Morgunblaðið - 18.08.1998, Síða 38

MORGUNBLAÐIÐ
ÞRIÐJUDAGUR 18. ÁGÚST 1998 39
SKOÐUN
rökum, þó að ég kunni sjálfur að
telja að önnur hefði átt að verða of-
aná. Orð mín í Tímariti lögfræð-
inga þýða ekki annað en þetta eins
og reyndar er augljóst þegar þau
eru skoðuð í því samhengi sem þau
birtast í. Happið sleppm- því úr
hendi Jakobs. Eg hafði þá sömu
skoðun og ég hef nú um þessi efni.
Ótæk rök fyrir niðurstöðum
Þegar ég hef gagnrýnt dóma op-
inberlega er það í öllum tilvikum
svo að rökin fyrir niðurstöðunum
eru augljóslega ótæk. Svo var um
dómana frá í vor um reiknireglu
skaðabótalaganna. Þar var borið
undir dóm hvort það fengi staðist
að skerða með lögum bætur til
slasaðra manna með þeim hætti
sem fólst í reglunni. Á því var
byggt, að aflahæfið sem þarna var
skert væru eignarréttindi sem
nytu verndar stjómarskrár og lög-
gjafinn mætti því ekki skerða
nema fullar bætur kæmu fyrir,
eins og þar er skýrt kveðið á um.
Það lá fyrir í málinu, að í athuga-
semdum með framvarpi að þessum
lögum 1993 og raunar fleiri gögn-
um, sem lögð höfðu verið fyrir al-
þingismenn, hafði verið sagt, að
markmið þeirra væri að bæta tjón
að fullu. Málssóknin byggðist á því
að þessi orð athugasemdanna
stæðust ekki. Reikniregla laganna
væri fjarri því að mæla fullar bæt-
ur fyrir það tjón, sem fæhst í met-
inni örorku slasaðs manns. Sýnt
var fram á þetta í málinu. Þar var
lagt fram ítarlegt nefndaálit með
þessari niðurstöðu. Útreikningur
dómkrafnanna sýndi þetta. Alþingi
hafði sjálft viðurkennt þetta með
lagabreytingu 1996, sem var sögð
gerð vegna þess að lögin tryggðu
mönnum ekki fullar bætur. I dómi
sínum viðurkenndi Hæstiréttur,
svo sem óhjákvæmilegt var, að
aflahæfið teldist til eignarréttinda
og nyti vemdar sem slík. Að þeirri
niðurstöðu fenginni lá auðvitað fyr-
ir dómstólnum að taka til efnislegr-
ar athugunar, hvort lögin fælu í sér
þær fullu bætur sem stjóraarskrá-
in áskilur. Það gerði hann ekki
heldur endurbirti aðeins hinar
röngu staðhæfingar um þetta, sem
birst höfðu í athugasemdum með
framvarpinu og verið var að bera
undir dóm hvort réttar væra.
Svona vinnubrögð við dómsúr-
lausnir er aldrei unnt að sætta sig
við. Þau verða aldrei réttlætt með
því að setja á orðræður um vafa í
meðferð réttarheimilda og vanda í
starfi dómstóla. Um slíka hluti er
unnt að tala í tilvikum þar sem ein-
hver frambærilegur vandi er á
ferðinni. Ekki í tilviki sem þessu.
Vildarhagsmunir
akob finnur að ummælum mín-
um um að dómararnir hafi látið
vildarhagsmuni gagnvart starfs-
bróður sínum í jéttinum ráða nið-
urstöðu sinni. Ég get fallist á, að
það orki tvímælis að setja opinber-
lega fram tilgátu af þessu tagi,
fyrst og fremst vegna þess að
aldrei verður sannað hvort tilgátan
sé rétt eða röng. Ástæðan fyrir því
að ég sagði þetta er sú, að ég hafði
gert kröfu um að dómararnir vikju
sæti með þeim rökum að þeir væra
ekki vel til þess fallnir að dæma um
atriði sem varða kynni starfsheiður
starfsbróður þeirra við réttinn.
