Morgunblaðið - 23.07.1988, Síða 42

42
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 23. JÚLÍ 1988
Minning’:
Helga Jónsdóttir
frá Flugumýri
Fædd 28. júlí 1895
Dáin 10. júlí 1988
í dag er til moldar borin amma
okkar, Helga Jónsdóttir. Amma
fæddist á Bakka í Öxnadal 28. júlí
árið 1895, dóttir Jóns Jónassonar
bónda og fyrri konu hans, Ingi-
bjargar Jónasdóttur. Áttu þau tvær
dætur saman, Maríu, sem látin er
fyrir mörgum árum, og Helgu
ömmu. Þegar amma var 10 ára
missti hún móður sína. Flutti þá
faðir hennar með systumar að
Flugumýri í Skagafirði.
Arið 1906 giftist langafi Sigríði
Guðmundsdóttur ættaðri vestan úr
Dölum. Eignuðust þau saman fjög-
ur böm, Þuríði, Ingibjörgu, Ingi-
mar, sem lést um aldur fram, og
Valdimar.
Árið 1918 giftist amma afa okk-
ar, Stefáni Vagnssyni, sem fæddist
í Miðhúsum í Blönduhlíð í Skaga-
firði 25. maí 1889. Keyptu afi og
amma jörðina Hjaltastaði í
Blönduhlíð árið 1922 og bjuggu þar
1 til ársins 1941 er þau brugðu búi
og fluttu til Sauðárkróks. Starfaði
afí þar lengst af sem skrifstofumað-
ur hjá Mjólkursamlagi Skagfírð-
inga. Eignuðust þau fímm böm:
Ingibjörgu, húsfreyju á Sauðárkróki
er lést árið 1972, hún átti þijú böm;
Geirþrúði, húsfreyju í Reykjavík,
ekkja Aðalsteins Guðmundssonar,
eignuðust þau fjögur börn; Jón, bif-
vélavirkja á , Sauðárkróki, giftur
Petm Gísladóttur, eignuðust þau
þijú böm saman, eitt lést í ftum-
' bemsku, einnig ólst sonur Petru af
fyrra hjónabandi upp hjá þeim;
Eirík Hauk, málara, Sauðárkróki,
giftur Minny Leósdóttur; Sigríði
Hrafnhildi, kölluð Lilla, gift Stefáni
Guðmundssyni, eiga þau þijú böm.
Árið 1963 lést afí og nokkrum
árum seinna flytur amma til Lillu
og Stefáns, þar sem hún naut um-
•hyggju þeirra sem best verður á
kosið, og eiga þau bestu þakkir
skildar. Fyrir þremur ámm fluttist
hún á Sjúkrahús Skagfírðinga,
þrotin að kröftum en vel em. Amma
fylgdist vel með bömum sínum og
fjölskyldum þeirra fram á síðasta
dag.
Þökkum öll góðu árin sem við
'fengum að njóta hennar. Megi hún
hvíla í Guðs friði.
Guðlaug, Ingimar
og fjölskyldur.
í dag verður jarðsett frá Sauðár-
krókskirkju amma mín, Helga
Jónsdóttir frá Flugumýri, fyrmrn
húsfreyja á Hjaltastöðum í
Blönduhlíð og síðar á Sauðárkróki.
Helga fæddist á Bakka í Öxna-
dal 28. júlí 1895. Foreldrar henn-
ar, sem þá höfðu búið á Bakka um
nokkurt árabil, vom hjónin Jón
Jónasson og Ingibjörg Jónasdóttir.
Skömmu eftir að Helga fæddist
bmgðu foreldrar hennar búi og
fiuttu að stórbýlinu og kirkjustaðn-
um Flugumýri í Blönduhlíð í Skaga-
fírði, en þá jörð hafði Jón keypt
Blóma- og
skreytingaþjónusta
hvert sem tilefnið er.
GLÆSIBLÓMIÐ
GLÆSIBÆ,
v Álfheimum 74. sími 84200
af Þorvaldi Arasyni, er þá flutti sig
að Víðimýri. Á Flugumýri búnaðist
þeim hjónum vel og hagur þeirra
óx og blómgáðist, uns Ingibjörg
andaðist, á besta aldri, vorið 1905.
