Morgunblaðið - 14.01.1989, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 14.01.1989, Blaðsíða 10
u 10 MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 14. JANÚAR 1989 4 J&horiM oaáO Umsjónarmaður Gísli Jónsson Gagnstæðistengingin en er f hættu. Sigurður skólameistari nefndi hana „gáfaðasta orð tungunnar". Við skulum bregð- ast við hart, henni til vamar. Nú skal sýna dæmi þeirrar hættu sem ég nefndi í upphafi. Því miður er úr miklu að moða í fréttum, einkum þegar sagt er frá úrslitum kappleikja, kosn- inga og skoðanakannana. En ekki aðeins þá. Dæmi eitt (úr texta undir mynd í blaði): „Þeg- ar upp var staðið hafði KA betur í 1. deildinni og lenti í 4. sæti á meðan Þórsarar urðu að sætta sig við 6. sætið." Ljótt er. Þarna á auðvitað að vera en, ekki „á meðan", þegar sagt er frá þeim gagnstæðum sem eru sín hvoru megin við tenginguna. Tókuð þið svo ekki eftir hinu: „Þegar upp var stað- ið"? Ætli knattspyrnumenn 1. deildar hafi leikið íþrótt sína liggjandi? Dæmi tvö: „Alls búa nú 14.197 manns í Hafnarfírði á meðan íbúar Akureyrar eru 13.969 að tölu." Sama málheltin aftur; „á meðan" skal það vera, ekki hin gamla og góða gagnstæðisteng- ing en. Og hvernig skyldi standa á þessu? Þetta er til komið fyrir ensk áhrif á menn sem sýnast vera jafnvondir f ensku og íslensku. Fer nú að vandast málið, ef fyrst þarf að kenna mönnum ensku til þess að íslenska þeirra geti orðið skammlaus. Margir vita að while í ensku hefur aðalmerkinguna „á með- an": Summer is pleasant while it lasts, en það útleggst: Sumar- ið er skemmtilegt, (á) meðan það varir. En while er ekki aðeins tíðartenging í ensku, heldur líka aðaltenging, gagnstæðisteng- ing, og þá á auðvitað að þýða það með en á íslensku: The eld- er son had a gift for the arts, while the younger preferred sports = eldri sonurinn hafði hstahæfileika, en hinn yngri kaus heldur íþróttir. Nú heiti ég á jd^kur öll, og einkum fréttamenn, að slá skjaldborg um gagnstæðisteng- inguna en og láta ekki þá, sem vondir eru í ensku og líkja þó eftir því máli, rýma henni burtu með máigiópum síhum. Það væru dapurleg örlög „gáfaðasta orðs tungunnar". En af hverju skyldi Sigurður Guðmundsson hafa kallað en þessu viðhafnarmikla nafni? Ég ætla ekki að svara því beint, en biðja ykkur, ef ykkur finnst þið ekki vita svarið, að gaumgæfa kvæðið Á Glæsivöllum eftir Grím Thomsen. Út frá því kvæði kom nafngift Sigurðar skóla- meistara, því að sérhvert erindi kvæðisins klofnar um gagnstæð- istenginguna en. Framan við hjá Grími er það sem sýnist, en aftan við það sem er. Ég tek hér aðeins eitt erindi sem glöggt dæmi þessa. Það er lærdómsríkt að kryfja til mergjar: Áfengt er mungátið og mjöðurinn er forn, mögnuð drykkjarhom, en óminnishegri og illra hóta norn undir niðri í stiklunum þruma. • Forliðurinn Hún- í manna- nöfnum var býsna algengur að fornu, auk þess sem Húnn og Húni koma fyrir ósamsett. Þessar samsetningar veit ég um: Húnbjörg, Húnbjörn, Húnbogi, Húnfastur, Hún- gerður, Húnljótur (ljdtur = bjartur í mannanöfnum, sbr. ljós, e. Hght) Húnólfur, Hún- röður, Húnsteinn, Húnvðr, Húnþjófur (þjófur í mannan. =þjónn, sbr. þjá og þý). Þá voru f gamalli dðnsku: Hunk- ií, Hunlef, Hunwarth og Hun- with (sum þeirra komin úr þýsku). Þessi nöfn væru á 470.