Morgunblaðið - 10.09.1991, Side 20

20 MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 10. SEPTEMBER 1991
Opið bréf til þjóðarinnar:
Dlgresi í utan-
ríkisráðuneytinu
eftir Bjarna
Guðnason
Vestrænar þjóðir hafa ekki fund-
ið gæfulegra stjórnarform en lýð-
ræðið, en það er viðkvæmt og vand-
meðfarið, enda er hugtakið teygj-
anlegt. Eins og allir vita er lýðræð-
ið félagslegar samskiptareglur,
einkum stjómenda og þeirra sem
stjórnað er. En oftlega verður lýð-
ræðið nafnið tómt jafnvel í þeim
löndum sem stæra sig af því. Sum-
ir ráðamenn beita valdi sínu þannig
að það er eins og þeir geri ráð fyr-
ir að lýðræði sé ekki til nema þess
sé getið fullum stöfum í lagagrein-
um eða reglugerðum. Þeir gefa því
engan gaum, að lýðræðið lifir góðu
lífi í óskráðum samskiptareglum,
þegar um virkt lýðræði er að ræða.
Lýðræðinu með öllum sínum rót-
um má líkja við litfagurt blóm sem
allir dást að og játa ást sína, en
það þarfnast stöðugrar ræktunar
og umönnunar af mjúkum manna-
höndum til þess að það dafni ella
kafnar það af vanhirðu. Flestum
íslendingum mun vera fullljóst að
lýðræðinu er víða ábótavant í ís-
lensku þjóðfélagi og sumir hafa
haldið uppi harðri gagnrýni á valds-
menn þjóðarinnar en þeir láta sér
ekki segjast, það er eins og að
stökkva vatni á gæs. Af langri
reynslu hefur almenningur orðið
tómlátur um þessi efni. En þjóðin
á ekki að sætta sig við siðleysi
valdstjórnarmanna.
Mér þykir ástæða til að gefnu
tilefni að beina athygli manna að
því illgresi, sem grær hávaxið í
jurtagarði utanríkisráðuneytisins
og uppræta þarf.
Til þess að renna stoðum undir
þessa fullyrðingar þá ætla ég að
víkja nokkrum orðum að þremur
atriðum, sem ég kalla leynd, sjálfs-
taka hlunninga og ójöfnuð. Þess-
ar neikvæðu athafnir eru allar sam-
grónar starfsháttum utanríkisráðu-
neytisins og hafa lengi verið og eru
allar ósættanlegar við þá lýðræðis-
vitund, sem mótar íslenskt þjóðfé-
lag.
Leyndin
Fyrir skömmu kom út á vegum
Sagnfræðistofnunar Háskóla ís-
lands rit eftir Jón Þ. Þór og nefn-
ist Landhelgi íslands 1901-1952.
Þetta er vandað rit og fróðlegt um
sögu landhelgismálsins. í formála
kemurfram, að höfundur hafði hug
á að fá skjöl til birtingar um efnið
og leitaði því á tvo staði í því skyni.
Annars vegar skrifaði hann
skjalasafni í Lundúnum (The Publicr
Record Office), en hafði munnlegt
samband við utanríkisráðuneytið í
Reykjavík. Síðan segir höfundur
frekar af þessu.
„Svörin voru ólík. Frá The
Public Record Office barst skrif-
legt svar, þar sem sagði, að
fáanleg væru til rannsóknar og
útgáfu þau skjöl, sem orðin
væru þijátíu ára gömul og eldri
og væri safnið fúst að veita alla
þá aðstoð sem það gæti og eft-
ir væri óskað. Aðstaða til könn-
unar á gögnunum væri heimil
í safninu, en vildi ég fá skjöl
ljósrituð eða mynduð, yrði vita-
skuld að greiða fyrir það.
Þetta þóttu mér greið svör
og góð, en embættismaður sá,
sem ég talaði við í utanríkisráð-
inu, landi minn, svaraði mér
hins vegar með nokkrum þjósti,
að ekki kæmi til greina að ég,
eða aðrir grúskarar, fengju að
skoða skjöl í ráðuneytinu,
hvorki gömul né ný. Var helst
á manninum að skilja, að æra
þeirra íslenskra stjórnmála-
manna, sem um þessi mál hefðu
fjallað á sínum tíma, væri í
húfi og að ekki ætlaði hann að
vefa til þess að tefla henni í
tvísýnu!