Jón og Ingibjörg eignuðust tvær
dætur, Helgu, sem nú er kvödd,
og Maríu (f. 1897, d. 1946), en ólu
auk þess upp tvær fósturdætur,
Rósu Tomasdóttur og Laufeyju
Jóhannesdóttur. Jón bjó áfram á
Flugumýri allt til dauðadags 1936
og ári eftir andlát Ingibjargar
kvæntist hann síðari konu sinni,
Sigríði Guðmundsdóttur, ættaðri
úr Dölum vestur. Að Jóni látnum
bjó Sigríður síðan á Flugumýri til
æviloka 1973. Jon og Sigríður eign-
uðust fjögur böm, er öll komust
upp, og ólu auk þess upp fóstur-
böm. Tók Ingimar, sonur þeirra,
við búsforráðum eftir föður sinn,
en nú búa þar synir hans tveir og
þeirra fjölskyldur. í minningar-
grein, er séra Rögnvaldur Péturs-
son í Winnipeg ritaði um Jón á
Flugumýri í Heimskringlu 1936,
segir m.a.: „Jón var framúrskar-
andi atorkumaður og að öllum
líkindum hagnýtasti og útsjónar-
mesti bóndi Skagafjarðar. Hann
var að vísu efnum búinn, er hann
flutti að Flugumýri, en þar grædd-
ist honum það fé, að fýrir mörgum
ámm síðan var hann talinn ríkastur
bóndi í sýslunni. Jón heyrði til hin-
um gamla skóla, dulur í lund og
fastur fýrir, orðheldinn svo að aldr-
ei skeikaði því, sem hann lofaði eða
ákvað að gera. Hann var góður
vinur vina sinna og hinn ráðholl-
asti, vel gefínn maður, en íhalds-
samur um sumt. Eigi varð honum
þokað frá áformum sínum, og var
það hans lundarlag. Glaður og reif-
ur var hann við gesti og hinn
ánægjulegasti heim að sækja.“ Á
búskap Jóns var jafnan hinn mesti
snyrtibragur og var hann m.a.
framar flestum sveitungum sínum
um stækkun og sléttun túns. í end-
urminningum sínum lýsir Hannes
J. Magnússon, skólastjóri, sem ólst
upp á Torfmýri, næsta bæ við
Flugumýri, Ingibjörgu húsfreyju á
Flugumýri svo, að hún hafí verið
„úrvalskona“ og frábær húsmóðir
og segir móður slna hafa metið
hana mikils. Ættir beggja hjón-
anna, Jóns og Ingibjargar, stóðu í
sveitum Eyjafjarðar, einkum þó í
Öxnadal og Hörgárdal, og voru þau
reyndar allskyld að frændsemi.
Jónas, faðir Jóns, var Magnússon
og bjó á Engimýri í Öxnadal, en
kona hans og móðir Jóns hét Helga
Þorsteinsdóttir. Ingibjörg á Flugu-
mýri var að mestu alin upp hjá
foreldrum sínum á Bakkaseli í
Öxnadal, en um skeið bjó þó fjöl-
skyldan á Fremri-Kotum í Norður-
árdal í Skagafírði. Áður en Ingi-
björg fæddist höfðu foreldrar henn-
ar búið alllengi á Bakka í Öxnadal
og þar áður á Engimýri. Foreldrar
Ingibjargar voru hjónin Jónas Sig-
urðsson og Helga Egilsdóttir, bæði
af kunnum ættum í Eyjafirði. Var
Helga t.d. náskyld Þorsteini Daní-
elssyni á Skipalóni, hinum kunna
athafnamanni, en Jónas var af
Hvassafellsætt, svokallaðri, og
m.a. náskyldur Jónasi skáldi
Hallgrímssyni. Systkini Ingibjargar
voru mörg; ílentust sum á heima-
slóðum eða I nálægum byggðum,
en fímm þeirra fluttust til N-
Ameríku í straumi vesturfara. Sett-
ust þrír bræður hennar að I Nýja-
íslandi, nýlendu íslendinga við
Winnipegvatn I Kanada, og urðu
allir kunnir menn og frumheijar.
Þekktastur þeirra var Sigtryggur
Jónasson, „faðir Nyja-islands“, rit-
stjóri og fylkisþingmaður í Mani-
toba (hinn fyrsti íslenski þingmaður
í Vesturheimi). Systursonur Helgu
Egilsdóttur var Baldvin L. Bald-
vinsson, ritstjóri í Winnipeg og
fylkisþingmaður.
Helga Jónsdóttir ólst upp við
gott atlæti með foreldrum sínum á
Flugumýri. Hún var aðeins tíu ára
gömul, er móðir hennar féll frá,
og tregaði Helga hana mjög. Margt
varð þó til að dreifa þeirri sorg og
í mörg hom að líta á stóru og fjöl-
mennu heimili. Búskapur var mik-
ill á Flugumýri og ætíð margt
vinnuhjúa og ýmissa húsmanna og
-kvenna, auk þess sem á næstu
árum fæddust böm þeirra Jóns og
síðari konu hans. Oft var mjög
bammargt á Flugumýri og bama-
skóli var þar um skeið. Hefur þá
ekki alltaf verið hljóðlátt á bænum.
