Morgunblaðið - 30.09.1998, Blaðsíða 28

28 MIÐVIKUDAGUR 30. SEPTEMBER 1998
MORGUNB LAÐIÐ
+
MORGUNBLAÐIÐ
MIÐVIKUDAGUR 30. SEPTEMBER 1998 29
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI
FRAMKVÆMDASTJÓRI
RITSTJÓRAR
Árvakur hf., Reykjavík.
Hallgrímur B. Geirsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
MARKAÐS-
AÐLÖGUN
AMORGNI þessarar aldar bjuggu þrír af hverjum fjórum
íslendingum í sveitum. Byggð í landinu hefur á hinn
bóginn gjörbreytzt - á tímabili sem svarar til meðalævi Is-
lendings. Níu af hverjum tíu landsmönnum búa í dag á höf-
uðborgarsvæðinu eða í öðru þéttbýli. Ástæðan er margþætt:
Breyttir atvinnuhættir í kjölfar nýrrar tækni og nýrrar
þekkingar, breytt efnahagsumhverfí bæði í umheiminum og í
þjóðarbúskapnum og breytt lífsviðhorf. Þessi byggðaþróun
er ekki séríslenzkt fyrirbrigði. Hún þekkist hvarvetna um
hinn tæknivædda heim. Hún hófst hins vegar síðar hér á
landi en í öðrum V-Evrópuríkjum en gekk mun hraðar fyrir
sig.
Bændum hefur fækkað mjög á síðustu áratugum. Búin
hafa á hinn bóginn stækkað. Tækniþróunin hefur og leitt til
stóraukinnar framleiðslugetu. Samhliða hefðbundnum bú-
skap hafa bændur og horfíð að ýmsum hliðarbúgreinum og
ferðaþjónustu. Þessi framvinda var rakin í fréttaskýringu
hér í blaðinu sl. sunnudag, einkum frá seinni hluta áttunda
áratugarins, en þá náði framleiðsla kjöts og mjólkur há-
marki og var langt umfram innlenda eftirspurn. Frá þeim
tíma hafa bæði sauðfjár- og mjólkurbúskapur búið við fram-
leiðslutakmarkanir: Búmarkskerfí 1979, fullvirðisréttarkerfi
1985 og greiðslumark 1991 (samhliða því að ríkið stóð fyrir
stórfelldum uppkaupum framleiðsluréttar). Loks var gerður
samningur um framleiðslu sauðfjárafurða árið 1995, sem
gerði ráð fyrir því að framleiðslukvóti í sauðfjárrækt yrði að
hluta til afnuminn og beingreiðslur miðaðar við ákveðna
upphæð eða beingreiðslumark. Meginbreytingin fólst í því
að gert er ráð fyrir að opinberri verðlagningu bænda í verð-
lagsnefnd verði hætt og verðlagning gefín frjáls í lok verð-
lagsárs 1998.
Þrátt fyrir fækkun bænda og búa gegnir landbúnaður enn
stóru hlutverki í íslenzkum þjóðarbúskap. Sem og í þeirri
viðleitni, að halda landinu öllu í byggð. Ymsir þéttbýlisstaðir
byggja afkomu sína jöfnum höndum á sjávarútvegi og land-
búnaði (Akureyri, Húsavík, Sauðárkrókur o.fl.) og sumir
nær alfarið á þjónustu við nærliggjandi sveitir (Blönduós,
Egilsstaðir, Hella, Selfoss o.fl.). Það var m.a. af þessum sök-
um eðlilegt að landbúnaðurinn fengi ákveðinn aðlögunartíma
að gjörbreyttu markaðs- og starfsumhverfí. Neytendur gera
á hinn bóginn kröfu til að fá að njóta markaðssamkeppni í
verði og gæðum búvöru sem annarrar vöru. í slíkri sam-
keppni stendur íslenzkur landbúnaður um sumt vel að vígi.
Gæði íslenzkra mjólkurafurða eru ótvíræð. Og sauðfjárbú-
skapurinn er og að stíga merkileg skref með „lífrænu lamba-
kjöti“ og markaðssetningu fersks kjöts lungann úr árinu.