Hann hafði samið lagaframvarpið,
sem dæma þurfti um hvort stæðist
stjórnarskrána. Dómurinn synjaði
kröfunni án þess að víkja að þess-
um rökum fyrir henni. Aðeins var
sagt, eins og reyndar Jakob gerir
einnig í viðtalinu, að ekki hefði ver-
ið litið svo á, að menn yrðu almennt
vanhæfir til að dæma í málum, þar
sem reyna kynni á löggjöf, sem
þeir hafi unnið við að semja. Eng-
inn hélt slíku fram. Það er allt ann-
að mál að eiga að dæma eftir lög-
um sem maður hefúr samið sjálfur,
en að fjalla um hvort slík lög fari í
bága við stjórnarskrá. Hér stóð í
þokkabót svo á, að um var að ræða
löggjöf, sem miklum deilum hafði
valdið opinberlega, þar sem höf-
undur frumvarpsins hafði komið
allmikið við sögu. Þegar dómurinn
synjaði þessari kröfu án þess að
víkja einu oi-ði að rökunum íyrir
henni tel ég að hann hafi verið bú-
inn að opna fyrir tilgátur af því tagi
sem ég hef haft uppi um vildar-
hagsmunina. Sérstaklega þegar
síðan fór í hönd dómur sem var,
eins og að ofan gi-einir, fjarri því að
fela í sér frambærilegan í'ökstuðn-
ing fyrir þeirri niðurstöðu, að lögin
stæðust stjómarskrá. Menn geta
svo velt því fyrir sér, hvort sé
ámælisverðara að synja kröfu um
sætisvikningu, án þess að geta fært
fram rök fyrir synjuninni og dæma
svo um efni málsins á þann hátt
sem Hæstiréttur gerði, eða að
setja fram tilgátu eins og ég gerði
við þessar aðstæður um vildar-
hagsmunina. I öðru tilvikinu er
verið að beita þjóðfélagsvaldi með
þeim valdhroka sem felst í því að
telja sig ekki þurfa að færa viðhlít-
andi rök fyrir niðurstöðu sinni; í
hinu er aðeins verið að iðka þann
rétt sem í tjáningarfrelsi felst.
Réttmæt ástæða tilað
draga óhlutdrægni í efa
Ég geri ráð fyrir að flestum
mönnum sé það ljóst, að fastir
starfsbræður sérfróðs manns eru
ekki besti aðilinn til að dæma um,
hvort honum hafi orðið alvarlega á í
fræðilegum efnum. Ef ég teldi
Styrmi Gunnarsson ritstjóra Morg-
unblaðsins hafa brotið gegn siða-
reglum blaðamanna þætti mér
ótækt, að Matthías Johannessen
samritstjóri hans dæmdi um það.
Ef á það reyndi í máli, hvort lög-
fræðileg ráðgjöf prófessors við
lagadeild Háskóla íslands hefði ver-
ið forsvaranleg myndi ég ekki velja
annan prófessor til að skera úr um
það. I dómaframkvæmd liðinna ára
er að finna ýmsa dóma sem byggj-
ast á því, að úrskurðaraðilar verði
að vera til þess fallnir að njóta
trauste hjá þeim sem hlut eiga að
máli. í dómi Hæstaréttar 1993 (bls.
603 í dómasafni) var fjallað um hæfi
þáverandi skiifstofustjóra í heil-
brigðis- og tryggingamálaráðu-
neytinu til setu í svonefndri lyfja-
verðlagsnefnd. Hæstiréttur taldi þá
setu hans í nefndinni brjóta í bága
við „þá grandvallarreglu um al-
mennt hæfi í opinberai stjómsýslu,
að íyrir fram beri að girða fyrir
það, að borgararnir hafi réttmæta
ástæðu til að efast um að mál þeirra
hljóti lögmæta og hlutlæga meðferð
á öllum úrskurðai’stigum“. Og 3.
nóvember sl. taldi Hæstiréttur í
dómi, að einn færasti sérfræðingur
þjóðarinnar í skattamálum, maður
sem m.a. starfai' við kennslu í Há-
skóla Islands og hefur oftsinnis
gegnt störfum meðdómara í skatta-
málum, væri almennt vanhæfur til
að vera meðdómari í málum um
skattaleg málefni, meðan fyrirtæki
sem hann ætti aðild að, samkvæmt
opinberri ski'áningu, væri til rann-
sóknar hjá skattrannsóknarstjóra.