Flugumýri var og er mikil og góð
bújörð. Hún er vel í sveit sett, á
sólríkum og víðum lendum í miðri
Blönduhlíð. Stendur bærinn á fögr-
um stað undir fjallinu Glóðafeyki.
Flugumýri, sem er landnámsjörð
Þóris dúfunefs, á sér mikla sögu
og á Sturlungáöld var þar m.a.
setur Gissurar Þorvaldssonar og
ýmissa fyrirmanna Skagfirðinga.
Þar hefur vafalaust verið mjög
gestkvæmt allt frá upphafí byggðar
og var *vo enn á uppvaxtarárum
Helgu, um og eftir síðustu alda-
mót. Þar var löngum vel húsað, sem
m.a. sést af því að þar voru lengi
haldnar prestastefnur Hólastiftis,
og bærinn, sem Helga ólst upp í,
og sem stóð uppi fram um miðja
þessa öld, var stæðilegur og um
margt sérstæð og athyglisverð
bygging. Hefur þetta umhverfí
vafalaust verið þroskandi fyrir böm
og unglinga. Síðar á ævinni varð
Helgu tíðrætt um æskuár sín á
Flugumýri og var gott að fræðast
af henni um lífshætti fyrri tíðar
og fjölda fólks, sem hún kynntist
þar, sem annars staðar, og kunni
hún m.a. margt að segja af ætt-
mennum sínum ýmsum. Hafði hún
ljómandi góða frásagnargáfu. Hún
kaus helst að kenna sig við Flugu-
mýri, þótt lengst af ævinnar byggi
hún annars staðar, og má af því
marka hvem hug hún bar til æsku-
stöðvanna.
Helga var alla tíð bókhneigð og
fróðleiksfús. Stóð þeim systrum,
Helgu og Maríu, til boða skóla-
ganga eins og best þótti verða á
kosið fyrir stúlkur í ungdæmi
þeirra. Lauk María námi við Gagn-
fræðaskólann á Akureyri, sem þá
var sjaldgæft um stúlkur, en Helga
var tvo vetur á.KvennaskóIanum á
Blönduósi. Sagði hún síðar, að þar
hefði verið góður skóli með ágætu
starfsliði, og bjó hún vel að þessari
skólagöngu. Hélt hún þekkingu
sinni við með lestri góðra bóka og
fylgdist alla tíð vel með fréttum
af mönnum og málefnum. Einkum
hafði hún lifandi áhuga á hvers
kyns persónusögu og var vel ætt-
fróð og mannfróð, jafnframt því
sem hún var mjög ættrækin. Þá
hafði hún og einkar gaman af því
að fræðast um erlendar þjóðir og
hagi þeirra. Hana langaði alltaf til
að ferðast og sjá heiminn, þótt
minna yrði úr eins og gengur, og
sagði svo frá, að þegar hún var
ung stúlkja hafí sig langað mjög
til að flytja til Ameríku, þar sem
hún átti m.a. skyldulið í Islendinga-
byggðum. Á efri árum hennar
heyrði ég hana oftar en einu sinni
segja, að „gaman væri að skreppa
til Ameríku rétt sem snöggvast, til
að sjá með eigin augum hvaða þjóð-
félagi ég missti af.“
í júlímánuði 1918 gekk Helga
að eiga Stefán Vagnsson, þá barna-
kennara. Stefán fæddist 25. maí
1889 í Miðhúsum í Blönduhlíð.
Faðir Stefáns var Vagn bóndi þar
Eiríksson hreppstjóri í Djúpadal,
Eiríkssonar frá Djúpadal og prests
á Staðarbakka, Biamasonar bónda
í Djúpadal, Eiríkssonar. Er það
Djúpadalsætt, sem kunn er í
Skagafírði og víðar. Móðir Stefáns
og kona Vagns í Miðhúsum var
Þrúður Jonsdóttir bónda í Mið-
húsum Bjömssonar og konu hans
Þrúðar Jónsdóttur. Var Þrúður hin
eldri fróð kona og héraðskunnur
hagyrðingur um sína daga og Þrúð-
ur yngri var einnig langminnug og
margfróð. Erfði Stefár þessa eigin-
leika í ríkum mæli. Þeim Stefáni
og Helgu varð fimm bama auðið,
sem öll komust upp. Bömin eru
þessi: Ingibjörg húsfreyja á Sauð-
árkróki (móðir þess, er þetta ritar,
d. 1972), Geirþrúður húsfreyja í
Reykjavík, Jón bifvélavirki á Sauð-
árkróki, Eiríkur Haukur fram-
kvæmdastjóri á Sauðárkróki og
Hrafnhildur húsfreyja á Sauðár-
króki.
