Morgunblaðið - 12.10.1997, Blaðsíða 36

MORGUNBLAÐIÐ
3 __
ji6 SUNNUDAGUR 5. OKTÓBER 1997
SKOÐUIM
í
i
f
1
I
I
i
\
f
{
i
VANTAR HEIMSPEKI í
NÁTTÚRUFRÆÐIKENNSLU?
„UM HVAÐ í ósköpunum ertu að
tala?“ gæti sá spurt sem les fyrir-
sögnina hér að ofan. Og það er mjög
eðlileg spuming. Á Islandi hefur
ekki tíðkast að líta til heimspekinnar
í tengslum við skólamál. Og í margra
■íiugum er órafjarlægð milli heim-
speki og náttúruvísinda. Hvaða
tengsl geta þá verið milli heimspeki
og náttúrufræðikennslu? Nýsköpun-
arsjóður námsmanna hefur í sumar
styrkt mig til að kanna þetta mál og
í þessari grein mun ég skýra hvaða
erindi vísindaheimspekilegir þættir
eiga inn í náttúrufræðinámskrár og
-kennslu og hvernig hægt er að beita
heimspekilegri samræðu til að gera
náttúrufræðinámið merkingarbær-
ara, og þar með áhugaverðara fyrir
nemendur, og bæta hugtakaskilning
þeirra.
Samkvæmt Aðalnámskrá grunn-
skóla (1989:106-114) er náttúru-
fræði skyldufag á öllum námsstigum
. og þar á að fjalla um efnisþætti úr
líffræði, efna- og eðlisfræði. Til að
byija með á að virkja náttúrulega
forvitni barnanna til að skoða og
leita skýringa á viðfangsefninu.
Könnuð eru einföld fyrirbæri, t.d.
ljós og skuggar, lífshættir dýra og
plantna, og gefnar einfaldar skýr-
ingar á því sem fyrir augu ber.
Nemendur eiga að fá innsýn í það
samhengi sem ríkir í náttúrunni,
hvernig lifandi og lífvana þættir
hafa áhrif hveijir á aðra. Á miðstig-
inu eiga nemendur að þjálfast í vís-
‘indalegum vinnubrögðum og kynn-
ast vísindalegum skýringum og lög-
málum, t.d. um gang himintungl-
anna og fasa efna. Auk þess á að
viðhalda forvitni barnanna um heim-
inn í kringum sig og leyfa þeim að
njóta þess að vera úti í náttúrunni.
A unglingastiginu á að halda áfram
á þeirri braut sem lögð hefur verið
og dýpka kunnáttu nemenda á sem
flestum sviðum náttúruvísinda.
Samkvæmt námskrárlýsingunni á
náttúrufræðin að stefna að fjöl-
breyttum markmiðum, s.s. að vekja
og viðhalda áhuga á náttúrunni og
vísindum, þjálfa vinnubrögð og auka
þekkingu. En það er trú mln að eft-
ir 10 ára grunnskólanám séu það
■helst efnisatriði sem sitja eftir hjá
nemendum og kannski minning um
skemmtilega vettvangsferð. Það eru
ekki margir sem geta
útskýrt hvað vísindaleg
starfsemi er eða hvaða
þýðingu vísindin hafa
fyrir það samfélag sem
við búum í. þetta er
fullkomlega eðlilegt því
í námskránni er ekkert
sem kveður á um hvern-
ig koma eigi ímynd vís-
inda til skila til nem-
enda, og kennarar hafa
heldur ekki veganesti
úr námi sínu, jafnvel
þótt þeir hafi sérhæft
sig í kennslu náttúru-
fræðigreinanna. En
náttúrufræði á að vera
kynning á náttúruvís-
indunum. Hún á að gefa
öllum nemendum innsýn í fróðleiks-
heim þessa vísindasviðs og veita
þeim skilning á því að samfélag
okkur byggist að miklu leyti á tækni-
Mín niðurstaða er sú,
segir Brynhildur Sig-
urðardóttir, að heim-
speki eigi brýnt erindi
inn í íslenska grunn-
skóla og bæti úr ann-
mörkum á náttúru-
fræðikennslu.
framförum sem komið hafa í kjölfar
vísindaiðkunar síðustu alda. Þegar
við gefum nemendum bara glefsur
úr þeim niðurstöðum sem vísindin
hafa sett fram en enga innsýn í af
hveiju þessarar þekkingar var leitað
og hvernig hennar var aflað er ekki
hægt að ætlast til þess að þeir skilji
um hvað náttúruvísindin snúast í
raun og fái áhuga á að stunda þau
seinna meir.