Fram hjá því verður hins vegar ekki komizt að landbúnað-
urinn, sem og þjóðarbúskapurinn í heild, lagi sig að því efna-
hagsumhverfi og þeim viðskiptaháttum sem fyrirsjáanlega
ráða ríkjum í okkar heimshluta á nýrri öld sem í hönd fer.
GIJLAG í RAFLÍNULÖGN
FULLTRUAR Landsvirkjunar og rússneska verktakans
Technopromexport, sem vinnur við lagningu Búrfells-
línu, sömdu fyrir helgi um breytta tilhögun á launagreiðslum
til rússneskra starfsmanna fyrirtækisins. Er ætlunin að
Landsvirkjun haldi eftir ákveðnu fjármagni, sem fara átti til
verktakans, og greiði rússneskum starfsmönnum launin
beint.
Drög að samningnum voru send höfuðstöðvum
Technopromexport í Moskvu og búast má við viðbrögðum
þaðan í síðasta lagi fyrir fimmtudag. Ástæður þess að þessi
samningur var gerður eru að Rafiðnaðarsamband Islands
hefur ásakað rússneska verktakann um að fara ekki að ís-
lenzkum lögum um kaup og kjör.
Rafiðnaðarsamband Islands gaf 16. september út fréttatil-
kynningu þar sem því var mótmælt að Rússarnir fengju ekki
greidd laun í samræmi við kjarasamninga og skömmu síðar
sendi Félag járniðnaðarmanna félagsmálaráðuneytinu bréf
þar sem segir að það sé „með öllu óviðunandi að málinu sé
lokið án þess að íslensk stjórnvöld hafi gripið til viðeigandi
aðgerða til að stöðva tafarlaust brot rússneska fyrirtækisins
Tephnopromexport á gildandi lögum og kjarasamningi.“
íslenzkir verkalýðsleiðtogar með Guðmund Gunnarsson,
formann Rafiðnaðarsambandsins, í fararbroddi eiga hrós
skilið fyrir framgöngu sína í þessu máli. Það er ekki vanza-
laust að búa við samningsbrot sem þessi og rússneskt fyrir-
tæki geti komið hérlendis upp hálfgerðu „gúlagi“ að hug-
myndum Vladímírs Zhírínovskíjs, sem spruttu af því er Is-
land varð fyrst Vestur-Evrópulanda til þess að viðurkenna
sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna þriggja í febrúar 1992. Þá
sagði Zhírínovskíj að „óþarfi myndi vera að reisa stalíniskar
fangabúðir; glæpamenn og stjórnmálaleiðtoga með óæski-
legar skoðanir mætti einfaldlega senda til Islands.“
Opið hús í tilefni af hálfrar aldar afmæli Tilraunastöðvar Háskólans í meinafræði að Keldum

Bjarnheiður Kristín Guðmundsdóttir
Ólafur Andrésson
Valgerður Andrésdóttir
Sigurður Sigurðarson Helga María Carlsdóttir
Rannsaka fléttur
til að þróa lyf
OLAFUR Andrésson líffræðingur stundar rann-
sóknir á fléttum með það fyrir augum að þróa megi
ný lyf. Hann sagði að tveimur aðferðum væri beitt í
rannsóknum af þessu tagi.
,Annars vegar eru teknir einn eða fáir sjúkdóm-
ar og leitað í stóru safni af efnum að einhverju, sem
virkar á þá sjúkdóma," sagði hann. „Hin leiðin er
að vera með lítið safn af vel þekktum efnum eða
efni, sem auðvelt er að framleiða, og athuga hvort
þau virka á sem flesta sjúkdóma. Við erum að fást
við hið síðarnefnda."
Hann sagði að á Keldum væri ekki fengist við
sjálfar prófanirnar, það væri gert í samvinnu við
ýmsa aðila. „Við veljum hins vegar úr nokkur próf,“
sagði hann. „Eitt af því, sem gefist hefur vel, er að
athuga hvort efnin hafa áhrif á bakteríur og aðra
sýkla. Það eru tiltölulega einföld próf og það er al-
gengt að efni, sem virka í þessu prófi hafi aðra
lyfjavirkni þótt þau séu ekki nothæf sem sýklalyf."
