Morgunblaðið - 31.12.1989, Qupperneq 27

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 31. DESEMBER 1989
27
Guðmundur Hannesson prófessor
honum mest að þakka vöxt sinn og
viðgang á upphafsárum sínum. Svo
var að orði komist, að hann væri
persónugervingur félagsins, og það
lifði og hrærðist í honum.
Guðmundur Hannesson var I rlt-
stjórn Læknablaðsins í 7 ár frá
því, að útgáfa þess hófst og hefur
þá vafaiítið verið óskráður oddviti
þess og talsmaður. í upphafi var
blaðinu ætlað að drága úr þeirri
einangrun lækna, sem þá var hér
á landi, tengja stéttina saman og
betjast við þann svefn í starfi, sem
að dómi Guðniundar sótti þá á
lækna, þar sem þeir lifðu hver í
stnu horni langt frá öðrum læknujn
og vissu lítið um félaga sína. Seinna
taldi hann, að aðalverkefni blaðsins
væru þrennskonar, stéttarmál, heil-
brigðismál og það sem hann kallaði
íslenska læknareynslu. Enda þótt
læknum landsins værí þá kærastur
úrtíningur úr erlendum læknaritum,
áleit hann blaðinu það ofviða, að
flytja þeim annað en lítið brot af
nýjungum í læknisfræði, og gæti
það því aldrei komið í stað stóru
útlendu læknablaðanna. En kær-
komnar voru honum frumsamdar
greinar frá íslenskum læknum um
reynslu þeirra af sjúkdómum og
eigin athuganir. Sjálfur var hann
mikilvirkastur þeirra, sem skrifuðu
í Læknablaðið, meðan hans naut
við. Þá var hann óspar á hvatning-
arorð til lækna og brýningar, sumar
þeirra kannske óraunhæfar, einkum
þær sem vörðuðu skurðaðgerðir.
Hann hvatti lækna til að taka upp
siða- og umgengnisreglur og iáta
ekki bjóða sér léleg kjör og eggjaði
þá til að senda skýrslur um farsótt-
ir og smitsjukdóma í tæka tíð til
landlæknis. í skrifum sínum í blað-
inu var hann sagður vera bæði
skjöldur lækna og svipa á þá. Svo
kvað HalldórGunnlaugsson, læknir,
og Guðmundur birti í Læknablað-
inu; „Hvað er lífið og hvað er
Gvöndur? Hagstofuþjónn og lækn-
arefsivöndur". En allt það sem
Guðmundur Hannesson tók að sér
vildi hann gera betur en meðal-
menn.
Guðmundur Hannesson lét margt
til sín taka um ævina. Hann skrif-
aði Heilbrigðisskýrslur landsins
1914-1929 og setti það form á
þær, að þær þóttu bera af heilbrigð-
isskýrslum annarra landa. Á árun-
um 1915-1919 rannsakaði hann
likamsbyggingu Islendinga. Bók
hans um þær rannsóknir kom út á
þýsku 1925 og heitir á íslensku
„Líkamsstærð og likamshlutföll ís-
lendinga“ og var sögð vera mesta
vísindaafrek hans. Þar kom fram,
að íslendingar voru þá þegar há-
vaxnir, næstir Svíum og Skotum á
hæð. Merkilegt gi’undvallarrit um
skipulag bæja kom út eftir hann
1916, rit um skipulag sveitabæja
1919, um steinsteypu 1921 og um
húsagerð á Islandi 1943. Bókin „ís-
lensk líffæraheiti" kom út eftir
hann 1941 og hafði að geyma fjölda
nýyrða eftir hann, og bókin „íslensk
læknisfræðiheiti“ kom út að honum
blað8i„s. Y heft,s
Lækna-
látnum 1954 í útgáfu Siguijóns
Jónssonar læknis. Auk greinasafns-
ins „í afturelding" skrifaði hann
margar greinar fyrr og síðar um
stjórnmál, meðal annars um aðra
völ ríkisvalds en þingræði. Um
ýmiskonar önnur efni skrifaði hann
einnig margar greinar í blöð og
tímarit, t.d. greinina „Lyf og lækn-
ingar“ um gagnsleysi þeirra lyfja,
sem notuð voru framan af árum
hans. En nú er öldin önnur i þeim
efnum, svo sem alkunna er, og orð-
in gerbreyting á áhrifamætti lækn-
islyfja. Einnig braut Guðmundur
Hannesson heilann um sorpeyðingu
og hefur að öllum líkindum verið
þar á undan sínum tíma hér á landi.