Þær skýringar á eðli vísinda sem
vantar inn í náttúrufræðikennslu á
íslandi má finna í fórum heimspek-
innar. Á Vesturlöndum eiga vísindi
og heimspeki sameiginlegar rætur
hjá Forn-Grikkjum. Fyrstu heim-
spekingamir, Þales og
félagar, settu fram
skýringar á eðli efnis-
heimsins og uppbygg-
ingu alheimsins. En
fræði þessara manna
teljast strangt til tekið
hvorki til heimspeki né
náttúruvísinda sam-
kvæmt nútímaviðmið-
unum. Heimspekin tók
að starfa á öðrum vett-
vangi en náttúruvísind-
in og með tímanum
breikkaði bilið milli
greinanna. Vísindin
leita skýringar á nátt-
úrunni með því að
vinna úr staðreyndum
sem hún birtir okkur
og reyna að setja fram alhæfingar
á þeirra gmnni. Úr þessum efnivið
byggja þau kerfi sem við notum til
að ná tökum á heiminum og reyna
að sjá hvemig hann muni bregðast
við í framtíðinni. Heimspekin fæst
aftur á móti við sýn mannsins á hin
fjölbreytilegustu viðfangsefni,
hvernig hann hugsar um sjálfan sig
og heiminn í kringum sig og hvaða
tækjum hann beitir til þess, t.d.
tungumálinu.
Vísindaheimspeki fæst við spurn-
ingar eins .og: „Hvað er vísindaleg
staðreynd eða sönnun?" „Hvað ein-
kennir vísindaleg vinnubrögð?" og
„Hvernig tengjast vísindin samfé-
laginu?" Almenningur hefur oft
mjög einföld svör við þessum spurn-
ingum en þau geta verið villandi eða
beinlínis röng. Heimspekin getur
aftur á móti gefíð ótrúlega flókin
svör, ef hún kemst þá að nokkurri
niðurstöðu. Þegar fjalla á um eðli
vísinda með grunnskólanemendum
er nauðsynlegt að kennari hafi inn-
sýn í þá umræðu sem fram fer í
vísindaheimspeki en jafnframt að
hann dragi út þá þætti sem sam-
komulag er um að einkenni vísindi
og miðli þeim til nemenda þannig
að þeir fái skýra mynd af þessari
starfsemi. Eitt helsta einkenni vís-
inda, sem jafnframt er oft í andstöðu
við það sem almennt er talið, er að
vísindamenn komast ekki að endan-
legum sannleik heldur setji fram
skýringar sem sýna það sem best
er vitað á hveijum tíma. Það er
mjög mikilvægt að þetta viðhorf sé
lagt til grundvallar náttúrufræði-
námi, þannig sjá nemendur að vís-
indi felast í þekkingarleit sem er háð
tækni og menningu hveiju sinni.
Þegar fjallað er um vísindaleg
vinnubrögð er mikilvægt að einfalda
ekki um of, eins og svo algengt er
í námsbókum þegar sett er fram
lýsing á „hinni vísindalegu aðferð".
I vinnu vísindamanna má oftast
greina ákveðna, sameiginlega þætti,
s.s. skilgreiningu ráðgátu, öflun
gagpia, framsetningu tilgátu og túlk-
un niðurstaðna. En birtingarmáti
þessara þátta er háður efni og að-
stæðum hveiju sinni. Sumar ráðgát-
ur eru leystar með mjög skipulagðri
og markvissri vinnu á meðan aðrar
leysast nánast fyrir tilviljun. Þegar
talað er um vinnuaðferðir er líka
nauðsynlegt að koma inn á takmark-
anir náttúruvísinda, hvað það er sem
þau geta fengist við og hvað ekki.
Vísindamaður verður til dæmis alltaf
að halda sig við það sem hann getur
stutt með staðreyndum, en hvað er
staðreynd? Hvað er hægt að ganga
langt í túlkun á niðurstöðum til-
rauna? Hvernig getur vísindamaður
sett fram alhæfingu byggða á athug-
unum og tiiraunum sem ná bara
yfír brot af því sem alhæft er um?
Ef við viljum að nemendur fái tilfínn-
ingu fyrir því hvers konar starfsemi
vísindi eru þá er nauðsynlegt að
þeir gangi I gegnum pælingar af
þessu tagi og þar með að heimspeki-
legir þættir séu teknir inn í náttúru-
fræðinámið.