Stefán og Helga vom fyrst til
heimilis á Flugumýri og þar fædd-
ist elsta bam þeirra, Ingibjörg,
1919. Var Stefán raunar bóndi á
parti af Flugumýri á móti tengda-
föður sínum 1920-’21, en síðan
bjuggu þau á Sólheimum í
Blönduhlíð 192I-’22. Árið 1922
keyþtu þau Hjaltastaði í Blönduhlíð
og bjuggu þar í hartnær tuttugu
ár. Hygg ég að segja megi, að
þeim hafí búnast þar vel, eftir at-
vikum, þótt verðfallið eftir fyrri
heimsstyijöldina og síðar kreppan
eftir 1930 yrði þeim til tjóns og
trafala eins og fleimm og stæðu I
vegi fyrir meiri háttar framkvæmd-
um. Hjaltastaðir em afbragðsjörð
og fyrmm höfuðból, 80 hundmð
að dýrleika eftir fomu mati. Á
síðustu öld var þar sýslumannsset-
ur um skeið og þar áður var jörðin
um alllangt skeið prestssetur í
Hofsstaða- og Flugumýrarþingum.
Þar starfaði kvennaskóli í tvo vetur
1878-’80. Þegar Stefán og Helga
fluttu þangað var þar fyrir nokkr-
.um ámm risið tvílyft steinhús, eitt
hið fyrsta í sveit í Skagafirði. Á
Hjaltastöðum hafði Helga ærið að
starfa og var þar stundum allmann-
margt í heimili. Þar uxu böm henn-
.ar úr grasi og þar átti hún sín
bestu þroskaár. Fómst henni öll
húsmóður- og heimilisstörf hið
besta úr hendi. Þurfti hún oft að
gæta bús og bama í fjarveru Stef-
áns, sem iðulega gegndi kennara-
störfum jafnhliða búskapnum á
þessum ámm, auk þess sem hann
sinnti margvíslegum félags- og
trúnaðarstörfum í sveit sinni og
sýslu. Árið 1941 seldu þau Hjalta-
staði og fluttu skömmu síðar til
Sauðárkróks þar sem heimili þeirra
stóð síðan á Skagfirðingabraut 5
meðap bæði lifðu. Á næstu ámm
stundaði Stefán kennslu á vetmm
en verkstjóm hjá Síldarverksmiðj-
um ríkisins á Siglufírði á summm.
Árið 1947 gerðist hann síðan skrif-
stofumaður eða bókhaldari Mjólk-
ursamlags Skagfirðinga, sem hann
hafði átt dijúgan þátt í að stofna,
og gegndi því starfí, ásamt ýmsum
trúnaðarstörfum, fram undir dán-
ardægur 1963. A Sauðárkróki stóð
heimili Helgu og Stefáns opið gest-
um, svo sem verið hafði á Hjalta-
stöðum, og veittu tíðar gestakomur
vina og ættmenna, m.a. úr
Blönduhlíð, þeim hjónum mikla
ánægju. Hafði Helga lengstum
meir en nóg að gera við heimilis-
störfin en aldrei heyrðist hún
kvarta þótt vinnuálagið yrði með
mesta móti, t.d. þegar straumur
gesta var hvað mestur I sláturtíð
á haustin og um sæluviku (sýslu-
fundarviku) á vorin. Hún helgaði
sig heimilisstörfum og heimilislífí.
Þegar á allt er litið hygg ég, að
búsetan á Sauðárkróki hafí orðið
Helgu „þægilegri“ á ýmsa lund en
verið hafði á Hjaltastöðum, en
Blönduhlíðin átti þó löngum hug
hennar fremur en kaupstaðarmölin.
