Morgunblaðið - 30.03.1999, Page 44

44 ÞRIÐJUDAGUR 30. MARZ 1999
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ
Um rann-
sóknir III
„Hérlendis hefur ekki aðeins skort á fræði-
lega hugsun, heldur hefur þekkingaröflun
einnig lengst aflegið í láginni. Islenskt
samfélag hefur raunar allt fram til þessa
dags þjáðst af einkennilegri hugmynda-
og þekkingarfælni. “
VIÐHORF
Eftir Þröst
Helgason
Þýski heimspekingur-
inn Max Horkheimer
(1895-1973), segir í
grein sinni „Hlutverk
heimspekinnar“ frá
1940 að heimspekin hafi leikið
mun stærra hlutverk í lífí Evr-
ópubúa en meðal Ameríku-
manna: „Landvinningar, að við-
bættum sérstökum sögulegum
aðstæðum, hafa haft það í för
með sér að ákveðnar deilur og
átök, sem hvað eftir annað
blossuðu upp vegna ríkjandi
samfélagshátta í Evrópu, gerðu
minna vart við
sig í Ameríku,
enda fór mest
orka manna
þar í að nema
land og sinna daglegum verkum.
011 hin helstu félagslegu vanda-
mál þar voru framan af leyst á
hagnýtan hátt og sú spenna, sem
við sérstakar sögulegar aðstæð-
ur hefur orðið driffjöður fræði-
legrar hugsunar, skipti þar yfír-
leitt sáralitlu máli.“ (Skirnir,
haust 1992.)
Þetta virðist svolítið einfölduð
og stereótýpísk mynd af Amer-
íku en hún gæti hins vegar átt
fyllilega við um ísland. Islend-
ingai- hafa ekki mátt vera að því
að velta fyrir sér fræðilegum eða
heimspekilegum spurningum því
að þeir hafa átt fullt í fangi með
lífsbaráttuna sjálfa, að byggja
landið, glíma við náttúruöflin,
draga björg í bú og svo framveg-
is. Með fræðilegri hugsun á
Horkheimer við hugsun um
grundvöll vísindalegrar starf-
semi. Ameríkumenn hafa verið
duglegir við að viða að sér stað-
reyndum um sjálfa sig og nán-
asta umhverfi, þróa hugmyndir
og hagnýta þær en þeir hafa
ekki velt sér upp úr grunnspurn-
ingum um ástæður og aðferðir
slíkrar starfsemi. Hérlendis hef-
ur ekki aðeins skort á fræðilega
hugsun, heldur hefur þekk-
ingaröflun einnig lengst af legið
í láginni. Islenskt samfélag hefur
raunar allt fram til þessa dags
þjáðst af einkennilegri hug-
mynda- og þekkingarfælni. Á
síðustu áratugum hefur þessi
fælni meðal annars birst í al-
mennu skeytingarleysi gagnvart
menntun og hvers konar iðkun
vísinda. Við sjáum þetta til
dæmis í tilviljunarkenndri
stjórnun og stefnumörkun í
skólamálum í gegnum tíðina,
sem er að koma niður á þjóðinni
nú þegar samkeppnishæfni sam-
félaga byggist meir og meir á
þekkingar- og menntunarstigi
þeirra. Við sjáum þetta í lágum
framlögum ríkisins til æðri
menntastofnana og rannsóknar-
starfsemi miðað við það sem
gerist í nágrannalöndunum. Við
sjáum þetta í stjórnun Lána-
sjóðs íslenskra námsmanna sem
lýtur hentistefnu stjómmála-
manna og virðist miða að því að
fækka námsmönnum og gera
þeim nemendum sem harðdræg-
astir eru eins erfitt fyrir og
mögulegt er. Við sjáum þetta í
klúðri á borð við fiskeldisævin-
týrið á síðasta áratug þar sem
ekkert vantaði nema þekking-
una. Og svo framvegis.
Eins og fram hefur komið í
fyrri greinum virðist viðhorfið til
rannsóknastarfsemi hafa verið
að breytast smámsaman. Ríkið
hefur aukið framlag sitt á und-
anfömum fímmtán árum þó að
enn sé langt í land. Mikilvægara
er sennilega að efnahagslegt
umhverfí hér á landi hefur
breyst og gert fyi-irtækjum og
fjáríestum kleift að taka þátt í
fjármögnun á rannsóknum. Að
þessu leyti hafa Islendingar ver-
ið að skríða út úr moldarkofun-
um nú allra síðustu ár.