En heimspeki getur nýst náttúru-
fræðikennurum á fleiri sviðum en til
að skýra eðli vísinda. Eitt af því erfið-
asta í náttúrufræðikennslu er að
hjálpa nemendum að ná raunveruleg-
um skilningi á hugtökum sem tekin
eru til umíjöllunar og þar getur heim-
spekin komið til hjálpar. Hún leggur
til samræðuaðferð þar sem hugtök
eru tekin til umfjöllunar út frá ýmsum
hliðum og brotin til mergjar þannig
að þátttakendur í samræðunni geta
byggt upp góðan skilning á þeim.
Sum hugtök þekkja nemendur úr
daglegu tali en þegar kemur að því
að nota þau í vísindalegu samhengi
er merking þeirra önnur og mun sér-
hæfðari. Nemandinn þarf því að end-
urskoða merkingu hugtaksins og
læra að greina við hvaða aðstæður
rétt er að nota það í tiltekinni merk-
ingu og hvenær ekki. I þessu sam-
hengi ber einnig að huga að því að
það er greinarmunur á því hvernig
menn skynja heiminn dags daglega
og hvernig hann birtist í skýringum
vlsindamanna. í skýringunum er oft
stuðst við líkingar (atómið sem pínu-
lítið sólkerfi, ljósið sem bylgjur og
eindir) og þessar líkingar þarf að
kanna þannig að þær auki skilning
nemenda eins og þeim er ætlað að
gera. Með því að taka hugtök og
skýringar vísinda til heimspekilegrar
samræðu, þar sem allt má draga I
efa og nýjar hugmyndir eru kannað-
ar fordómalaust, fær hver einstakl-
ingur tækifæri til að gefa viðfangs-
efninu sæti í sínum eigin huga, tengja
við fyrri reynslu og þekkingu, leið-
rétta sjálfan sig þegar hugmyndir
stangast á og gefa hugtakinu raun-
verulega merkingu.
Á íslandi hefur nú í áratug verið
starfandi skóli þar sem heimspekileg
samræða með bömum er stunduð.
Þetta er Heimspekiskólinn í Reykja-
vík og aðferð hans hefur verið tekin
til tilraunakennsiu í nokkrum leik-
og grunnskólum. Eg trúi að með því
að beita þessari aðferð samhliða hefð-
bundinni náttúrufræðikennslu megi
auka bæði skilning og áhuga nem-
enda á faginu. „Vísindaheimspeki-
tíminn“ fer þannig fram að byijað
er á því að lesa brot úr sögu sem
er sérsamin til þess að gefa fyrir-
mynd að samræðum eins og nemend:
urnir sjálfír eiga að taka þátt í. í
IHHTI School of Hotel Management Neuchátel
Neuchátel, Sviss
Fyrst leggurðu Neuchátel að fótum þer,
- síðan heimínn!
Árið 1998, munum við ásamt TOURISTCONSULT' halda uppá
30 ára afmæli!
Á þessum ánægjulegu tímamótum, bjóðum við
30 námsstyrki
að andvirði
3.000 svissneskra franka hvern
sem gengur uppí kostnað á fyrsta hluta (Module CM1) af
3ja ára námi
sem veitir viðurkennda BA-gráðu í hótelstjórnun
Námsstyrkirnir bjóðast þeim Evrópubúum sem hefja sitt hótelstjórnunarnám (Module
CM1) í skóla okkar 1998. Styrkirnir verða veittir á vor- og haustönn 1998.
Áhugasamir umsækjendur ættu hið fyrsta að hafa samband við Mrs. Maria Baks,
stjórnarformann, hjá IHTTI, RO. box 171,4006 Basel, Sviss, sími 00 41 61 312 30 94,
Fax 00 41 61 312 60 35, e-mail: headoffice@ihtti.ch, Heimasíða: http://www.ihtti.ch. f
‘TOURISTCONSULT (stofnað 1968) breytti fyrrum menntadeiid sinni árið
1984, undir nafninu IHTTI International Hotel and Tourism Training Institutes
Ltd., í lagalega sjálfstætt dótturfyrirtæki.

OÍNIWD
Brynhildur
Sigurðardóttir
sögunni er varpað fram ýmsum hug-
myndum sem kveikja spurningar og
eru hráefni í pælingar og umræður
nemenda. Að lestri loknum segja
nemendur hvað það er sem þeir skildu
ekki, hvað þeim fannst athyglisvert
eða annað sem þeim fínnst að taka
þurfi til frekari umræðu. í samein-
ingu er ákveðið hvar byija skuli sam-
ræðuna og síðan fer hún í gang og
þar með mótun á hugarheimi hvers
einstaklings sem tekur þátt í henni.
