvinnslu og senda fiskvinnslu-
fólkið til vinnu í sjoppum í
Reykjavík."
Að hafa kjark til að
taka réttar ákvarðanir
„Ég býð þess í ofvæni að for-
ráðamenn í fískvinnslunni hristi af
sér aumingjaskapinn sem af þeim
hefur lekið undanfarin ár, og end-
urspeglast hefur í kjaradeilum und-
anfarinna mánaða þegar þeir hafa
látið nokkra stráka í Reykjavík
segja sér fyrir verkum, það hefur
sýnt sig að þeir menn sem ráða
ferðinni í fískvinnslunni hafa ekki
kjark til að taka réttar ákvarðanir,
m.a. í kjaramálum, vegna óttans
um að falla í ónáð í bönkum eða
hjá skömmtunarstjórum ríkisvalds-
ins.
Þessi staðreynd segir okkur að
við þurfum að losna við ríkisreknar
bankastofnanir, í bönkunum þurfa
að ríkja eðlileg viðskiptasjónarmið
þar sem bankamir em í samkeppni
um viðskipti, í stað þess að deila
og drottna í krafti ríkiseinokunar,
nauðsynlegt er að opna fyrir banka-
viðskipti við erlendar lánastofnanir
í ríkari mæli en er í dag.
Losa þarf um miðstýringu at-
vinnulífsins sem í dag er m.a. bund-
in við heildarsamtök vinnumarkað-
arins, það er ekki nóg að við þurf-
um atvinnurekendur sem setja ekki
upp skeifu í hvert skipti sem þeir
gretta sig í Garðastrætinu, laun-
þegar þurfa að endurskipuleggja
sín samtök, við þurfum heildarsam-
tök sem leggja meginlínur, en síðan
stóraukið sjálfstæði einstakra
stéttarfélaga og vinnustaðafélaga
til að geta samið við upprétta
vinnuveitendur um kjör sem taka
mið af gengi viðkomandi fyrirtæk-
is.
Það sem ég hefí sagt hér á und-
an er ekki neinn stóri sannleikur,
og sjálfsagt margt sem orkar
tvímælis."
Sameiginleg-ir hagsmunir
byggðanna með ströndinni
„Ég tel hinsvegar að megin at-