Aftur á móti verður vart bætt
fyrir skammsýni undangenginna
kynslóða í stýringu menntamála
þjóðarinnar með einfóldum að-
gerðum. Hin margumrædda
TIMSS-könnun sýndi til að
mynda að íslensk grunnskóla-
börn standa erlendum jafnöldr-
um sínum langt að baki í stærð-
fræði- og raungreinakunnáttu á
sama tíma og vinnumarkaðurinn
öskrar á fólk af þeim sviðum.
Þegar er farið að bera á mann-
eklu í fögum eins og verkfræði,
tölvunarfræði og líffræði. Og
meðan nemendur koma illa und-
irbúnir í raungreinum úr skyldu-
náminu er lítil von til þess að
þeir sæki í að mennta sig frekar í
þeim greinum. Nýleg könnun
Verkfræðingafélags Islands
sýndi raunar að aðsókn að verk-
fræðideild Háskóla íslands stóð
nánast í stað á sama tíma og
nemendafjöldi við háskólann tvö-
faldaðist. Þessi könnun staðfesti
niðurstöður TIMSS-könnunar-
innar að því leyti að staða raun-
greinakennslu á neðri skólastig-
um er víða bág. Helsta orsök
vandans var talinn skortur á
hæfum kennurum í raungreinum
sem kemur til af lágum launum
kennara ásamt alltof lítilli
áherslu á raungreinar við Kenn-
araháskóla íslands (KHÍ).
Sömuleiðis var bent á að meiri-
hluti nemenda við KHÍ kæmi af
málabrautum menntaskólanna
og að hin mikla áhersla á upp-
eldis- og kennslufræði í menntun
kennara væri á kostnað þekking-
ar þeirra í kennslugreinum.
Þegar menntamál þjóðarinnar
eru skoðuð blasir þannig við
nánast óleysanlegur hnútur og
kannski ekki furða að stjórnvöld
hafi kinokað sér við að leysa
hann. Núverandi menntamála-
ráðherra hefur af nokkrum
krafti keyrt í gegn nýja aðal-
námskrá fyrir grunn- og fram-
haldsskólana. Lítið hefur hins
vegar verið hreyft við skipulagi
kennslu í KHÍ þrátt fyrir að vilji
sé fyrir því innan skólans. Svo
virðist sem ráðhen-a vilji fremur
leggja áherslu á sí- og endur-
menntun kennara en það liggur
þó í augum uppi að eitt og eitt
námskeið bætir ekki fyrir lélega
grunnmenntun þeirra. Sömuleið-
is má ljóst vera að ef hið opin-
bera getur ekki boðið sam-
keppnishæf laun á vinnumark-
aði, sem er sífellt að eflast og
styrkjast, þá fær það ekki gott
starfsfólk inn í menntastofnan-
imar - og á það jafnt við um
grunnskóla, framhaldsskóla sem
háskóla eins og komið hefur í
ljós.
Nýir tímar
í raungreinanámi
TILEFNI þessarar
greinar eru umræður
um raungreinanám á
undanförnum vikum.
Ýmsir hafa lýst
áhyggjum af stöðu
raungreina í íslensku
skólakerfí með hliðsjón
af nýrri skólastefnu og
nýjum aðalnámskrám
grurtn- og framhalds-
skóla. Þegar hefur ver-
ið brugðist við ýmsum
athugasemdum. Nú,
þegar vinnu við
námskrár beggja
skólastiga er að ljúka
og ákveðið hefur verið
að taki gildi á þessu ári,
er mikilvægt að varpa ljósi á hlut
þessara greina á grunn- og fram-
haldsskólastigi.