Áð sögn Ólafs hefur orðið mikil breyting á próf-
um á efnum hjá lyfja- og líftæknifyrirtækjum upp á
síðkastið. „Þau eru komin með stórvirkar aðferðir
til að skima efni,“ sagði hann. „Þau geta prófað
mikinn fjölda efna í einu gagnvart einum sjúkdómi
og munar því ekkert um að taka 200 fléttuefni til
viðbótar í próf til viðbótar við þær tugþúsundir
efna, sem verið er að rannsaka."
Þáttur Ólafs er að útbúa og skilgreina fléttuefni
og þróa um leið aðferð til að framleiða þau og end-
urbæta. „Þannig að finni einhver lyfjavirkni hjá
fléttuefnum höldum við í möguleikann á að fram-
leiða þau og endurbæta, jafnvel þótt við finnum
virknina ekki sjálf," sagði hann. „Hér á ég við
samninga við þá, sem fengju efnin í hendur. Við af-
sölum okkur ekki þessum rétti.“
Ólafur sagði að fléttur hefðu verið notaðar í al-
þýðulækningum og væru enn notaðar. Lítið væri
um skilgreind lyf úr fléttum, en vísbendingar væru
um ýmislegt nýtilegt úr þeim.
Ólafur hefur verið á Keldum frá árinu 1981 að
undanskildum tveimur rannsóknarleyfum í Banda-
ríkjunum og Kanada. Hann lærði líffræði og efna-
fræði í Háskóla Islands, tók doktorspróf frá
Wisconsin-háskóla í Madison og stundaði síðan
rannsóknir í tvö ár við Edinborgarháskóla.
„Það kom til greina að vera áfram úti og það hef-
ur alltaf verið freistandi," sagði Ólafur. „Það er
ekki fyrr en núna að umhverfið til að stunda vísindi
á Islandi er að breytast venjlega til batnaðar. Til-
koma Islenskrar erfðagreiningar er ein ástæðan,
en það kemur fleira til og skiptir þar mestu að að-
staða á Keldum og fjárveitingar hafa batnað á síð-
ustu fimm árum. Einnig hefur orðið mikil aukning
á erfðafræðirannsóknum annars staðar hér á landi
og það styrkir heildarrannsóknasamfélagið.“
Rannsaka áhrif arfgerða
á næmi fyrir riðu
ÁSTRÍÐUR Pálsdóttir sameindalíffræðingur hefur
stundað arfgerðagreiningu á riðunæmi í sauðfé
ásamt Stefaníu Þorgeirsdóttur frumulíffræðingi.
„Markmið rannsóknanna er að rannsaka arf-
gerðir ákveðins gens, príongensins, og þátt þeirra í
næmi sauðfjár fyrir riðusmiti," sagði hún. „Við höf-
um skilgreint margar arfgerðir í fé og fundið út að
íslenska sauðféð er á margan hátt frábrugðið fé,
sem rannsakað hefur verið í Evrópu."
Hún sagði að í íslenskt sauðfé vantaði tii dæmis
eina arfgerð sem talin væri valda lítilli hættu á
riðusmiti. „En í staðinn höfum við fundið að
minnsta kosti tvær nýjar arfgerðir, sem mögulega
eru aðeins í íslensku fé,“ sagði hún. „Nú erum við
að athuga samband þeirra við riðu.“
Ástn'ður sagði að áhættuarfgerðirnar hefðu verið
skilgreindar og í ljós hefði komið að einni þeirra
fylgdi mikil hætta á riðusmiti. Síðan væri önnur
mjög algeng arfgerð, sem virtist vera nokkuð hlut-
laus gagnvart smiti, og að síðustu ein arfgerð, sem
virtist valda lítilli áhættu fyrir riðusmiti og hún
hefði ekki fundist í riðufé enn.
„Þessar upplýsingar er hægt að nota í kynbótum
á íslensku fé,“ sagði hún. „Það mundi felast í því að
nota ekki arfgerðina, sem fylgir mest hætta. Einnig
gæti borgað sig að reyna að fjölga arfgerðinni, sem
fylgir lítil áhætta, en hingað til höfum við aðallega
lagt áherslu á að losna við áhættuarfgerðina."