þáttur fslensku: Húnkell, Húnleifur, Húnvarður og Húnviður. Af tíðleika þessa forliðar finnst mér eðlilegast að hafna báðum þeim skýringum sem oft- ast sjást, að þessi nöfn séu ann- aðhvort af þjóðarheitinu Húnar (hvernig svo sem á því stendur) eða af húnn = bjarnarungi eða ungviði yfirleitt. Prófessor Assar Janzén hefur sett fram þá til- gátu að Hún- gæti verið af frumgermanska orðstofninum hiin- sem getur táknað hæð eða styrkleika. Á þessa tilgátu finnst mér rétt að fallast. Sbr. einnig kenningar sr. Jóns á Stafafelli sem leiddi rök að þvf, að í þess- um nafngiftum fælist stærðar- eða styrkleikamerking (Safn til sögu íslands, þriðja bindi, 620). Húnbjörg er þá „sterk björg, áhrifamikil bjargvættur". Það væri gott valkyrjuheiti á rysj- óttri víkingaöld. Á íslandi voru Húnbjargir tvær 1703, fjórar 1801, sjö 1845, sjö 1855, ein 1910. Ein var skfrð Húnbjörg á tfmabilinu 1921-50, ein er í þjóðskránni 1982. í fæðingarárgöngunum 1982 og 1985 var engin mær skírð svo. Húngerður var enn sjald- gæfara. Það var horfið 1845 og virðist ekki hafa verið endurnýj- að. Húnbjörn hét einn landi okk- ar 1703. Síðan hvarf það nafn. Húnbogi var lengi vel enginn, en kom upp aftur á síðari öldum. Voru tveir 1910, einn skírður svo 21-50, a.m.k. fjórir f þjóð- skrá 1982 og einn skfrður svo af sveinum sem fæddust 1985. Fellur svo „húntal" að sinni. • Áslákur austan kvað: Hún Jóna var breysklynd og brotleg, eftir böll var hún stundum hálfrotleg, úfin og þorstlát og ónýt við kostát, en sjaldan beint kindar- né kotleg. Fyrirlestur um uppgröftinn í Jórvík ELIZABETH Hartley, yfirforn- leifafræðingur við Yorkshire Museum í Jórvik (York), heldur fyrirlestur í Norræna husinu, sunnudaginn 15. januar kl. 17.00, um uppgröftinn í Jórvík. Fyrirlesturinn er haldinn í tengslum við sýninguna „Víkingar 21150-21370 LARUS Þ, VALDIMARSS0N framkvæmdastjori LÁRUS BJARNASON HDL. L0GG. FASTEIGNASALI Á markaðinn eru að koma meðal annarra eigna: Endurnýjuð þakhæð í Laugardal rétt við Sundlaugamar nánar tittekið 4ra herb. rúmir 100 fm. 3 góð svetn- herb. (geta verið 4). Mikið endum. (gler, gluggar, svalahurð, parket o.fl.) Danfoss kerfi. Góðar sólsv. Geymslurte fySgir. Sanngjarnt verð. Stór og góð við Álfheima 4ra herb. sólrík íb. á 4. hæð 107,4 fm. Nýtt gler. 4 ára innr. i eldh. og baði. Þarfnast máln. Rúmg. ibherb. i kj. Góð lén fylgja. Endurbyggð með stórum bílsk. neðri hœð 3ja herb. á vinsælum stað á Melunum ekki stór. Vel skipu- lögð. Allar innr. og tnkl ný og vönduö. Þríbhús. Góður bílsk. 33,8 fm. Góð lán fylgja. Laus 1. apríl nk. Gott steinhús - tvœr íb. í Vogunum nánar tiltekið efri haeö 90 fm með 3ja-4ra herb. íb. og sólsv. Neðri hœð 113 fm með glæsil. 