Morgunblaðið - 18.08.1998, Qupperneq 29

30 ÞRIÐJUDAGUR 18. ÁGÚST 1998
MORGUNBLAÐIÐ
MENNTUN
✓
Efnafræði Núna bíður atvinnulífíð óþreyjufullt eftir nýjum efna- og lífefnafræðingum frá Háskóla Islands.
Gunnar Hersveinn uppgötvaði að í fögnuðinum yfír atvinnutækifærunum býr kvíði vegna þess að skólakerfíð
veitir ekki raunvísindalega sinnuðum grunn- og framhaldsskólanemum þá undirstöðu sem til þarf.
Brennandi
hugur á
vísindum
• „10-15 útskrifast árlega úr efnafræði
en þyrftu að vera talsvert fleiriu
# Þörf atvinnulífsins á vísindamönnum
er ekki mætt í framhaldsskólum
Morgunblaðið/Arnaldur
„ÞAÐ er ekki snjallt að leggja allt sitt traust á eina tekjulind," segir Guðmundur G. Haraldsson prófessor
og skoðar sýni af hreinni omega-3 fitusýru á Rannsóknarstofnun Háskólans. Afurðir unnar úr henni eru
feikilega verðmætar og eftirsóttar.
Morgunblaðið/Kristinn
FAGMENN að störfum við að slökkva logandi elda visindanna. Tjón
efnafræðiskorar HI var sárt og enn hafa rannsóknarmenn ekki
komist að ástæðu brunans.
s
tskrifaðir efna- og lífefna-
fræðingar frá Háskóla ís-
lands í vor fengu umsvifa-
laust vinnu hjá Islenskri
erfðagreiningu. Þeir sem leggja
stund á efnafræði virðast því ekki
þurfa að kvíða framtíðinni. Þess
þurfa hins vegar stofnanir og fyrir-
tæki sem ekki geta boðið þeim góð
laun og starfsskilyrði. I framhalds-
skólum eru t.d. ekki til mörg ráð til
að iaða raungreinakennara inn í
skólastofurnar.
Það er vit í því að læra efna- og
lífefnafræði en aftur á móti skortir
oft aðstæður í framhaldsskólum til
að vekja áhuga á þessum greinum.
„Tíu til fimmtán útskrifast árlega úr
efnafræðiskor en það þyrftu að vera
talsvert fleiri,“ segir dr. Guðmund-
ur G. Haraldsson, prófessor við Há-
skóla íslands, „því möguleikarnir
hérna heima eru góðir, bæði fyrir
fólk með B.S. gráðu og þá sem hafa
farið í framhaldsnám til útlanda."
Eftirspurnin er orðin það mikil að
Guðmundur jiurfti að sækja efna-
fræðing til Irlands til að vinna á
Raunvísindastofnun Háskólans á
Dunhaga. Líklegt er að erlendir
efnafræðingar verði eftirsóttir
starfskraftar hér á næstu árum og
að áfram verði fáir til að glæða
áhuga ungra íslendinga á fræðun-
um. „Ég hugsa að það taki 20 ár að
laga ástandið eftir að farið verður
að sinna raunvísindum af alvöru í
framhaldsskólum," segir Guðmund-
ur, „við gerum okkur mikinn óleik
með því að vanrækja þessa nemend-
ur“.
En hverja heillar efnafræðin?
„Þá sem eru vísindalega þenkj-
andi og hafa gaman af því að gera
tilraunir," svarar hann, „en við ger-
um mikið af þeim hér í deildinni.
Einnig þá sem njóta sín í að vinna
með tæki og í tölvutækni. Það er
margt vitað í efnafræði og því
margt skemmtilegt að gerast t.d.
með stóru sameindimar í lífverum
og samspil þeirra. Fræðin eru
gróskumildl og gagnleg og þvi eftir
miklu að slægjast."
Hvernig fara þjóðir að
því að ná árangri?
Efnafræðiskor raunvísindadeild-
ar byrjaði árið 1970 og í sumar var
því fagnað að 25 ár eru liðin frá út-
skrift fyrstu efnafræðinganna.
Karlmenn hafa löngum sótt í deild-
ina en árið 1991 var boðið upp á BS
nám í lífefnafræði og eru konur um
helmingur nemenda þar.