Enn hafa íslendingar ekki komið
því í verk að setja lög um upplýsing-
askyldu stjómvalda eins og allar
siðmenntaðar þjóðir hafa gert og
er það ærinn vitnisburður um sinn-
uleysið um ræktun lýðræðisins. Það
hefur því komið í hlut ráðuneytis-
manna að ákveða að eigin geð-
þótta, hvaða skjöl eða gögn al-
menningur eða sagnfræðingar fá
að llta augum eða nýta. Hin lýð-
ræðislega upplýsingaskylda er á
íslandi einkamál embættismanns-
ins. Kerfiskarlinn — ég leyfi mér
að kalla hann svo' — er að vísu
ekki að bijóta lög, þegar hann neit-
ar sagnfræðingnum um skjala-
gögnin (kerfiskarlar bijóta sjaldan
Iög), en synjun hans er bæði
heimskuleg og andlýðræðisleg.
Hún sýnir afstöðu og hugarfar
embættismannsins, sem lætur
ímyndaða hagsmuni ráðuneytis og
stjórnkerfis sitja í fyrirrúmi fyrir
fræðsluskyldu við almenning. Hann
skeytir ekki um það að beðið er
um skjöl sem eru orðin fjörutíu ára
eða eldri og um er að ræða rann-
sókn eins merkasta þáttar í sögu
lýðveldisins. Ólík eru viðbrögðin í
enska skjalasafninu.
Þeir sem taka sig hátíðlega í
embættislegri upphafningu eru
jafnan spaugilegir í aðra röndina
og það sannaðist eftirminnilega í
þessu tilviki.
Að skila gögnum
Svo bar við í skammdeginu síð-
astliðinn vetur að fjölmiðlar báru
þau tíðindi til almennings að veg-
farendur hefðu fundið skjöl ut-
anríkisráðuneytisins í gámi einum,
sem lá opinn fyrir hunda og manna
fótum. Þarna voru margvísleg
gögn, frumbréf og Ijósrituð bréf,
m.a. gjafabréf í frumriti frá Banda-
ríkjaforseta.
Sama stórmennið og Jón Þ. Þór
hafði kljáðst við var dreginn í út-
varpsviðtal til þess að skýra þessi
býsn. Að sjálfsögðu hélt maðurinn
ró sinni eins og slíkum mönnum
sæmir, taldi hann allt í stakasta
lagi með skjöl og skjalasafn ráðu-
neytsins, þar væri allt í röð og
reglu. Hvað annað? En honum kom
spánskt fyrir sjónir, að menn
skyldu gera veður út af þessu, en
lét þess þó getið í lok samtalsins
að ráðuneytið kynni vegfarendum
mikla þökk, ef þeir skiluðu þeim
gögnum ráðuneytisins, sem þeir
hefðu í fórum sínum!
En aftur til alvörunnar. Nýverið
synjaði ráðuneytið þingmanni ein-
um, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladótt-
ur, fullnægjandi upplýsinga um
komur erlendra herskipa til ís-
lenskra hafna og var á bréfi ráðu-
neytisins helst að skilja að þing-
manninum kæmi málið ekkert við.
Ég sat einu sinni um skeið í ut-
anríksimálanefnd Alþingis og
komst fljótt að því hvað allt er
varðaði utanríkisþjónustuna þótti
sérstakt, merkilegt og dragfínt.
Smáu málin urðu ótrúlega stór og
ómerkilegustu mál voru stimpluð
sem trúnaðarmál. Pukrið I innri
starfsemi ráðuneytisins er haft að
Bjarni Guðnason
„Ég staðhæfi að þvílík
hlunnindataka opin-
berra eða hálfopin-
berra stofnana (banka
o.fl.) væri ekki látin við-
gangast í nálægum lýð-
ræðisríkjum. Þar er al-
mannafé ekki sjálftekið
neyslufé ráðamanna.“
leiðarljósi. Reynslan kennir að
leyndin er svarinn óvinur lýðræðis-
ins.
Sjálfstaka hlunninda
í blaðinu DV frá 24. júlí sl. er
greint þar sem hermt er frá lax-
veiði vamarmálanefndar utanríkis-
ráðuneytisins í Norðurá. Hún var
svohljóðandi:
„Varnarmálanefnd var við veið-
ar hérna um helgina og hún
veiddi 50 laxa sem er allt í lagi
miðað við aðstæður. Það mætti
vera meira að gerast hérna og
áin minnkar á hveijum degi.
Ég (þ.e. veiðivörðurinn ) mán
ekki eftir að hafa séð hana
svona vatnslitla síðan ég byijaði
sem veiðivörður hérna í Norð-
urá. Hann er ennþá 15 pund
sá stærsti en veiðimenn hafa
sett í þá stærri ... (Síðan segir
fréttamaður:) Veiðidagurinn á
þessum tíma í Norðurá kostar
kringum 50 þúsund með fæði
og veitt er á 12 stangir á aðal-
svæðinu. Þetta er veiðitúr upp
á tvær miHjónir í þessa þrjá
daga hjá varnarmálanefndinni.