Hún sagði að versta áhættuarfgerðin væri mjög
sjaldgæf, innan við 1% af arfhreinum einstakling-
um í íslensku sauðfé, en í riðufé færi hlutfallið upp í
14%, sem væri mjög marktækt tölfræðilega.
Ástríður hefur starfað á Keldum í rúm þrjú ár.
Rannsaka sjúkdóma, þróa bólu-
efni og vinna hrifefni úr fléttum
Hún lauk doktorsprófi frá Oxford 1986 í sameinda-
líffræði komplementþátta mannsins. Doktorsverk-
efni hennar snerist um að skilgreina byggingu og
breytileika í C-4-genum mannsins, sem eru hluti af
ónæmiskerfínu.
Eftir doktorsnámið starfaði hún hjá Blóðbankanum
við að rannsaka arfgenga heilablæðingu og sagði
hún að margt væri skylt með þeim rannsóknum og
því, sem hún fengist nú við.
Talsverð tíðni njálgs
í grunnskólum
KARL Skírnisson sníkjudýrafræðingur hefur und-
anfarið rannsakað tíðni njálgs hjá börnum og sagði
að niðurstöðurnar hefðu komið sér á óvart.
„Við byrjuðum á því
haustið 1992 að skoða
leikskólaböm í Reykjavík
og Kópavogi," sagði Karl.
„Þar kom í Ijós að yngstu
börnin eru svo til laus við
njálg, en þegar þau eru
komin á fimmta og sjötta
ár aukast líkumar all-
nokkuð á því að þau séu
með njálg. Við fundum út
að sýkingartíðnin í þeim
hópi, sem við skoðuðum á
fimmta ári, var 13,2% og
7,1% í börnum á sjötta
ári. Hins vegar var mjög
sjaldgæft að njálgur fynd-
ist í börnum á fjórða ári
og það sama á við um sýkingar í yngri krökkum."
Næsta skref í rannsókninni hófst haustið 1997
þegar farið var að skoða sex til átta ára börn.
„Það var farið í fjóra grunnskóla hér á Suðvest-
urlandi og bentu niðurstöður til þess að njálgsýk-
ingar væra fremur algengar í sex til átta ára börn-
um hér landi,“ sagði hann. „14,5% barnanna, sem
vora skoðuð, voru með njálg. Heildarsýkingartíðni í
einstökum skólum var eiginlega alls staðar nánast
sú sama eða á bilinu 15,5% til 17,3% þannig að hér
er um að ræða fimmta til sjötta hvert barn.“
Hann sagði að úrtakið væri nógu stórt til að
rannsóknin teldist marktæk, en hins vegar væri
efniviðurinn lítill.
„Ef þessu er skipt niður eftir bekkjardeildum
kemur í Ijós hnappdreifing," sagði hann. „Njálgur-
inn náði greinilega að magnast upp í sumum bekkj-
ardeildum, en ekki öðrum. Það má því eiginlega
segja að allt upp í 40% krakka í einstökum bekkjar-
deildum hafi verið með njálg.“ Hann sagði að það
væru það margir einkennalausir að litlar sýkingar
gætu leynst mjög vel. Allt að þriðjungur þeirra,
sem sýktust, væri einkennalaus.
Karl sagði að líffræðinemar hefðu gert rannsókn-
ina með sér. Benoný Jónsson, bóndi í Fljótshlíð,
hefði skoðað leikskólakrakkana með sér, og Ragn-
heiður Hrönn Stefánsdóttir, sem nú starfaði hjá ís-
lenskri erfðagreiningu, hefði gert grannskólakönn-
unina undir sinni leiðsögn.
Karl kom fyrst til Keldna árið 1979 og rannsak-
aði faraldsfræði riðu til 1981. Athugaði hann aðal-
lega útbreiðslu riðu milli hjarða á Austfjörðum.
