Morgunblaðið - 18.08.1998, Blaðsíða 31

32 ÞRIÐJUDAGUR 18. ÁGÚST 1998
MORGUNBLAÐIÐ
JMtargttttttfofrifr
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI
FRAMKVÆMDASTJÓRI
RITSTJÓRAR
Árvakur hf., Reykjavík.
Hallgrímur B. Geirsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
RÆÐA FORSETA
ÍSLANDS
RÆÐA forseta Islands, herra Olafs Ragnars Grímssonar, á
Hólum í Hjaltadal sl. sunnudag vekur upp spurningar, sem
ekki snúa að efni ræðunnar heldur stöðu forsetaembættisins. Þeir
forsetar, sem setið hafa frá lýðveldisstofnun hafa smátt og smátt
mótað forsetaembættið á þann veg, að þeir hafa ekki blandað sér í
umræður um viðkvæm deilumál, smá og stór. Þeir hafa talað til
þjóðarinnar á ákveðnum tímamótum og þá um meginmál án þess
að gerast aðilar að átakamálum líðandi stundar.
Auðvitað má velta því fyrir sér, hvort þetta hafi verið rétt af-
staða hjá þeim, sem gegnt hafa embætti forseta Islands. Þó er
ljóst, að þessi afstaða hefur ráðizt af því, hvert er og hefur verið
meginhlutverk þess, sem hverju sinni gegnir forsetaembætti, þ.e.
að vera sameiningartákn þjóðarinnar. Og það geta forsetar ekki
verið, ef þeir taka afstöðu í þeim málum, sem tekizt er á um í sam-
félagi okkar hverju sinni.
Hvað gerist, þegar þjóðkjörinn forseti tekur ákvörðun um að
beina embætti þjóðhöfðingjans í nýjan farveg? Hvað gerist, ef for-
seti Islands gerist á vissum augnablikum beinn þátttakandi í þjóð-
félagsumræðum og tekur afstöðu með einum skoðanahópi gegn
öðrum? Það fyrsta sem gerist er, að forsetinn sjálfur rýfur þá frið-
helgi, sem ríkt hefur í kringum forsetaembættið nánast alla tíð.
Frá því eru aðeins örfáar undantekningar. Þetta vita allir, sem
fylgzt hafa með íslenzkum stjórnmálum undanfarna áratugi.
Stjórnmálamenn, og þá ekki sízt ráðherrar og þó sérstaklega for-
sætisráðherrar, hafa hverju sinni lagt sig fram um að tryggja for-
setaembættinu það skjól, sem það þarf. Fjölmiðlar hafa einnig
lagt sitt af mörkum til þess m.a. með því að beina frá vettvangi
fjölmiðlanna athugasemdum, sem valdið geta forseta og embætti
hans óþægindum.
Ef friðhelgi forsetaembættisins er rofin af forseta sjálfum er
ómögulegt að sjá fyrir hvaða afleiðingar það hefur. Alla vega er
ljóst, að ef forsetinn telur sér heimilt eða henta að taka afstöðu í
deilumálum samtímans munu aðrir telja sér heimilt að beina
spjótum að forsetanum vegna embættisverka hans og skoðana,
sem hann setur fram, með allt öðrum hætti en hér hefur tíðkazt.
Forsetakosningar hafa eins og allir vita stundum verið erfiðustu
kosningar, sem hér hafa farið fram. Þrátt fyrir það hefur verið al-
menn samstaða um, að þegar nýr forseti hefur verið kjöi-inn þurfi
hann ekki að búast við mótframboði á meðan hann kýs að gefa
kost á sér til endurkjörs. Frá þessu er ein undantekning á lýðveld-
istímanum og í þeim kosningum sýndi þjóðin með afgerandi hætti
samstöðu með þeim forseta, sem leitaði endurkjörs. Ef forseti
gerist beinn þátttakandi í þjóðmáladeilum má búast við, að þessi
afstaða breytist einnig og það þyki sjálfsagt, að mótframboð komi
fram frá sjónarhóli þeirra, sem eru andvígir þeim viðhorfum, sem
forseti hefur sett fram. Ef forsetakosningar verða að pólitiskum
átökum á fjögurra ára fresti má spyrja, hvort þá sé ekki farsælla
að koma embættisverkum forseta fyrir með öðrum hætti.
Þegar ríkisstjórn leggur fram lagafrumvarp á Alþingi er það
formlega lagt fyrir þingið af forseta Islands. Þegar Álþingi hefur
samþykkt lagafrumvarp verður það að lögum með undirskrift for-
seta Islands. Hver er staða forseta í þessu tilviki, sem hefur opin-
berlega lýst andstöðu við efni lagafrumvarps áður en það er lagt
fram á AJþingi og ef og þegar það verður að lögum? Og hver er
staða ríkisstjórnar og Alþingis? I slíkum tilvikum mundu áreiðan-
lega vakna spurningar um, hvort gera ætti breytingar á þessum
formsatriðum, þannig að hvorki séu stjórnarfrumvörp lögð fyrir
Alþingi í nafni forseta né sé undirskrift hans nauðsynleg til þess
að frumvarp verði að lögum.