Hér á eftir birtist brot úr sögu sem
nú er í vinnslu og ætluð er til þess
að koma á heimspekilegri samræðu
í náttúrufræðitíma:
Pétur sat í íjörunni og horfði á
sjóinn velta steinvölum til og frá.
Þetta hafði verið erfiður dagur,
mamma hans hafði haft allt á hornum
sér um morguninn og Katrín bekkjar-
systir hans hafði fengið krampakast
í íslenskutímanum og það kom öllum
bekknum í uppnám. í kvöld átti svo
að velja lið til að fara í keppnisferða-
lag um næstu helgi og hann var viss
um að lenda ekki í hópnum. Honum
hafði gengið illa að hitta í körfuna á
undanfömum æfíngum og var seinn
að hlaupa eins og alltaf. En það var
gott að sitja héma og hugsa málin.
Hann gerði það oft á dögum sem
þessum og tilveran varð oft skýrari
og einfaldari á eftir.
Pétur tók upp steinvölu sem var
rennislétt af áralöngu volki í sjónum.
Hvaðan skyldi þessi steinn koma?
Myndi hann enda sem eitt af sand-
komunum í fjörunni? Var til eitthvað
minna en sandkom? Hvemig gæti
hann vitað það - með því að taka
öll kom í heiminum og mæla þau?
En ævi hans myndi ekki einu sinni
duga til að telja kornin í þessari litlu
fjöm! Skipti það iíka einhveiju máli,
hvað væri minnsta korn í heimi?
Miðað við þessar pælingar var fýlu-
kastið hennar mömmu fullkomiega
viðráðanlegt vandamál svo hann stóð
upp og rölti heim.
Næsta morgun var Pétur samferða
Daníel í skólann. Hann var ennþá
að pæla í sandkomunum og spurði
Danna: „Veist þú hvert er minnsta
komið í heiminum?"
„Hvað áttu við?“ spurði Danni.
„Meinarðu úr hveiju efnin em búin
til?“
„Ja, já, eitthvað svoleiðis. Ég var
að hugsa um sandkorn og hvort til
væri minnsta sandkornið. Hvað verð-
ur til dæmis um sandkorn ef maður
skiptir því alltaf í minni og minni
hluta, hættir það einhvern tímann
að vera sandkorn? Er sandur kannski
búinn til úr steinefnum eða einhveij-
um öðram agnarsmáum, ósýnilegum
efnum.“
„Ertu að tala um fmmefnin?“
hrópaði Danni. „Ég man eftir því úr
einhverri bók sem ég las, það em til
fjögur fmmefni; jörð, vatn, loft og
eldur. Þetta var að vísu eitthvert
ævintýri, ég veit ekki hvort þetta er
svo vísindalegt.“
„Þannig að sandur er þá úr jarð-
arfrumefninu og mjólk úr vatnsfmm-
efninu," sagði Pétur. „En úr hvaða
fmmefni er þá maðurinn. Hann er
bæði bein og blóð og andar frá sér
lofti. Er hann þá blanda úr þessu
öllu saman?“
í þessu sögubroti em ótal hug-
myndir sem koma inn á vísindastarf-
semi og eðli hennar. í framhaldi af
lestrinum kvikna t.d. spurningar um
hvað sé efni og hvað ekki, hver sé
munurinn á vísindum og skáldskap,
hvaða vandamál séu viðráðanleg og
hvort hægt sé að mæla án þess að
telja. Nemendur fá vettvang til að
velta þessum spurningum fyrir sér,
efast um hluti sem þeir áður hafa
talið sjálfsagða og komast að eigin
niðurstöðum. Auk þess að fá betri
innsýn í heim náttúmvísindanna og
viðfangsefna þeirra þjálfa þeir gagn-
rýna og skapandi hugsun, læra að
hlusta á aðra og bera virðingu fyrir
skoðunum þeirra jafnvel þótt þeir séu
ósammála. Nemendumir þjálfast því
I betri og sjálfstæðari hugsun og eru
þar með betur undir það búnir að
verða virkir þegnar í lýðræðisþjóð-
félaginu. Niðurstaða mín er því sú
að heimspeki eigi brýnt erindi inn í
íslenska gmnnskóla og bæti úr ýms-
um annmörkum sem verið hafa á
náttúrufræðikennslu.
Höfundur er kennari og
heimspekinemi.