Hann lærði líffræði á íslandi og gerði framhalds-
verkefni um villimink. 1981 fór hann í doktorsnám
til Þýskalands, þar sem hann skoðaði atferli stein-
marða. Veiddi hann dýrin, merkti þau með radíó-
sendum og fylgdist með félagskerfi, atferlissam-
skiptum kynja, hvolpauppeldi og fleiru. Árið 1986
hóf hann rannsóknir á villiminkum við Náttúru-
fræðistofnun íslands, en árið 1987 færði hann sig
um set til Keldna, þar sem hann hefur síðan stund-
að sníkjudýra- og dýrafræðirannsóknir.
/
Ahrif hitastigs á
ónæmiskerfi þorsks
BERGLJÓT Magnadóttir dýrafræðingur sagði að
verið væri að ljúka þriggja ára verkefni þar sem
skoðuð hefðu verið mismunandi áhrif hitastigs á
Hálf öld er í haust liðin frá því að Tilraunastöð Háskólans í
meinafræði að Keldum tók til starfa. Tildrög stofnunar
hennar voru þau að skæðir sauðfjársjúkdómar höfðu borist
til landsins og valdið bændum þungum búsifjum. I upphafi
störfuðu þar átta manns, en nú eru um 60 manns í starfsliði
-----------------------------------------------r .......
Keldna og margvíslegar rannsóknir stundaðar. A sunnudag
verður opið hús á Keldum og af því tilefni var forvitnast um
nokkur verkefni, sem nú er unnið að á Keldum.
Ragnheiður Hrönn Stefánsdóttir og Karl Skírnisson.
Sigurbjörg
Þorsteinsdóttir
hina ýmsu þætti ónæmiskerfis þorsks.
Sýni hefðu verið tekin úr þorski á
ýmsum aldursskeiðum við mismun-
andi umhverfisaðstæður.
„Síðan hafa verið ýmis hliðarverk-
efni þar sem við höfum sérstaklega
verið að skoða hið framubundna
ónæmiskerfi í þorski og byggingu
mótefnisins og fleira, sem hefur tengst
verkefninu," sagði hún. „Við höfum
líka gert bóluefnistilraunir á þorski.“
Hún sagði að nú yrði lögð meiri
áhersla á áhrif ýmissa sýkla, sérstak-
lega á ónæmiskerfið.
„Þorskurinn er nefnilega óvenjuleg-
ur að því leyti að hann virðist ekki
mynda sérhæft mótefnasvar, en
myndar samt vörn,“ sagði hún. „Við
höldum að þessi vörn hljóti annaðhvort að vera
fólgin í hinu frumubundna varnarkerfi eða ósér-
virkum varnarþáttum, til dæmis í slími, sem taka á
móti sýklum.“
Með rannsóknunum hefur verið sýnt fram á að
ósérvirka kerfið er virkara í köldum sjó en hlýjum.
Bergljót sagði að það þyrfti þó ekki að hafa í för
með sér að þorskurinn væri sérstaklega veikur fyrir
þegar hitastig sjávar væri í hærra lagi eins og nú.
Bergljót hefur starfað á Keldum í 26 ár. Hún
lærði dýrafræði í háskólanum í Belfast á Norður-
írlandi. Stundaði hún þar rafeindasmásjárgrein-
ingu á framum og snerist mastersverkefni hennar
þar um garnaveiki í sauðfé á Islandi. Rannsóknir á
fiski hefur hún stundað frá árinu 1985.
Unnið að endurbótum
clostridium-bóluefnis
VALA Friðriksdóttir líffræðingur vinnur að endur-
bótum á clostridium-bóluefni. „Það bóluefni, sem
nú er notað, er framleitt þannig að bakterían er
ræktuð upp og drepin, sagði hún. Síðan eru óvirk
eiturprótein hennar síuð frá og þannig er bóluefnið
fengið. Eiturpróteinin eru sjúkdómsvaldur en ekki
bakterían sjálf.“
Hver bakteríustofn framleiðir nokkur mismun-
andi eiturprótein og hugmyndin með erfðatækni-
bóluefni er að geta betur stjórnað magni og hlut-
falli hvers eiturpróteins fyrir sig í bóluefninu. Beta-
eiturprótein er það fyrsta af eiturpróteinunum,
Vala Friðriksdóttir
Ástríður Pálsdóttir, Stefanía Þorgeirsdóttir og Hafrún
Eva Arnardóttir.
sem tekið hefur verið fyrir, en önnur
gætu fylgt í kjölfarið.