Þegar á þetta allt er litið er það ekki að ástæðulausu, að forset-
ar íslenzka lýðveldisins hafa smátt og smátt mótað embættið á
þann veg, sem þekkt er og um það hefur verið almenn samstaða
meðal þjóðarinnar. Þjóðin á kröfu til þess, að forseti, sem vill
breyta þessu fyrirkomulagi, sem sátt hefur ríkt um, geri þjóðinni
grein fyrir því fyrir kosningar, þannig að kjósendur geti tekið af-
stöðu til forsetaefna á þeim málefnalegu forsendum. M.ö.o. er ekki
ósanngjarnt að segja, að þjóðkjörinn forseti verði að hafa umboð
þjóðarinnar til þess að beina embættinu í nýjan farveg áður en
hann geri það en leiti ekki eftir samþykki kjósenda eftir á.
Ræða forseta íslands á Hólum í Hjaltadal gefur tilefni til þess-
ara hugleiðinga vegna þess, að þar var stigið skrefi lengra til þátt-
töku í beinum umræðum um málefni, sem mjög skiptar skoðanir
eru um, en forsetar hafa áður gert a.m.k. á síðustu áratugum. Vel
má vera, að þessar línur hafí ekki legið ljósar fyrir í upphafi lýð-
veldistímans en þær hafa orðið til og um þær verið samstaða. Þau
tilvik á undanförnum þremur áratugum, sem gefið hafa tilefni til
umhugsunar um þessi málefni hafa ekki verið með þeim hætti, að
þau hafí ýtt undir breytingar á þeim meginlínum, sem forsetaemb-
ættið hefur fylgt. Nú er ekki rétti tíminn til að hefja deilur um
það, hvort móta eigi forsetaembættið með nýjum hætti.
Forseti Islands, herra Olafur Ragnar Grímsson, hefur sinnt
embætti sínu af dugnaði frá því að hann var kjörinn. Forsetafrúin,
frú Guðrún Katrín Þorbergsdóttir, hefur varpað sérstökum og
persónulegum blæ yfír embættisverk þeirra hjóna. Þjóðin öll
stendur að baki forsetahjónunum og fjölskyldu þeirra í þeim erf-
iðu og alvarlegu veikindum, sem forsetafrúin hefur tekizt á við
undanfarin misseri. Þjóðin öll óskar þess innilega, að allt fari það
á bezta veg.
Fimmtánda alþjóðlega Reykjavíkurmaraþonið verður haldið á
Huaum

BÚIST er við á fjórða þúsund þátttakenda í 15. alþjóðlega Reykjavíkurmaraþonið 1998. Myndin er frá síða

?> wk 5
frr ,j» -1 *
l-uBt
Aldrei áður jafnn
ar vegalengdir í
Biðin eftir Reykjavíkumaraþoninu styttist
óðum því þátttakendur verða ræstir um
næstu helgi. Þrautþjálfaðir atvinnu-
hlauparar, rólegir röltarar og aðrir þar á
milli munu þá deila sama vettvangi, sem eru
göturnar í Reykjavík.
FIMMTÁNDA alþjóðlega
Reykjavíkurmaraþonið verð-
ur ræst kl. 10 sunnudaginn
23. ágúst. Stystu vegalengd-
imar eru 3 km og 7 km
skemmtiskokk, en ræst verður í þeim
kl. 12.30. Þetta er jafnframt í fyrsta
skipti, sem ræsingunni er tvískipt, og
aldrei hafa eins margar vegalengdir
verið í boði í Reykjavíkurmaraþoni.