Þessi veiðitúr er árlega á dag-
_skrá.“
Ég geng að því vísu að hér sé
rétt hermt frá. Um þessar mundir
er þrengt að almenningi á marga
lund í sparnaðarskyni til þess að
Greiðsluerfiðleikar
Opið bréf til þeirra er láta sig málið varða
eftir Garðar
Björgvinsson
Að undanfömu hefur verið mikil
umræða í þjóðfélaginu um að fólk
í greiðsluerfiðleikum þurfi hjálp. í
því sambandi hefur meðal annars
verið komið á stofn deild innan
Húsnæðisstofnunar ríkisins sem
veitir greiðsluerfiðleikalán. Eins og
oft þegar hlaupið er til, til að leysa
aðsteðjandi vanda, þá er þetta hálfk-
ák sem ekki skilar sér nema að litlu
leyti.
Umræðan snýst einnig um það
að ríkisstjórnir, misjafnlega góðar,
seilist lengra og lengra ofan í vasa
launþega og geri þeim þar af leið-
andi ekki kleift að standa í skilum
við þær skuldbindingar sem þær
hafa tekist á hendur.
Umræðan snýst hinsvegar sjaldn-
ar um að það eru launþegamir sem
stofna til skuldbindinganna og það
em þeir sem bera ábyrgð á þeim
skuldindingum sem þeir ráðast í.
Ákveðinn hluti af þeim greiðslu-
erfiðleikalánum sem veitt em fara
í vanskil. Þegar Húsnæðisstofnunm
veitir greiðsluerfiðleikalán er miðað
við að greiðslubyrði sé innan við 20%
af heildartekjum eftir að skuldbreyt-
ingin hefur átt sér stað. Samt fer
ákveðinn hluti í vanskil.
Ástæðan er sú að fólki er ekki
veitt það aðhald eða sú fræðsla sem
það þarf á að halda til þess að þetta
fari ekki aftur í sama farið.
Þar er hægt að koma með ýmis
dæmi, en í þessari grein leyfi ég
mér að stikla á stóm og fullyrða
eftirfarandi: Ákveðinn hópur manna
sinnir ekki sinni fjárhagslegu
ábyrgð og þess vegna myndast hjá
þeim vanskil. Þessu þarf að bregð-
ast við á ákveðinn máta. Það þarf
að veita virkt aðhald.
Annar hópur manna er að gera
átak I því að koma sér út úr skuld-
um sjálfur. Þessir aðilar fá hvergi
hjálp til þess. Þeim er hvergi kennt
hvemig á að gera þetta. Þetta þarf
að laga.
Enn einn hópur er að slást við
að halda jafnvægi. Það gengur mis-
jafnlega þar sem ríkisstjómir eru
að auka og skerða á víxl þessa jafn-
vægiskúnst eftir sem áður. Þetta
fólk er því iðulega gestir hjá þeim
sem það skuldar peninga til þess
að láta vita að nú komi það til með
að verða eftir á með greiðslur í ein-
hvem tíma. Þessi hópur fer og biður
um biðlund eða einhverskonar fyrir-
greiðslu áður en vanskil skapast.
Þessi hópur er að halda utan um
íjármálin. Móttökumar sem þetta
fólk fær em hinsvegar, að innan
ákveðins tíma fari skuldin í lög-
fræðiinnheimtu. Þarna em ákveðnar
vinnureglur sem þarf að samræma
á milli mismunandi stofnana.
Það að veita greiðsluerfiðleikalán
er ekki nóg eitt sér. Það þarf miklu
meira að koma til.
Það er ekki minn stíll að ráðast
á eitthvað og gagnrýna án þess að
Garðar Björgvinsson
benda á lausnir. Ég tel það mjög
brýnt að fyrmefndir hópar fái þá
þjónustu sem þeir þurfa. Ég starfa
við það að kenna fólki að ná tökum
á fjármálum sínum. Fólkið er að
vinna og því gengur vel. Oft á tíðum
verða hinsvegar á vegi þeirra ýmsir
tálmar og hindranir vegna þess að
4-
1
rétta við geigvænlegan halla ríkis-
sjóðs. Þjóðarsáttarsmælingjarnir
mega sig hvergi hræra, séu þeir
heimtufrekir er sett á þá bráða-
birgðalög. Nú geta sjálfsagt flestir
verið sammála um að varnarmála-
nefnd eigi það fyllilega skilið fyrir
mikið og óeigingjarnt starf að
stunda laxveiði árið um kring, ef
unnt væri, en það er viöbúið að
launþeganum með 60-70 þús.