Kennsla í verklegri efnafræði fer
m.a. fram í Verk- og raunvísinda-
húsi I en þar brann ein aðalkennslu-
stofan í júlí. „Við máttum síst við
þessu tjóni því það hefur reynst
erfitt að fá tæki og búnað. Hann er
svo dýr,“ segir Guðmundur, „ís-
lendingar hafa nefnilega haft til-
hneigingu til að draga úr rannsókn-
um þegar að kreppir og að treysta á
góða fiskgengd. Þegar Bandaríkja-
menn voru í síðustu efnahags-
kreppu ákváðu þeir hins vegar að
veita fé í rannsóknir, til að byggja á
traustum forsendum. Þeir sjá ekki
eftir því.“
Fjárfesting í grunnþekkingu er
forsenda árangurs þjóða að mati
Guðmundar og skrifaði hann nýlega
um það í Snefil, blað efna-, lífefna- og
efnaverkfræðinema, því til árétting-
ar: „Nærtækt dæmi er árangur
Norðmanna í fiskeldi. Við hugðumst
gleypa í okkur markaðina á einu
bretti fyrir framan nefið á Norð-
mönnum með því að ryðjast inn í lax-
eldið án nokkurrar reynslu eða fyrir-
hyggju, en vanræktum alla undir-
stöðuna sem byggist á kunnáttu,
þjálfun, reynslu og rannsóknum. Því
fór sem fór, milljarðar fóru í súginn.
Norðmenn gáíú sér hins vegar góð-
an tíma í að byggja upp grunninn og
eru nú farnir að njóta afraksturins af
skynsemi sinni og fyrirhyggju, þolin-
mæði og þrautseigju 20-30 árum eft-
ir að hafist var handa.“
Hann nefnir hins vegar að skyn-
samlegt og vel heppnað rannsóknar-
starf sé stundað hjá Fiskeldi Eyja-
fjarðar. Aðferðir Guðmundar verða
t.d. nýttar þar til að framleiða
omega-3 fitusýrur til að ala lúðuseiði.
Guðmundur segir að rannsóknir
séu mikilvægasti þáttur háskóla-
starfseminnar og í raun greina góða
háskóla frá þeim lakari. „í efna-
fræðinámi fá nemendur að kynnast
mikilvægi rannsókna fyrir hvers
kyns framfarir," segir hann, „annað
merkir stöðnun."
Rannsóknir sem skapa
umsvif og kosta nemendur
Rannsóknavettvangur kennara
efnafræðiskorar er Raunvísinda-
stofnun Háskólans og Hafrann-
sóknastofnun. Rannsóknirnar eru
af margvíslegum toga og á mörgum
sviðum efnafræðinnar. Stofnunin
hefur átt heilladrjúga samvinnu við
fyrirtæki og má nefna að Marel hf.
varð til við frumstæðar aðstæður
innan eðlisfræðiskorar.
Guðmundur hefur stundað rann-
sóknir á omega-3 fjölómettaðri fitu
(lýsi). „Ég hef stundað þær í meira
en áratug eða frá því ég kom heim
úr framhaldsnámi," segir hann, „af-
urðirnar geta nýst sem heilsubótar-
efni, fæðubótarefni, til lyfjagerðar
og á ■ stærri skala í fóðurgerð til
bæði dýraeldis og fiskeldis, en
einnig til manneldis.“ Hann segir
skilyrðin hér til rannsókna ákjósan-
leg. Hér er þekking og reynsla og
rótgróin lýsisvinnsla.
Hann uppgötvaði og þróaði að-
ferðir fyrir Lýsi hf. ásamt rann-
sóknarhópi til að ná fram lýsis-
þykkni í náttúrulegu form með um
og yfir 70% EPA og DHA innihaldi.
EPA og DHA eru verðmætustu og
eftirsóttustu omega-3 fitusýrumar í
sjávarfangi. Einkaleyfi fékkst á
þeim. „Framhald þessara rann-
sókna reyndist of dýrt fyrir íslensk
fyrirtæki og varð ég því að gera
samning við Norðmenn eða Norsk
Hydro. Þær rannsóknir hafa skapað
töluverð umsvif á Raunvísindastofn-
un og hafa Norðmenn kostað tvo ís-
lenska nemendur í meistaranám og
hafa áhuga á að kosta nemanda í
doktorsverkefni," segir Guðmundur
og að vaxtarbroddurinn sé í dokt-
orsverkefnum.