Knútur Óskarsson, formaður
stjómar Reykjavíkurmaraþons, segir
að þessi fjölbreytni hafi laðað marga
að hlaupinu og nú sé svo komið að
hiaupið standi vel undir heitinu „fjöl-
skylduhlaup“. „Ástæðan fyrir því að
við byrjuðum með skemmtiskokkið
var sú að reyna að koma nýju fólki á
bragðið," segir Knútur. „Þess má líka
geta til gamans að við sem stóðum að
Reykjavíkurmaraþoni í upphafi fund-
um upp nýyrðið skemmtiskokk, sem
þýðingu á erlenda orðinu „Fun-Run“,
og nú er skemmtiskokk orðið fast í
tungumálinu. Þegar við stofnuðum
Reykjavíkurmaraþon höfðum við fyr-
irmyndir til dæmis úr Berlínarmara-
þoninu og Lundúnamaraþoninu. Við
settum okkur það sem markmið að
fara eftir þeim reglum sem giltu um
stóru hlaupin í löndunum í kringum
okkur. Við gerðumst aðilar að al-
þjóðasamtökunum AIMS og það varð
til þess að framkvæmd Reykjavíkur-
maraþons og þjónusta við hlauparana
varð í samræmi við það sem tíðkaðist
annars staðar. Síðan þá hefur
Reykjavíkurmaraþon beitt sér íyrir
því að setja upp reglur fyrir önnur
götuhlaup hérlendis, sem eru orðin
býsna mörg um land allt.“
Fjölmargir erlendir gestir hafa
hlaupið í Reykjavíkurmaraþoni á liðn-
um ái'um og segir Knútur það vera
lýsandi um þá kynningu sem hlaupið
hefur fengið erlendis. Þeirra á meðal
eru nokkrir afreksmenn, sem unnið
hafa alþjóðleg maraþonhlaup. „Hugh
Jones, sem unnið hefur Lundúna-
maraþonið, hefur oft komið hingað til
lands og keppt hjá okkur. Ennfremur
þótti okkur mikill heiður að þátttöku
Freds Lebowe, sem lést fýrir fáeinum
árum. Hann var einn af stofnendum
New York-maraþonsins og einn af
brautryðjendum þessara mála í heim-
inum. Bandai-íkjamaðurinn Frank
Shortei', sem varð ólympíumeistari í
maraþonhlaupi árið 1972 í Múnchen
og í öðru sæti á ólympíuleikunum í
Montreal árið 1976, hefur einnig
hlaupið í Reykjavíkumaraþoni."
Stutt forsaga
Meðal boðsgesta Reykjavíkur-
maraþons að þessu sinni eru Dan
Rathbone frá Bretlandi, sem breska
frjálsíþróttasambandið valdi til þátt-
töku, en Dan hljóp Lúndúnamaraþon-
ið í fyrra á 2:16.23 klst. Þá kemur
bandaríska hlaupakonan Lorraine
Masuoka sem hefur tvisvar keppt
með bandaríska landsliðinu í heims-
meistarakeppninni í hálfmaraþoni, en
hún mun keppa í heilu maraþoni að
þessu sinni. I hálfmaraþoni keppir
Tansaníumaðurinn Onesmo Ludago,
sem varð í þriðja sæti fyrr á þessu ári
í Hong Kong-maraþoninu á tímanum
2:14.15 klst. I hálfmaraþoni kvenna
keppir breska hlaupakonan Anita
Mellowdew, sem hljóp Lundúnamara-
þonið í vor á 2:46.18 klst.
Forsagan að Reykjavíkunnaraþoni
var ekki löng þrauta-
ganga því hugmyndinni
var vel tekið hjá þeim
sem komu að málum í ár-
daga hlaupsins. Hug-
myndina fékk Knútur
þegar hann var staddur í
Gautaborg árið 1983 í við-
skiptaerindum. „Ég var
staddur í miðbæ Gauta-
borgar og sá allt í einu
fjölda fólks hlaupa um
götumar. Slíkt hafði ég
aldrei séð fyrr og komst
að því að þama var verið
að hlaupa friðarhlaup. Ég
stakk síðan upp á því við
Stein Lámsson hjá ferða-
skrifstofunni Úrvali að
við héldum maraþon-
hlaup í Reykjavík. Flug-
leiðir og Reykjavíkur-
borg komu einnig að mál-
um og allir samstarfsaðil-
ar vora einhuga um að
hrinda hugmyndinni í
framkvæmd sumarið
1984. Síðan komu fleiri aðilar að
hlaupinu eins og Örn Eiðsson, íyrr-
verandi fonnaður Frjálsíþróttasam-
bandsins, Morgunblaðið og Henson.
Eftir það varð ekki aftur snúið og síð-
an hefur þátttakendum fjölgað jafnt
og þétt,“ segir Knútur.
Þá hljópþingheimur
Ýmsir stjórnmálamenn hafa lýst yf-
ir þátttöku í Reykjavíkurmaraþoni og
þeirra á meðal eru þingmennirnir
Ámi M. Mathiesen, annar þingmaður
Reykjaneskjördæmis, og Lúðvík
Bergvinsson, sjötti þingmaðux- Suður-
landskjördæmis. Þingstöi’fín útheimta
mikinn tíma svo tómstundir þing-
manna verða gjaman óreglulegar svo
þeir Árni og Lúðvík setja sér hæfileg
markmið.
„Ég hef reynt að halda mér í fonni
með því að ganga þegar tími vinnst til
og við þingmennimir leikum líka fót-
bolta einu sinni í viku,“ segir Árni.
„Annai’s er ei’fitt að stunda áhugamál
sem M-efjast reglubundinnar ástund-
unar samhliða þingstöi'fum því maður
ferðast mikið vegna starfsins.“ Stefn-
„ÁSTÆÐx
því að við
með skeni
ið var sú
að koma n
bragðið,"
Knútur (
formaður
Reykjaví
þo