króna mánaðarlaun þætti hart und-
ir að búa að þurfa að láta fé af
hendi rakna til þeirrar iðju, jafnvel
þótt ekki sé um að ræða nema
þriggja daga laxveiði fyrir litlar
tvær milljónir. Kannski væri athug-
andi að skera niður hlunnindi for-
réttindahópanna í því hernaðar-
ástandi niðurskurðarins sem ríkir
nú í þjóðfélaginu? Látum vamar-
málanefnd herða sultarólina!
En laxveiði vamarmálanefndar
er ekki aðeins spuming um hver
greiði, heldur miklu fremur um sið-
blindu ráðamanna í þjóðfélaginu.
Þeir taka sjálfum sér hlunnindi,
sem almenningi eru forboðin en
láta hann gjalda fyrir. Við könn-
umst við slíka breytni úr einræð-
isríkjum fyrr og síðar. Ég staðhæfi
að þvílík hlunnindataka opinberra
eða hálfopinberra stofnana (banka
o.fl.) væri ekki látin viðgangast í
nálægum lýðræðisríkjum. Þar er
almannafé ekki sjálftekið neyslufé
ráðamanna.
Hversu lengi þolir íslensk þjóð
valdsmönnum slíka óhæfu sem hér
um ræðir?
Ójöfnuður
í lögum um réttindi og skyldur
starfsmanna ríkisins er kveðið á
um að lausa stöðu skuli auglýsa,
en ákvæði þetta nær ekki til ut-
anríkisþjónustunnar. Þótt ráðu-
neytin og opinberar stofnanir snið-
gangi þetta ákvæði eftir því sem
þeim henta þykir, þá sýnir undan-
tekningin ein, hvernig utanríkisráð-
uneytinu hefur auðnast að læða því
inn í landslög að störf þar séu á
einhvern hátt merkilegri og öðru-
vísi en við aðrar ríkisstofnanir.
í Morgunblaðinu* 28. ágúst er
skýrt frá því að utanríkisráðherra
hafi skipað Jakob F. Magnússon
tónlistarmann í stöðu sérstaks
menningarfulltrúa við sendiráðið í
Lundúnum. Af fréttinni kemur
fram að þetta sé ný staða og Jak-
obi sé ætlað að koma íslenskri list
á framfæri á alþjóðavettvangi en
jafnframt er honum lögð sú þunga
byrði á herðar „að stuðla að aukn-
um möguleikum á að flytja út íslen-
skar vörur og þjónustu almennt".
Ó, hve vitleysan getur stundum
verið dásamleg. Ekki er fyrr skip-
aður fyrsti menningarfulltrúinn á
erlendri grund en hann er „mark-
aðssettur“, það hljómar betur í
eyrum margra að láta hann gegna
störfum viðskiptafulltrúa. Ekki er
að efa að Jakob F. Magnússon rísi
undir þessu.
kerfíð vill ekki vinna með. Það er
til lausn á þessu vandamáli, það er
hægtað veita fólki þá hjálp, þá þjón-
ustu og þann skilning sem það þarf.
Lausnina er ekki hægt að setja fram
í blaðagrein af þessu tagi. Þess
vegna hef ég samið skýrslu sem ég
hef sent til félagsmálaráðherra,
banka, allra fjölmiðla og víðar. Ég
hef fengið að heyra að þetta sé
framkvæmanlegt og lausnin sé þess
verðug að skoða hana. Að öðru leyti
ríkir fullkomið áhugaleysi á að gera
eitthvað í málinu.
Það er þess vegna mín áskorun
til stjórnar banka og sparisjóða, til
ráðherra ríkisstjórnar, til stjórnenda
verkalýðsfélaga og annarra stofn-
ana sem þessi mál varða, að mæta
á fund með mér föstudaginn 13.
september kl. 10.00 í Síðumúla 33.
Þar mun ég fara yfir þessi mál og
sjá hvort að ekki sé einhver áhugi
fyrir hendi hjá þeim sem geta hjálp-
að til þess að gera það.
í lokin vil ég geta þess að ef það
er einhver áhugi á að taka á þessum
málum þá gæti ég lent í vandræðum
með borð og stóla, ég vil því biðja
aðila að hringja og boða kom sína.
Höfundur er ráðgjafi fyrir fólk í
greiðsluerfiðleikum.