Um vistaskipti þessi sagði Helga í
viðtali, er séra Hjálmar Jónsson,
prófastur á Sauðárkróki, átti við
hana og birti í Feyki fyrir fáum
árum: „I hreinskilni sagt þá leidd-
ist mér mikið hér í fyrstunni. Það
voru svo mikil viðbrigði að koma
hingað úr gróðursælli sveit. Mér
fannst ljótt héma þá miðað við
sveitina. Þá var.nú ekki svo mikil
byggðin hér. Það kann að valda
nokkru um þetta fyrsta álit mitt á
dvölinni hér á Króknum, að í sveit-
inni var svo miklu meira um að
vera. Heimilið var mannmargt og
störfín margþætt. Það voru mikil
viðbrigði fyrir sveitakonu þetta, því
að engin þægindi komu heldur á
móti í fyrstu. En ég sættist nú fljót-
lega við Krókinn. Hér hefur verið
. ágætt að búa. En ég vil hafa eitt-
hvað um að vera í kring um mig.“
Þegar Stefán og Helga fluttu á
Sauðárkrók, voru sum börn þeirra
farin að heiman en yngstu bömin,
Haukur og Hrafnhildur, voru enn
í föðurhúsum. Síðar kom Ingibjörg
til dvalar hjá þeim með son sinn
ungan, þann er þetta ritar, og enn
síðar komu yngri systkin mín, Stef-
án og Helga,' einnig til sögunnar.
Bjuggum við á tímabili öll hjá afa
og ömmu á Skagfirðingabraut 5.
Get ég vart orðum komið að því
ástríki, sem amma mín og afí sýndu
mér og systkinum mínum alla tíð
meðan við vorum á þeirra heimili.
Fylgdist amma síðan vel með okkar
hag allt til dauðadags síns og lét
sér annt um okkur, sem og um
böm sín og önnur barnaböm og
þeirra fjölskyldur. Verður henni
aldrei ftillþökkuð sú þolinmæði,
nákvæmni og umhyggja, sem hún
sýndi þeim ungu kvistum, er uxu
upp í skjóli hennar.
Eftir að Helga, amma mín, var
orðin ekkja, hélt hún heimili í nokk-
ur ár. en síðan bjó hún lengi hjá
Hrafnhildi dóttur sinni og manni
hennar, Stefáni Guðmundssyni al-
þingismanni, á Suðurgötu 8 á
Sauðárkróki. Hjá þeirri fjölskyldu
naut hún þess besta atlætis og
umönnunar, sem orðið getur. Frá
miðjum aldri hafði Helga átt við
fótaveiki að stríða, þótt lengi bæri
hún þau veikindi vel, en á síðari
æviámm ágerðust þessi veikindi
og líkamskröftum hennar hnignaði
mjög. Háði þetta henni við .gang,
þannig að hún hélt sig lengstum
heima við, en iðulega fór hún þó
til stuttrar dvalar, sér til upplyft-
ingar og hressingar, hjá nánum
ættmennum og vinum í sveitinni
og einnig naut hún þess mjög að
dveljast í sumarbúðum þjóðkirkj-
unnar fyrir aldraða að Löngumýri
í Vallhólmi. Enda þótt hún héldi
um mörg ár að mestu leyti kyrrn
fyrir á Suðurgötu 8, var hún þar
ekki afskipt gestakomum og vinar-
kynnum, því að margir heimsóttu
hana þar og glöddu með hressandi
samræðum. Hin allra síðustu árin
dvaldi Helga rúmföst á Sjúkrahúsi
Skagfírðinga á Sauðárkróki og
naut þar góðrar aðbúðar, sem hún
var þakklát fyrir. Enda þótt líkam-
inn væri orðinn hrumur hélt hún
andlegri reisn sinni fram til þess
síðasta, einnig eftir áfall, sem
hamlaði henni að mæla skýrt.
Amma mín var trúuð kona og
fór ekki dult með, þótt eigi yrði
henni að jafnaði tíðrætt um trú-
mál. Hafði hún óbifandi trú á fram-
haldslífí og jafnframt nokkurn
áhuga á sálarrannsóknum. Síst af
öllu óttaðist hún dauða sinn.
Ég minnist ömmu einkum fyrir
elsku hennar við mig og aðra þá,
sem nærri henni stóðu, fómfysi og
þolinmæði, höfðingskap við gesti
og greiðvikni, og síðast en ekki
síst vegna skarpra og beinskeyttra
athugasemda og tilsvara, sem þó
voru hógværlega fram borin.
Glettni hennar var óvenjulegs og
sérstaks eðlis, hárfín, mótuð og
sparsemi í orðum en markviss og
örlaði oft á góðlátlegri hæðni, ekki
síst sjálfhæðni. Þegar ég kvaddi
hana í hinsta sinni við sjúkrasæng
hennar fyrir fáum vikum, er henni
var mjög þorrinn þróttur og ljóst
var að hveiju stefndi, voru hennar
síðustu orð við mig þessi: „Vertu
blessaður, Palli minn, við sjáumst
í eilífðinni!"
Páll Sigurðsson