40-60% aukning
í grunnskóla
Með nýrri Aðalnámskrá grunn-
skóla, verða meðal annars lagðar
nýjar áherslur í kennslu raun-
greina. I nýrri skólastefnu mennta-
málaráðuneytisins, sem kynnt var í
ritinu Enn betri skóli, er lögð
áhersla á mikilvægi góðrar náttúru-
fræðikennslu í skólum. Þar sem
aukin áhersla á tilteknar náms-
greinar endurspeglast að vissu leyti
í stundafjölda greinanna var, við
lokafrágang skólastefnunnar,
ákveðið að fjölga tímum í náttúru-
fræði í grunnskólum úr 16-18 á viku
í 26 tíma á viku samtals í 1,—10.
bekk. Þessi fjölgun tíma jafngildir
um 40-60% aukningu á lágmarks-
kennslustundafjölda í náttúrufræði
í grunnskóla. Hlutur stærðfræði
eykst að sama skapi um 12%. Við
þetta bætist svo að samkvæmt nýrri
skólastefnu gefst skólum tækifæri
til að ráðstafa sjálfír mun hærra
hlutfalli kennslutímans en áður, um
30% heildarstunda í 9. og 10. bekk
en um tíunda hluta tímans í 1. til 8.
bekk. Við þetta eykst svigrúm skóla
og valfrelsi nemenda til muna. Til-
gangur hins aukna sveigjanleika er
einkum að auðvelda nemendum að
haga námi sínu með tilliti til áhuga-
sviða og framtíðaráforma. Þannig
geta nemendur, sem til að mynda
vilja leggja meiri áherslu á náttúru-
fræði en skylt er, bætt verulega við
skyldunám sitt í raungreinum í 9.
og 10. bekk. Af þessu er ljóst að
staða raungreinanáms í íslenskum
grunnskólum hefur verið stórbætt.
Þó er rétt að taka fram að tíma-
magnið eitt tryggir ekki góðan
námsárangur. Rann-
sóknir benda til að nýt-
ing þess tíma sem til
umráða er, viðhorf
kennarans til nemanda,
kennsluhættir, viðhorf
nemenda til námsins
og stuðningur foreldra
við börn sín vegi þungt
í bættum námsárangri.
Valfrelsi og dýpt á
bóknámsbrautum
Framhaldsskólalögin
sem sett voru árið 1996
gera ráð fyrir aukinni
sérhæfingu í námi á
bóknámsbrautum.
Nám á einstökum
brautum skal taka mið af loka-
markmiðum brautarinnar. Megin-
markmiðið með þessari skipan er
að auka þekkingu og færni nem-
enda á sérsviðum bóknámsbrauta,
það er í tungumálum á málabraut, í
félagsvísindum á félagsfræðibraut
Námskrá
Menntamálaráðuneytið,
segir Jónmundur
Guðmarsson, kýs að
treysta nemendum til
að taka skynsamlegar
ákvarðanir um námið
með hliðsjón af
áhugasviðum og
framtíðaráformum.
óg í raungreinum og stærðfræði á
náttúrufræðabraut. Krafa um sér-
hæfíngu og aukið vægi á einu sviði
leiðir augljóslega af sér að draga
þarf úr vægi annarra þátta á móti.
Námstíminn er takmarkaður en
sótt er á um aukinn hlut allra
námsgiæina. Hlutverk mennta-
málaráðuneytisins er að leiða þess-
ar umræður og móta umgjörð
framhaldsskólanámsins í ljósi laga
en einnig sjónarmiða um hvernig
efla megi skólastarf. Mótun nýrrar
skólastefnu og kynning hennar síð-
asta vetur var mikilvægur hluti
þeirrar viðleitni.
Tilgangurinn með námskrám er
að útfæra skólalöggjöfína. Ný aðal-
námskrá framhaldsskóla á því að
endurspegla ákvæði og anda lag-
anna. Nemendum, sem innritast á
náttúrufræðibraut, gefst þannig
kostur á að dýpka þekkingu sína á
stærðfræði og raungreinum umtals-
vert meira en nú er mögulegt. Á
mála- og félagsfræðibraut er lögð
megináhersla á aðrar greinar. Nem-
endur leggja þó jafnframt stund á
raungreinar og stærðfræði, ólíkt því
sem til að mynda er gert í Dan-
mörku þar sem hvorki raungreinar
né stærðfræði eru kenndar í skyldu-
námi á málabraut. Nemendur mála-
og félagsfræðibrauta eru ekki sér-
staklega knúnir til að taka fleiri ein-
ingar en 9 í raungreinum og 6 ein-
ingar í stærðfræði eða sem nemur
ástundun í 1-114 ár af fjögurra ára
námstíma bóknámsbrauta. Á hinn
bóginn er ekkert sem kemur í veg
fyrir, en raunar margt sem hvetur
til, að nemendur afli sér umtals-
verðrar menntunar í þessum grein-
um með því að nýta svigrúm á kjör-
sviði eða frjálst val. Með vali á
stærðfræði á sérsviði hverrar
brautar, svokölluðu kjörsviði, sem
nemandinn kýs sjálfur og með
frjálsu vali nemandans opnast mikl-
ir möguleikar á bitastæðu raun-
greinanámi á öllum bóknámsbraut-
um. Með nýi-ri skólastefnu og
námskrá verður það hins vegar í
valdi nemandans að ráðstafa vali
sínu með þessum hætti og leggja
þar með tilteknar áherslur í námi
sínu eða skóla, einkum bekkjaskóla,
að bjóða nemendum upp á tiltekna
námskosti. Til viðbótar má nefna að
nám í raungreinum og stærðfræði á
mála- og félagsfræðibraut er sér-
staklega sniðið að áherslum þeiri-a
brauta.