Genið fyrir þetta eiturprótein ein-
angraði Valgerður Steinþórsdóttir,
fyrrverandi starfsmaður Keldna. Hún
framleiddi það og fann síðan rétta um-
hverfið til að setja genið inn í.
„Valgerður gerði mismunandi
breytingar á erfðaefninu á þessu eitur-
próteini og það er okkar að mæla
framleiðslu á mismunandi breyttum
afbrigðum og kanna eitui'virkni þeirra
og leita að breyttu eiturpróteini, sem
hugsanlega væri hægt að nota í bólu-
efni,“ sagði Vala. „Þessar breytingar
miða að því að draga úr eiturvirkni
próteinsins. Ætlunin er að ná fram
bóluefni, sem er ekki eitrað, en gefur
góða vöm.“
Vala hefur verið á Keldum frá 1992 og hafði ver-
ið þar áður en hún fór í framhaldsnám. Hún tók
doktorspróf í ónæmisfræði við dýralæknaskólann í
Ósló. Þar rannsakaði hún smit í sauðfé af völdum
sýkils, sem berst með biti áttfætlumaura. Hún
sagði að athygli beindist nú mjög að sjúkdómum í
liðum og miðtaugakerfi fólks, sem byggi á svæðum
þar sem mikið væri um þessa maura.
Áhersla á að uppræta
riðu og garnaveiki
SIGURÐUR Sigurðarson dýralæknir vinnur við
greiningar á dýrasjúkdómum í bæði húsdýrum og
villtum dýrum á vegum embættis yfirdýralæknis.
Þessi greining hefur farið fram á Keldum frá stofn-
un, en áður sá Rannsóknastofa Háskólans undir
stjórn Níelsar Dungals um slíkar greiningar. Nú er
mest áhersla lögð á að uppræta tvo langvinna,
smitandi sjúkdóma, riðu og garnaveiki.
Riða varð útbreidd upp úr 1970 og sagði Sigurð-
ur að gi-unur hefði vaknað um að ein smitleiðin
væri í heyi. „í framhaldi af því fóram við að huga
að því hvort heymaurar gætu geymt smitið og höf-
um verið að vinna að því í nokkur ár,“ sagði hann.
„Það myndi útskýra sumt í sambandi við út-
breiðslu, sérstaklega þegar veikin er að koma upp
aftur eftir að fé hefur verið skorið niður, verið fjár-
leysi í tvö ár og veikin kemur upp aftur í nýju fé.“
Hann sagði að þrjú riðutilfelli hefðu komið upp á
þessu ári og þróunin væri í rétta átt. 1986 hefði ver-
ið riða á yfir 100 bæjum, en nú hefði tíðnin dottið
niður og tilfelli verið fimm til tíu undanfarin ár. I
tíu ár hefði ekki komið upp riða á nýju svæði.
Garnaveiki fer í öll jórturdýr. Sigurður sagði að
mikilvægt atriði væri að hún smitaðist greiðlega
milli tegunda og erlendis væri farið að ýja að því að
veikin kynni að vera varasöm fyi'ir fólk, en engin
dæmi þess væra hér á landi.
„Veikin breiddist mikið út, en hægt var að ná
tökum á henni með bóluefni, sem sett var saman á
Keldum,“ sagði hann. „Það er verið að sprauta öll
ásetningslömb á þessum sýktu svæðum og gerir út-
slagið hvort sprautað er snemma eða seint, helst í
september áður en lömb era tekin á hús. Það þarf
að taka ásetningslömbin, skilja þau frá hópnum og
setja á hreint land vegna
þess að í hópum era smit-
berar, sem geta sýkt
lömbin þegar þau hafa
ekki lengur vörnina frá
móðurinni. Þetta hefur
tekist nokkuð vel og veik-
in hefur ekki breiðst út til
nýrra svæða um nokkurt
skeið.“
Hann sagði að á næstu
áram kæmi til greina að
hætta að bólusetja á
nokkrum nýjum svæðum,
en til þess yrðu menn að
standa vel saman og bólu-
setja snemma um leið og
ástundað væri hreinlæti í
hirðingu á fénu, sérstaklega lömbunum.“
Sigurður byrjaði á Keldum meðan hann var enn í
námi 1963. Hann fór í framhaldsnám í meinafræði í
London. Samfellt hefur hann verið á Keldum frá
1968, eftir að hann útski'ifaðist sem dýralæknir.