4ra herb. íb. Kj. 113 fm með innb. bilsk., þvottah., geymslum og góðu vinnupl. Mikið af innr. og tækjum er nýtt. Ræktuö lóð. Mlkil og góð lán fylgja. Ódýr íb. í gamla bænum lítil, samþ. 2ja herb. kjib. v/Lindagötu. Nýtt þak o.fl. Stór og góö eignar- lóð. Góö lán um kr. 1,0 millj. Verð aðeins kr. 2,3 millj. Vegna flutnings til borgarinnar óskar traustur kaupandl eftir einbhúsi um 200 fm sem næst Borg- arspítalanum. Neðra-Breiðh. og Árbæjarhv. koma til greina. Nánarí uppl. trúnaðarmál. Opið í dag laugardag kl. 10.00-16.00. Fjöldi fjársterkra kaupenda. ALMENNA FASTEIGNASAtAH LAUGAVEGI18 SÍMAR 21150-21370 í Jórvík og Vesturheimi", sem opn- uð verður í Norræna húsinu og Þjóðminjasafninu, laugardaginn 21. janúar. Líklega leikur íslendingum mest forvitni á að kynnast víkingabæn- um Jórvík, sökum þess hve saga hans er samofin örlögum sögu- frægra landa okkar. Þar orti Egill Höfuðlausn við hirð Eiríks blóðaxar. Saga Jórvík- ur er þó miklu lengri, nær allt frá tímum Rómverja, fram um miðald- ir og til vorra daga. það sem mesta athygli hefur þó vakið af því sem fundist hefur eru ríkulegar minjar frá víkingatímanum. Fyrirlestur Elizabeth Hartley, sem haldinn er á ensku, heitir „The Archeology of York" og er eins konar inngangur að þessari mestu víkingasýningu sem hér hefur verið haldin. Flestir gripanna á sýningunni hafa einmitt fundist í uppgreftrin- um í Jórvík. Elizabeth Hartley kemur hingað með á annað hundr- að gripa í farteskinu, sem sumir hverjir eru einstakir í sinni röð og vart metanlegir til fjár. Hún mun aðstoða við uppsetningu sýningar- innar og vera hér við opnun henn- ar. Fyrirlesturinn er eins og fyrr segir kl. 17.00 á sunnudag í Nor- ræna húsinu. Allir eru velkomnir og aðgangur er ókeypis. (Fréttatilkynninjr) Kari Stiansen, Svart nr. 5, 1987. Kveiling. 210x285 cm. Fimmti veflistar- þríæringurinn Myndllst Bragi Ásgeirsson Það er mikil sýning, sem Kjarvals- staðir hýsa um þessar mundir í báð- um aðalsölum þeirra og meginhluta annars rýmis listahússins. Er hér í fimmta skipti á ferð hinn svonefndi Norræni veflistarþríæringur eða Textílþríæringur, svo sem flestir nefna fyrirbærið. En með sanni fer fyrirtækið að ganga sér til húðar, ef svo heldur fram, því að margt af því, sem getur að líta á sýning- unni, hefur næsta lítið með hugtakið vefjarlist að gera, a.m.k. svo sem menn hafa skilið það til þessa. Þykir mér sem fleiri listamönnum, sem ég hef tekið tali, að annað tveggja verði viðkomandi að halda sér innan hins afmarkaða ramma hugtaksins eða finna þríæringnum annað heiti í samræmi við breytt stefnumörk. Þetta er þátttakendum mörgum hverjum vel ljóst, svo sem fram kem- ur i viðtölum, enda eru þegar uppi raddir um að breyta nafninu í sam- ræmi við hin nýju viðhorf og vinnu- brögð, sem iðulega hafa ekki par með vef að gera. Sverja sig frekar í ætt við flestar aðrar greinar mynd- listar og þá jafnvel hugmyndafræði- lega list. Og af hverju mega verkin ekki vera eldri en tveggja ára á þríæringi? Þýðir það ekki að eitt ár verði útundan? Fer þá málið að vand- ast því að hér er einmitt jafnan um yfirlit síðustu þriggja ára að ræða svo sem nafnið vfsar til. Sú spuming er og einnig