Frá unga aldri hafði Guðmundur
Hannesson lifandi áhuga á liúsa-
gerð og hélt því snemma fram, að
léleg húsakynni með vöntun á
gluggum og góðu lofti, með
þrengslum, súg, sagga og kulda
væru hin eiginlega orsök margvís-
legra kvilla og heilsuleysis, kvað
þau eina af höfuðmeinsemdum
þjóðarinnar, og hýbýlin væru einn
hyrningarsteinn heilsunnar og
vatnsveita og frárennsli ekki síður
þýðingarmikið í þeim efnum en
hurðir og gluggar.
Hann skrifaði margar greinar um
nauðsyn þess að byggja Landspítal-
ann og átti þátt í að ráða útliti
hans og innréttingum.
Guðmundur Hannesson átti
fyrstu hugmyndina að því, að emb-
ætti berklayfirlæknis var stofnað
hér, og var það fyrir tilhlutan Vil-
mundar Jónssonar, að sú tillaga
varð að veruleika 1935.
Guðmundur Hannesson giftist
árið 1894 Karólínu ísleifsdóttur
prests á Stað í Steingrímsfirði.
Börn þeirra fimm, sem upp kom-
ust, voru Svavar, bankaútibústjóri
á Akureyri, Hannes, læknir í
Reykjavík, Anna, gift Jóni Sigurðs-
syni, skrifstofustjóra Alþingis, Leif-
ur, liðsforingjaefni, og Arnljótur,
lögfræðingur. Guðmundur missti
konu sína 1927 og lést hún nokkuð
fyrir aldur fram, 66 ára að aldri.
Hjónaband þeirra og heimilislíf var
alltaf með ágætum. Eftir fráfall
konu hans var hann í heimili með
Hannesi syni sínum og konu hans,
yalgerði Björnsdóttur frá Akureyri.
Önnuðust þau um hann eins og
best varð á kosið.
Guðmundur Hannesson var rúm-
lega meðalmaður á hæð, grann-
vaxinn og varð sköllóttur með aldri.
Hann var „ekki maður dulur í lund
heldur skrafhreyfinn og opinskár,
talaði lengi og viðstöðulítið“ um
margvísleg efni, sagði Jón Hjaltalín
Sigurðsson, embættisbróðir hans
um hann. Guðmundur Hannesson
var alla tíð mesti lestrarhestur á
bækur og tímarit, las mikið læknis-
fræði, skaldskap, um stjórnmál, trú-
mál, húsagerð, skipulagsmál og
margskonar efni og lét sér ekkert
mannlegt óviðkomandi vera. Hann
drakk í sig inntak þeirra bóka, sem
hann las, var víðlesinn, margvís og
hafsjór af fróðleik, miðlaði gjarnan
fólki af því sem hann las, og hafði
yndi af að fræða.aðra. í skáldskap
kunni hann ógrynnin öll af kvæðum
og lausavísum utanbókar. Í stjórn-
málum sá hann betur annmarka
þeirra en kosti, gerði sér ekki fulla
grein fyrir mikilvægi þeirra og felldi
sig ekki við þingræði. í trúmálum
var honum tíðrætt um bænina og
sálræn áhrif hennar.
Ekki virðist efamál, að einskorð-
un er í mörgum tilvikum forsenda
mikilla verka. Á hinn bóginn verður
ekki sagt um Guðmund Hannesson,
að hann hafi takmarkað sig við eitt
viðfangsefni um ævina. Um hann
var því öfugt farið. Guðmundur
Hannesson var marglyndur maður,
hugur hans var ekki óskiptur,
áhugamál hans voru dreifð. Engu
að síður var hann þess umkominn
að dreifa kröftum sínum sér að
meinalitlu. Kom þar til að honum
voru gefnir miklir kraftar, hann var
þriggja manna maki að starfsorku,
eldhugi og brennandi í andanum,
þegar til hinna meiri háttar verk-
efna kom, sem hann tókst á við um
ævina.