Tilraunir með að bólusetja
fisk með erfðaefni
BJARNHEIÐUR Rristín Guðmundsdóttir líffræð-
ingur hefur unnið að skilgreiningu sýkingarmáttar
bakteríustofna tegundarinnar aeromonas salmon-
icida, sem valda kýlaveiki og skyldum sjúkdómum í
laxi og öðrum fisktegundum.
„Enn fremur snýst verkefnið um að skilgreina og
einangi'a efni, sem bakterían framleiðir og geta
vakið verndandi ónæmissvar í fiski og þróa bóluefni
með öfluga virkni gegn kýlaveikibróður í laxi,“
sagði hún. „Ef fiskur fær kýlaveiki er það alvarlegt,
þótt það fari eftir ástandi fisksins hversu skaðleg
hún er. Fiskurinn getur verið smitberi án einkenna,
en síðan blossa upp faraldrar þar sem einkennin
era mikil. Streita er t.d. mjög tengd því hvort fisk-
ur er næmur fyrir sjúkdómnum.“
Á síðasta ári varði Bjarnheiður doktorsritgerð
við læknadeild Háskóla Islands og byggðist ritgerð
hennar á þessum rannsóknum. Guðmundur Ge-
orgsson, forstöðumaður á Keldum, var leiðbeinandi
hennar, en rannsóknirnar voru unnar í samstarfi
við ýmsa núverandi og fyri'verandi starfsmenn
stofnunarinnar.
„Nú er verið að halda þessu verkefni áfram með
því að einangra gen, sem tjáir mótefnavaka, er get-
uð vakið verndandi ónæmissvar í fiski,“ sagði hún.
„Algengasta og árangursríkasta aðferðin nú er að
sprauta hvern fisk með bóluefninu og hjálparefnum
er þá bætt í bóluefnið."
Hún sagði að nýjustu fiskabóluefnin væra DNA-
bóluefni, sem reynar væru enn á tilraunastigi.
Erfðaefni úr viðkomandi sýkli væri skotið inn í
vöðva fisksins þar sem það tjáði ákveðinn mótefna-
vaka.
Rannsaka samband visnu- og
mæðiveira við hýsilinn
VALGERÐUR Andrésdóttir sameindaerfðafræð-
ingur hefur rannsakað samband visnu- og mæði-
veira við hýsilinn og hvernig þeim er stjórnað.
Morgunblaðið/Ásdís
Bergljót Magnadóttir
„Við notum veiru, sem var klónuð á Keldum, til
að rannsaka hvernig sambandi hennar við frumuna
er háttað, hvernig hún sýkir frumuna og hvaða gen
hún þarf að hafa til að geta vaxið í ákveðnum ,
frumugerðum," sagði Valgerður.
Hún sagði að rannsóknirnar hefðu leitt í ljós að
stökkbreytingar í hylkispróteini gerðu að verkum
að þær gætu ekki vaxið í svokölluðum hnapp-
kjamaoddfrumum, sem era hluti af hvítu blóðkorn-
unum.
„Kjarni málsins er sá að þessar veirur era mjög
skyldar eyðniveirunni og rannsóknir á visnu geta
gefið upplýsingar um hana,“ sagði hún. „Annað-
hvort er þá hægt að yfirfæra beint eins og til dæm-
is á við um stökkbreytinguna, sem við höfum fundið
í hylkispróteininu og á líkast til einnig við um HIV,
eða þá að það, sem er ólíkt með veiranum, getur
gefið upplýsingar."
Valgerður hefur unnið á Keldum í 12 ár með
tveggja ára hléi er hún vann við sambærilega rann-
sóknarstofnun í Kaupmannahöfn. Hún lærði líf-
fræði í Háskóla íslands og lauk doktorsprófi í sam- ,,
eindaerfðafræði frá Edinborgarháskóla.