áleitin, hvort hinar feikna duglegu og at- orkusðmu konur séu hér í raun að ganga inn um bakdyrnar að öðrum listgreinum. í öllu falli sjáum við hér hluti, sem áður hafa sést á flestum tegundum myndlistarsýninga — frá skúlptúr og lágmyndum til pop- og op-, loft- og gólf-listar og jafnvel málverks og leirlistar með heilmikla hugmyndafræði í bland. Það væri kannski í lagi, ef úrsker- andi frumkraftur og orka væru með í leiknum, sem því miður er sjaldn- ast að heilsa, heldur virðist hér um að ræða víðtæka tilraunastarfsemi, sem hefur tekið stefnuna burt frá hinum náttúrulega veg til alls konar gerviefna nútímans svo og forma núlista og er hér stíft sótt í smiðju annarra og iðulega heimskunnra myndlistarmanna. í öllu falli eru flest formin á sýn- ingunni manni góðkunn og eina við- bótin eru oftast efnið og vinnubrögð- in. Og einhvern veginn virkar þetta svo vélrænt og tilbúið og langt frá upprunans æð. Iðulega er í umfjöllun um listir vitnað til gamalla sanninda þess efn- is, að hið mesta, sem sérhver lista- maður geti höndlað, sé upprunaleiki í túlkun sinni, og gildir þá einu, hvaða listgrein hann stundar. Það er þá átt við, að ekki sjáist hinn minnsti vottur einhvers tilbúins og fyrirfram ákveðins. Heldur náttúru- leikinn í sinni eðlilegustu mynd. Við sáum einmitt dæmi þessa í sjónvarpinu sl. sunnudag, er Vladim- ir Horowitz lék á flygil sinn í Moskvu. Hér var hin fullkomna ein- beitni listamannsins og samsemd við miðil sinn nægilegt til að láta hrífast. Hjálparáhrif, brögð og bægslagang- ur ekki til. Eiginlega helgistund nú á tímum að sjá slfkan listamann að störfum... — En nú skal þetta ekki misskilið því að sá er hér ritar er einmitt mjög hrifinn af blandaðri tækni og hvers konar tilraunum í myndlistum, en það er allt annað mál... Það er norræna listamiðstöðin í Svíavirki (Sveaborg), sem hefur veg Ribsberjavín og Vínland hið góða Blaðinu hefur borist eftir- farandi bréf frá Hinrík Guðmundssyni verkfræð- ingi: f Lesbók Morgunblaðsins 7. þ.m. og í blaðinu 11. þ.m. er raett um vínber og Vínland hið góða, sem Leifur heppni nefndi svo á sinni tíð. Af þessu tilefni sendi ég yður hjá- lagt ljósrit úr bók minni Áfengir drykkir, sem ég lét í bókabúðir í byrjun desember sl. Þar lýsi ég minni skoðun á þessu máli í um- fjölluninni um ribsberjavín. Fróð- leikinn fann ég austur í Finnlandi fyrir allmörgum árum i samtölum mínum við sænsku-mælandi verk- fræðinga. Ribsberjavin Ribsber heita vínber á sænsku, nán- ar tiltekið rauð vínber (röda vin- bár), og hafa heitið svo frá ómun- atíð þar í landi og a.m.k. austur til Finnlands. Ekki er ástæða til að ætla, að þessi ber hafi heitið ein- hverju öðru nafni í Noregi á land- námsöld, þar sem þá var ein tunga töluð um öll Norðurlönd og víðar. Ribsberin fengu nafnið vínber á þessum slóðum vegna þess, að þau voru notuð til vínbruggunar í heimahúsum og er svo enn. í Fær- eyjum, á íslandi og Grænlandi vaxa ekki ribsberjarunnar af sjálfu sér og því var þar engin vínber að fá

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.