Morgunblaðið - 19.08.1998, Page 24

24 MIÐVIKUDAGUR 19. ÁGÚST 1998
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
Varðveitum gamla
hitaveitustokkinn
í Mosfellsbæ
H ITAVE ITA
Reykjavíkur er nú að
endumýja elstu hita-
veituleiðsluna frá
Reykjum í Mosfellsbæ
til Reykjavíkur, svo;
nefnda Reykjaveitu. I
stað hennar kemur
sverari leiðsla sem er
grafin í jörð. Gamli
hitaveitustokkurinn
hefur nú þegar verið
jafnaður við jörðu innan
borgarmarka Reykja-
víkur, nema hvað um 30
m langur stubbur er
varðveittur við Perluna
á Öskjuhlíð sem safn-
gripur. Framkvæmdir
eru hafnar við endumýjun
leiðslunnar í Mosfellsbæ.
Gamli hitaveitustokkurinn er enn
ósnertur á 3 km kafla, frá mörkum
Reykjavíkur og Mosfellsbæjar á
móts við Korpúlfsstaði að útibúi
Búnaðarbankans í Markholti. Með
þessum skrifum mínum vil ég
hvetja til þess að þessi 3 km langi
bútur verði friðaður og varðveittur
um alla framtíð. Með friðun hita-
veitustokksins verður tryggt að
komandi kynslóðir geti skoðað
fyrstu löngu heitavatnsleiðsluna
sem lögð var á jörðinni. Hitaveitu-
stokkurinn er glæsilegur minnis-
varði um framkvæði íslendinga við
að nýta jarðhitann til húshitunar.
Reykjaveitan - helstu ártöl
Ingvar Birgir
Friðleifsson
gömlu
landeigendur í Mos-
fellssveit árið 1933.
I maí 1939 sam-
þykkti bæjarstjórnin
að leggja hitaveitu-
leiðslu frá Reykjum í
Mosfellssveit til
Reykjavíkur. Þetta var
lengsta heitavatns-
leiðslan á jörðinni, um
17 km. Danska verk-
taka- og ráðgjafarfyr-
irtækið Hojgárd og
Schultz var ráðið til að
hanna og leggja leiðsl-
una, enda útvegaði fyr-
irtækið danskt lán til
verksins.
Framkvæmdir _ við
Reykjaveitu hófust í júlí 1939. Árin
1940-1943 var grafið fyrir hitaveitu-
lögnum í bæjarkerfínu í Reykjavík
Ég tel það mesta
glapræði, segir Ingvar
Birgir Friðleifsson, að
rífa þessa gömlu og
fallegu leiðslu.
og í september 1943 störfuðu um
700 manns við framkvæmdimar.
Fjórir 1.100 tonna heitavatnsgeym-
ar voru byggðir á Öskjuhlíð. Fyrsta
húsið í Reykjavík var tengt við
Reykjaveituna í nóvember 1943.
Boranir eftir heitu vatni hófust í
Laugardalnum árið 1928, en Hita-
veita Reykjavíkur tók til starfa árið
1930 þegar Austurbæjarskólinn og
nærliggjandi hús fengu heitt vatn
eftir 3 km leiðslu úr Laugardalnum.
Brátt varð ljóst að jarðhitasvæðið í
Laugardal gat ekki annað nema litl-
um hluta húshitunarþarfar
Reykvíkinga. Bæjarstjóm Reykja-
víkur samdi um jarðhitaréttindi við
Efniskaup í leiðslu
Þegar Þjóðverjar hernámu Dan-
mörku 9. apríl 1940 lá gamli Gull-
foss fulllestaður af mestöllu efninu
sem til hitaveitunnar átti að fara.
Sendingin fór aldrei til Islands.
Dönsku ráðgjafamir höfðu valið
steinsteypt rör með netkjama í að-
alleiðsluna frá Reykjum til Reykja-
víkur en í stað þeirra voru nú keypt
stálrör frá Bandaríkjunum. Tvö rör
(Ljósm. IBF)
GAMLI hitaveitustokkurinn liðast vestan við Vesturlandsveginn um
3 km leið frá borgarmörkum Reykjavíkur við tílfarsfell inn í Mark-
holtshverfíð í Mosfellsbæ. Þennan hluta stokksins þarf að varðveita
fyrir komandi kynslóðir.
voru lögð í hitaveitustokkinn og ein-
angruð með reiðingi (torfi). Leiðsl-
an var í notkun innan borgarmarka
Reykjavíkur til 1997 og sá vart á
rörunum þegar leiðslan var rifin.
Leiðslan er enn í notkun í Mosfells-
bæ, komin hátt á sextugsaldur.
Eftir stríðið vora nokkur steypt
rör sömu gerðar og í upprunalegu
pöntuninni lögð í safnæðar milli
borholna í Mosfellssveit. Þau entust
aðeins í fáein ár. Það er því líklega
eitt mesta lán í sögu íslenskrar hita-
veituvæðingar að stríðið skall á og
steyptu rörin lokuðust inni í Dan-
mörku.