Var talið, að skattyfirvöld hefðu
haft réttmæta ástæðu til að draga
óhlutdrægni hans í efa meðan svo
stæði. Lesendur geta velt því íyrir
sér, hvort réttmæt ástæða hafi ver-
ið til að draga hlutleysi dómaranna
í Hæstarétti í efa, þegar að því kom
að dæma um hvort samdómari
þeiira hefði lagt til við ráðherra og
Alþingi að brotið yrði gegn stjóra-
arskránni við lagasetningu. Svo er
að sjá sem annað réttlæti gildi fyrir
borgarana þegar meint hlutdræg
staða dómaranna sjálfra á í hlut,
heldur en gildir í öðram tilvikum.
Gagnrýni lögmanna sjálfra
Að lokum verð ég að hnýta í eitt
atriði enn í viðtalinu við Jakob R.
Möller hrl. Hann segir það vera yf*T
irleitt óheppilegt, að lögmenn gagn-
rýni dóma í málum sem þeir hafi
flutt sjálfir. Þetta er undarleg
kenning. Hvarvetna í hinum frjálsa
heimi tíðkast, að málsaðilar og mál-
flytjendur tjái sig opinberlega um
dómsmál, hvort sem er meðan þau
era enn til meðferðar fyrir dómi
eða eftfr að málsmeðferð lýloir og
dómur gengur. Þetta sjáum við t.d.
oft í sjónvarpsfréttum. Lögmaður
sem flutt hefur mál og tjáir sig um
dómsniðurstöðu er ekkert að dylj-
ast. Sú staðreynd að hann flut!J|
málið er aðeins til þess fallin að
auka kröfurnar til þess að hann
rökstyðji mál sitt vel. Ef lögmaðm--
inn sem þannig tjáir sig hallar réttu
máli er einsýnt að aðrir aðilar eiga
þess kost að koma að leiðrétting-
um. Það er að mínum dómi fráleitt
sjónarmið að telja eitthvað athuga-
vert við það í sjálfu sér, að lögmað-
ur tjái sig um dómsniðurstöðu í
máli sem hann hefin’ flutt og telur
vera ranga. Ég tel þvert á móti
mjög æskilegt að hann geri það.
SKkt er aðeins liður í frjálsum opn-
um umræðum um þýðingarmikil
þjóðfélagsmál. Þar era auðvitað
þeir sem hagsmuna eiga að gæt^-
líklegastir til að vilja tjá sig. Dóm'-
arar þurfa hka að skilja að þeir
fjalla um raunveralega hagsmuni
fólksins í landinu og era útsettir
fyrir gagnrýni á störf sín þegar
mönnum mislíka þau. Mér finnst
sjónarmið af því tagi sem fram
koma í viðtalinu við Jakob um þetta
vera ættuð frá annarri öld en þein-i
sem við lifum. Vilji hann sjá að sér
er hann boðinn velkominn inn á 20.
öldina. Það er ekki seinna vænna.
----------------------------------rrt
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
■ftgggj^*,
! r

Fylgstu daglega með
öflugustu úrvalsdeild
í heimi á mbl.is
Boltavefur mbl.is vindur enn upp á
sig með ítarlegri og lifandi umfjöllun ía|
um enska boltann í vetur. Fréttir af hverri '
H|
einustu umferð á meðan leikirnir fara fram.
Liðin, leikirnir og leikmennirnir. Heimasíður
félaganna, nýjar fréttir á hverjum degi, nánast
allar upplýsingar sem hægt er að finna
WKHP- um árangur allra liða. Fylgstu með
-JÉw J frá upphafi. Enski boltinn er byrjaður
sgÉfe að rúlla á mbl.is
mbl.is/boltinn/enski
3|
Enski boltinn á mbl.is - þar sem hlutirnir gerast hratt!