I grein um rannsóknir Guðmund-
ar í Tímariti Háskóla íslands 1. tbl.
3. árg. 1997 segir að fyrir aðferðir og
vörur sem út úr þessum rannsókn-
um komu hafi fengist einkaleyfi og
að japanska stórfyrirtækið Ámano
hafi verulegan áhuga á árangrinum.
„Ég myndi vilja gera þessar rann-
sóknir undir merld Islands en þess
er ekki kostur,“ segir hann.
Rannsóknir af þessum toga hafa
reynst feikilega mildlvægar fyrir
deildina og hafa nemendur oft fengið
tækifæri til að ljúka meistaraprófi og
fengið vinnu í framhaldi af því.
Hátækniefnaiðnaður er til um-
ræðu í þjóðfélaginu, m.a. vegna ís-
lenskrar erfðagreiningar, og þar
koma efna- og lífefnafræðingar
vissulega til sögunnar. Rannsóknir
Guðmundar flokkast undir hátækni-
iðnað. „Við verðum að leggja pen-
inga í rannsóknir og fjölga möguleik-
unum. Það er ekki snjallt að leggja
allt sitt traust eina tekjulind,“ segir
hann, „við getum heldur ekki þjálfað
vísindamenn nema með því að
stunda rannsóknir og ef umsvif í há-
tækni verði meiri eflist um leið áhugi
almennings og nemenda á raun-
greinum og menntun á sviði efnavís-
inda. Hann segir að núna starfi um
10 efna- og lífefnafræðingar hjá Í.E.
en að þar sé reiknað með að ráða 50
slíka starfsmenn á næstu misserum.
Hvernig á að kveikja áhuga
ungra nemenda?
Núna í haust verða heldur fleiri
nemendm- ski'áðir í efnafræðiskor
eða milli 70-80, þar af 30 nýnemar.
Óljóst er hins vegar hversu margir
af þeim útskrifast eftir þrjú ár því
álagið er töluvert, til dæmis fara
nokkrir eftirmiðdagar í verklega
vinnu sem gera þarf skýrslur um.
Einnig eru áfangar í stærðfræði og
eðlisfræði sem nemendur þurfa að
þreyja. „Hins vegar ætti þeim að
ganga vel ef þeir hafa haft fagkenn-
ara í framhaldsskóla og hafa áhuga
á viðfangsefninu," segir Guðmundur
og bætir við að það sé óviðjafnan-
legt að verða vitni að því að nem-
endur fái áhuga á vísindastarfi og
fyllist eldmóði."
Áhugann þarf að kveikja því
spurn eftir efna- og lífefnafræðing-
um er núna svo mikil að fjölmörg
fyrirtæki og stofnanir sem byggja á
efnafræði eiga í erfiðleikum með að
manna starfsemi sína.
Efnafræðingar hafa löngum
starfað hjá rótgrónum opinberum
stofnunum en annar vettvangur er
að opnast þeim: umhverfismálin.
Guðmundur segir að þar hafi skap-
ast feikileg vandamál vegna
lífsmáta nútímamannsins og að of
lítið hafi verið aðhafst hér á landi
þótt það sé vissulega að breytast.
Hann nefnir líka að stóriðjur
krefjist starfsmanna eins og efna-
og efnaverkfræðinga. Og loks að
búast megi við að starfsemi lyfja-
fyrirtækja á Islandi kalli á starfs-
krafta margra efnafræðinga.
Atvinnuhorfurnar eru því ekki
slæmar. Hins vegar eru áhöld um
að skólakerfið veiti efnilegum raun-
vísindalega sinnuðum grunn- og
framhaldsskólanemum þá undir-
stöðu sem til þarf. ,Áherslan í þjóð-
félaginu hefur verið röng og við
þurfum að súpa seyðið af því,“ segir
hann. En í hans huga er enginn vafi
á að hér er um að ræða menntun
sem borgar sig margfalt aftur til
þjóðfélagsins.