Menningarsögnlegt
gildi
Islendingar geta ekki státað af
mörgum gömlum mannvirkjum
sem teljast hafa menningarsögu-
legt gildi fyrir heimsbyggðina. Satt
að segja kemur mér ekkert mann-
virki á Islandi í hug sem keppt gæti
við gamla hitaveitustokkinn um
slíkan sess. Hitaveita Reykjavíkur
er enn sem komið er langstærsta
jarðhitaveita heimsins. Fjölmargar
þjóðir eru farnar að byggja jarð-
hitaveitur og hafa margar þeirra
notfært sér reynslu Islendinga.
Reykjaveitan skipti sköpum fyrir
Hitaveitu Reykjavíkur og var
fyrsta langa heitavatnsleiðslan á
jörðinni. Eg tel það vera hið mesta
glapræði að rífa þessa gömlu og fal-
legu leiðslu. Það er góðra gjalda
vert að skilja eftir 30 m bút af
henni á Öskjuhlíð við Perluna en
fólk fær enga tilfinningu fyrir hvað
þetta var mikið mannvirki af því að
sjá slíkan stubb. Það sést hins veg-
ar greinilega þar sem gamli hita-
veitustokkurinn liðast meðfram
Vesturlandsveginum frá borgar-
mörkum Reykjavíkur og inn í
Markholtshverfið í Mosfellsbæ.
Áskorun
Eg skora á Hitaveitu Reykjavík-
ur, bæjarstjórn Mosfellsbæjar og
önnur þar til bær yfirvöld að sjá til
þess að gamli hitaveitustokkurinn í
Mosfellsbæ verði friðaður og honum
haldið við í sinni núverandi mynd.
Fjölmargir núlifandi Islendingar
eiga góðar minningar um göngu- og
hjólaferðir á stokknum bæði innan
Reykjavíkur og í Mosfellssveitinni.
En það er þó einkum íyrir komandi
kynslóðir sem ber að varðveita
þetta merka mannvirki. Hvað
myndi heimsbyggðin segja ef Italir,
Frakkar eða Spánverjar tækju upp
á því að rífa og jafna við jörðu hinar
glæsilegu vatnsleiðslur Rómverja
hinna fornu vegna þess eins að nú
eru komin ný vatnsrör í jörðu sem
leyst hafa gömlu leiðslurnar af
hólmi?
Höfundur er forstöðumaður Jarð-
hitaskóla Háskóla Sameinuðu þjóð-
anna.
VIÐ Perluna á Öskjuhlíð er varðveittur um 30 m langur bútur af
gamla hitaveitustokknum. Vel er að því verki staðið, en stubburinn
stuttur.
Þurfa fj öllin
gleraugu?
Meðal annarra orða
Listamaðurinn mætti hugleiða hvort hann gerði ekki
meira gagn með því að fínna rétt gleraugu handa
landsfeðrum, segir Njörður P. Njarðvík, gleraugu
gerð úr hugarfari.
Síðastliðinn föstudag gat að lesa hér
í blaðinu um fyrirætlun myndlistar-
manns nokkurs að setja gleraugu á
nef Esjunnar, og fylgja myndir
með. Eins og nærri má geta verða þetta
ekki lítil gleraugu, enda nefið stórt, 20
metra há álgleraugu og 60 metra breið. 15
tonn af áli eiga að fara í gripinn þótt holur
sé að innan. Gert er ráð fyrir að fylla hann
vatni til að ná 700 tonna þyngd, en samt á
að festa hann niður með múrboltum og
stálvír. I stað glerja skal setja gyllta fleka
um 300 fermetra hvorn til að endurspegla
sólskin handa Reykvíkingum, - og mun
víst ekki af veita. Það á að vera hægt að
spígspora eftir endilöngum spöngunum,
sem verða lögð handriðum og þá væntan-
lega tröppum, til þess að fá gott útsýni yfir
Faxaflóa og til Reykjavíkur, eins og segir í
greininni, og hefur þá væntanlega ekki
fengist nógu gott af fjallinu sjálfu. Sannast
hér þá kannski hið fornkveðna, að smá
hugsun þurfi miklar umbúðir.
Tilefni þessa stórvirkis er að árið
2000 verður Reykjavík ein af
mörgum menningarborgum Evr-
ópu, enda er þangað sótt um styrk
til verksins, sem áætlað er að kosti um 15
milljónir. Fylgir sögunni sú gleðifregn, að
bandarískur gleraugnaframleiðandi hafi
sýnt framtakinu áhuga. Kannski sér hann
sér þarna leik á borði að auglýsa söluvöru
sína. Listamaðurinn skýrði svo frá að tvær
ástæður lægju fyrir verki þessu. Önnur
væri sú að hann teldi við hæfi að minnast
þannig Halldórs Laxness með 400-faldri
stækkun þeirra gleraugna sem hann notaði
á yngri áram. En hin væri aftur á móti að
Esjan væri orðin svo fjarsýn, að henni
þyrfti að útvega gleraugu til að fylgjast
með hátíðahöldum Reykvíkinga á aldamót-
um.