Ekki verður sagt, að Guðmundur
Hannesson hafi verið frumlegur
rannsóknar- og vísindamaður. Aft-
ur á móti var hann öðrum framar
brautryðjandi í lífi sínu. Hann var
brautryðjandi ekki einungis í lækn-
isfræði, heldur einnig í skipulags-
málum og jafnvel líka I húsagerð.
Hann var brautryðjandi ekki á einu
sviði heldur á þremur sviðum
íslenskrar læknisfræði. Einn
þriggja forvígismanna var hann hér
á landi um smitgát og í handlækn-
ingum og langathafnasamastur
þeirra þriggja, á meðan hann lagði
stund á þær. Hann varð fyrstur til
að gefa út læknablað á Islandi,
vísaði læknum á götuna fram eftir
veg, var einskonar faðir Lækna-
blaðsins og einn fremsti fræðari
stéttar sinnar á fyrstu árum þess.
Og Guðmundur Hannesson var
frumkvöðull að stofnun Læknafé-
lags íslands, fyrsti formaður þess
og þar með forgöngumaður um
uppbyggingu og eflingu íslenskrar
lækna- og heilbrigðisþjónustu.
Framsýnn var hann og glögg-
skyggn á þarfir lækna og almenn-
ings í heilbrigðismálum og fylgdi
þar umbótum sínum fast eftir.
Ótrauður barðist hann fyrir hug-
sjónum sínum og markmiðum fyrir
lækna, land og lýð. Meira en marg-
ur annar um hans daga þokaði
hann íslenskri læknisfræði fram á
við frá vanþekkingu og vanmætti
til aukinnar þekkingar og styrk-
leika. Og um alla hluti fram bjó
hann í haginn fyrir eftirkomendur
sina í íslenskri læknastétt. Það var
ekki að ófyrirsynju, að Helgi Tóm-
asson sagði/um hann, að hann
væri risi innan læknastéttarinnar
hér á landi.
„Atorka er eilíf gleði," sagði
enska ljóðskáldið William Blake,
uppi 1757-1827. Guðmundur Hann-
esson var lánsmaður í lífi sínu,
búinn ótæpum lífsþrótti og atorku,
sem hann varði óspart í þágu stétt-
ar sinnar og alrnennings og uppskar
ríkulegan ávoxt verka sinna í því,
sem hann kom ( framkvæmd á
ævitíma sínum og eftir hann ligg-
ur, Hann var einn þeirra afbragðs-
manna, sem með forgöngu sinni
fengu fært um set fávisku manna
og vanheilsu meðal þjóðar sinnar.
Hann var og lánsmaður til dánar-
dægurs síns, dó skyndilega hjarta-
dauða 1. október 1946 áttræður að
aldri í fyllingu auðugra daga og
veitandi starfa. Orðstír hans deyr
ekki skótt.
Höftindur or læknirá Akureyri.
Heimildiri
1. Dr. J.H., S.M., Bj.J, J.Hj.S., M.P.: G.H.
70 ára. Læknabl. 22. árg. 1936.
2. HelgiTómaason: DánarminningG.H.
Læknabl. 33. árg. 1947.
3. Nlels Dungal: Ævisaga G.H. Andvuri
83. árg. 1968.
4. Guðmundur BjumBson: Augnlækningar
G.H. Læknabl. 61. árg. 1975.
6. Þóroddur Jónasson: LæknablaðG.H.
Læknabl. 73. árg. 1987.
6. Vilmundur Jónsson: Lækningar og saga.
Bókaútg. Menningarsj. 1969.
mm'mmrnmmmmmmmmmsmím.
Við höldum
okkar striki .
Vaxtarsjóður Útvegsbanka íslands hefur
vaxið jafnt og þétt og eru nú um 600
milljónir króna í sjóðnum. Vaxtarsjóðurinn
þakkar góðar viðtökur og óskar viðskiptavinum
sínum heilla á nýju ári.
. . . en flytjum
á nýjan stað
um áramót
Vaxtarsjóðurinn verður til húsa að Ármúla 7
í Verðbréfamarkaði íslandsbanka. Þjónusta
Vaxtarsjóðsins verður óbreytt. Verið
velkomin í hóp ánægðra viðskiptavina.
|IZ>
VERÐBRÉFAMARKAÐUR
ÚTVEGSBANKANS
Ármúla 7, 108 Reykjavík, sími 68 10 40
JHffgusiPlJiMfe
Metsölubladá hverjum degi!