Próar bóluefni sem gæti nýst
gegn eyðniveirunni
HELGA María Carlsdóttir, doktor í sameindalíf-
fræði, er að þróa DNA-bóluefni gegn visnu. „DNA-
bóluefni er tiltölulega nýtt hugtak,“ sagði Helga
María. „Það kom fýrst fram fyrir nokkrum árum.
Eg klóna gen úr visnuveirunni inn í svokallaðar
genatjáningaferjur, sem er komið inn í frumurnar, í
mínu tilfelli kindafrumur í rækt. Þannig athuga ég
tjáninguna og ef hún er góð verður DNA-ferjan ^
notað til að bólusetja kindur.“
Hún sagði að þetta gæti verið sniðug aðferð, sér-
staklega gegn innanfrumusýklum. Hefðbundnu
bóluefnin framkölluðu oft aðeins mótefnasvar, en
þetta væri talið betra til að örva frumubundið
ónæmi og virkja T-drápsfrumur, sem taldar væru
virkari til að ráða niðurlögum innanfrumusýkla.
„Visnuveiran er náskyld eyðniveirunni og hefur
aldrei tekist að framleiða bóluefni gegn þeim eða
neinni lentiveiru,“ sagði hún. „Ef þetta tekst hjá
mér mætti nota það sem módel til að byggja upp
bóluefni gegn öðram lentiveiram. Það er verið að
prófa DNA-bóluefni víða núorðið og virðist ganga
betur gegn veirum en bakteríum."
Helga María kom til starfa á Keldum í júní í
fyrra og hafði þá nýlokið doktorsprófi við Virginíu-
háskóla í Charlottesville í Bandaríkjunum. I dokt-
orsverkefni sínu athugaði hún pökkunarraðir í
erfðaefni eyðniveirannar. ♦
Tilraunir með að nota erfða-
efnið beint sem bóluefni
SIGURBJÖRG Þorsteinsdóttfr rannsakar ónæmis-
svörun í mæði/visnusýktum kindum. Hún kannar
bæði mótefnasvörun og frumubundið ónæmi.
„Mæði/visnuveiran er lentiveira í kindum og ná-
skyld eyðniveirunni,“ sagði Sigurbjörg. „Hún sýkir
framur ónæmiskerfisins eins og aðrar lentiveirar.
Ónæmiskerfið getur ekki losað skepnuna við
veiruna og sjúkdómurinn dregur oftast til dauða.
Það hefur komið í ljós að í lentiveirusjúkdómum í
ýmsum dýrum gera ákveðnir þættir ónæmissvör-
unar illt verra þannig að sterk svöran eykur á sjúk-
dóminn. Því er afar áríðandi að rannsaka þetta ferii
veirunnar og samskipti hennar við ónæmiskerfið, ,
bæði með tilliti til sjúkdómsins og þá sérstaklega til
bóluefnis. Þar sem ekki er hægt að gera tilraunir á
mönnum er nauðsynlegt að gera lentiveirutilraunir
á dýrum.“
Á Keldum eru notaðar tilraunakindur, sem sýkt-
ar eru með veirum, sem ýmist hafa verið ræktaðar
úr sýktum kindum eða eru erfðabreyttar.
„Þá hefur veiran verið klónuð og skipt um gen
eða hluta gena hennar eftir því hvað er verið að
skoða,“ sagði hún. „Síðan eru tekin blóðsýni úr
þessum kindum og fylgst með framgangi sjúk-
dómsins og ónæmissvöruninni.“
Hún sagði að bæði væru gerðar sýkingar- og
bóluefnistilraunir. Tilgangurinn væri að komast að
því hvaða hluti ónæmiskerfísins veitti vörn gegn
sjúkdómi og hvaða hluti ónæmiskerfisins gerði illt
verra, þannig að ekki sé hætt við að sjúkdómur
versni við bólusetningu.
Sigurbjörg hefur verið á Keldum frá árinu 1989
og kom þangað frá Svíþjóð þar sem hún hafði verið
í doktorsnámi í ónæmisfræði í sex og hálft ár. Hún
vann doktorsverkefni sitt við Karolinsku-stofnun-
ina í Stokkhólmi og snerist það um ónæmissvörun
gegn krabbameinsfrumum í mönnum. +