Kannski vill nú einhver taka undir með
kerlingunni sem sagði að ekki væri öll vit-
leysan eins, en satt best að segja era margir
fletir á þessu máli, og sumir þein-a kunna að
spegla býsna djúpa táknræna merkingu.
Máski mætti þá fyrst víkja að
Halldóri Laxness. Eins og suma
rekur ef til vill enn minni til rit-
aði Hallór sitthvað um náttúru
Islands og umgengni þjóðarinnar við þenn-
an tilveragrandvöll sinn. Hann átti meira að
segja til að líkja henni við hernað af hálfu
mannfólksins. Þess konar líking virðist
benda til þess að hann hafi borið þann ótta í
brjósti að þjóðin myndi að endingu ganga af
landinu dauðu í stundarfrekju sinni og
græðgi. Eins og nú virðist reyndar vera að
koma á daginn. Að vísu ekki með því að
grafa skurði og ræsa fram mýrar til að fæla
burtu fugla. Heldur með því að sökkva land-
inu og drekkja því. Enda bæði snöfurlegri
aðferð og áhrifaríkari. Eg tala nú ekki um
sem fuglafæla. Þá er ekki að undra að ein-
hverjum skuli detta í hug að minnast slíks
manns, þess er sameinaði land og þjóð betur
í orðum en aðrir menn, með því að hlaða
svona nútímalega vörðu á fjallið sem rís
framundan dalnum hans.
Já, fjallið, vel á minnst. Það vill nú svo til
að fjölhn hafa horft á þessa þjóð steinþegj-
andi og gleraugnalaust frá því að íyrstu
menn stigu hér á land endur fyrir löngu. Má
vera að þau hafi gónt á okkur með aukinni
undrun upp á síðkastið. Eg veit það ekki fyrir
víst. En hitt er ég nokkuð viss um að ekkert
þeirra, og ekki heldur Esjan, sé illa haldið af
íjarsýni. Þvert á móti er ég handviss um að
fjöUin búi enn bæði yfir víðsýni og útsýni yfir
dali og firði og langt út á haf. En ef svo er
komið að Esjan horfi ekki á athafnir manna í
Reykjavík, þá efast ég stórlega um að það
verði læknað með álgleraugum. Eg óttast
þvert á móti að það stafi þá af því að Esjan
vilji hálfpartinn ekki lengur kannast við okk-
ur, eins og við eram tekin upp á að haga okk-
ur. Og það batni kannski ekki til muna þótt
Reykjavík verði dubbuð upp í einhvers konar
menningarborg, þótt sumum þyki eflaust
kominn tími til. Eg held að annað og meira
þurfi, ef sætta á fjöll við fólk á ný.
að er kannski ekkert undarlegt í
framhaldi af umræðum um önnur
og meiri stórvirki en gleraugna-
gerð, þótt einhverjum detti í hug að
reisa fjöllum Islands svona minnisvarða úr
áli. Eins og það má nú heita samgróið til-
veru okkar. Sú var tíðin að mynt okkar var
slegin úr þeim eðalmálmi, enda var hún talin
léttvæg orðin. Og raunar lítt skiljanlegt að
því skyldi hætt. Nú er flest vfst talið í álver-
um sem til framtíðarheilla horftr fyrir þessa
þjóð. Og þykja úrtölumenn þeir sem amast
við þeim drekkingarhyljum er þau krefjast.
En satt að segja efast ég um að það leysi
nokkurn vanda að setja álgleraugu á nefið á
Esjunni. Vera má að fjöllin geti ekki lengur
horfst í augu við okkur án þess að blygðast
sín. En hvað með okkur? Hvernig líður okk-
ur að horfast í augu við fjöllin? Það skyldi þó
aldrei vera að okkur væri meiri þörf á nýj-
um gleraugum til þess að sjá landið okkur
réttum augum - áður en það er orðið um
seinan. Að minnsta kosti vildi ég skjóta því
að þessum ágæta myndlistarmanni að hug-
leiða hvort hann gerði ekki meira gagn með
því að finna rétt gleraugu handa þeim sem
nú ráða ferðinni fyrir íslenska þjóð. Slík
gleraugu verða víst ekki smíðuð úr áli, þótt
það sé bæði góður málmur og gagnlegur.
Einna helst hvarflar að mér að þess konar
gleraugu þurfi að smíða úr hugarfari. Og
það er víst erfiðara smíðaefni.
Ef til vill mættum við líka rifja upp fyrir
okkur lítið ljóðkorn úr Urðargaldri Þor-
steins frá Hamri, sem heitir Rætur:
Þsgar ég ferðast um landið
ogktútumgluggann
kemur landið inn um gluggann
og rennur saman
við sviðann í hjartanu.
Senn
gránar í rót.
Höfundur er prófessor í fslenskum
bókmenntum við Háskóla íslands.