I mótun stefnunnar hefur
menntamálaráðuneytið kosið að
treysta nemendum til að taka skyn-
samlegar ákvarðanir um námið með
hliðsjón af áhugasviðum og framtíð-
aráformum og talið skyldu sína
einkum þá að gera kosti nemenda
skýra, margbreytilega og afdráttar-
lausa. Tel ég víst að þessi skipan
muni geta af sér bæði markvissara
og árangursríkara nám í framhalds-
skólum. Umræður um hlut ein-
stakra greina í menntun nemenda
verða seint leiddar til lykta. Hið
sama á hins vegar við hér og í
grunnskólanum. Einingamagnið eitt
tryggir ekki bættan árangur, það er
hvernig þeim er varið sem skiptir
mestu er til kastanna kemur. í þeim
efnum reynir ekki síst á skólana,
kennara og nemendur.
Höfundur er aðstoðarmaður
menntamálaráðherra.
Jónmundur
Guðniarsson
Lánasjóður
landbúnaðarins
í BLAÐINU Degi
18. mars sl. gat að líta
fréttastúf um að verið
væri að leita að hús-
næði fyrir Lánasjóð
landbúnaðarins (LL)
vegna flutnings á Sel-
foss. Talið er að hús-
næði finnist. Það er
fagnaðarefni vegna
starfsfólks. í tilefni
þessarar fréttar vil eg
varpa fram nokkrum
spurningum til stjórnar
LL.
1. Hvernig fór sú ít-
arlega úttekt fram á
staðsetningu sjóðsins
sem getið er um á þing-
skjali 1133 - 607. mál á 123. löggjaf-
arþingi 1998-1999?
2 Hver framkvæmdi þessa út-
tekt?
3. Hvaða atriði voru það sem setti
Selfoss fram yfír aðra landshluta,
t.d. Akureyri, annað en
að vera kjördæmi for-
manns LL?
3.1. Var það nægjan-
legt til að ákveða þessa
staðsetningu?
4. LL var boðið hús-
næði hér á Akureyri af
að m.k. tveimur aðil-
um, t.d. bréf Búnaðar-
sambands Eyjafjarðar
dags. 24.11. 1998.
Hvaða viðræður eða
kannanir fóru fram
varðandi þessi hús-
næðistilboð?
5. Hvenær svaraði
stjórn LL þessum hús-
næðistilboðum?
5.1. Getur verið að þeim hafí ekki
enn verið svarað?
6. Er það ekki hlutverk stjómar
LL að reka sjóðinn á sem hag-
kvæmastan hátt og þar hlýtur hús-
næðiskostnaður að koma inn í?
Ævarr
Hjartarson
Staðarval
Mér er kunnugt um að
atkvæði féllu í stjórn
LL þannig að 4 voru
með Selfossi, segir
Ævarr Hjartarson, og
eitt með Húsavík.
7. Getur verið að hraði snigilsins
sé búinn að ná tökum á formanni
stjómar LL?
8. Stjómarlaun í LL. Hver eru
þau?
Svar við spumingu 3 gildir sem
20%, aðrar spurningar vega jafnt.
Mér er kunnugt um að atkvæði
féllu í stjórn LL þannig að 4 vom
með Selfossi og eitt með Húsavík.
Þegar slíkur eindreginn vilji kemur
fram í stjórn hljóta rökin að vera
mjög sterk fyrir staðarvali. Hags-
munatengsl á milli formanns land-
búnaðarnefndar, formanns stjórnar
LL og 2. þingmanns Sunnlendinga
em þar léttvæg.
Höfundur er ráðunnutur.