Morgunblaðið - 30.03.1999, Qupperneq 50

50 ÞRIÐJUDAGUR 30. MARZ 1999
MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
Dómstólar og réttarfar
RETTARHÖLDIN í
fyrnefndum málum
fjölluðu um fleira en um
sekt og sakleysi sak-
borninga, þau snerust
um að sanna sakleysi
rannsóknaraðila. Ekki
bara harðrseði heldur
einnig gagnvart röng-
um sakagiftum.
Rökstuðningur
á beiðni um
endurupptöku
Það er ekkert óeðli-
legt við að mál séu skoð-
uð upp á nýtt. Ekki síst
þegar aðili hefur þurft
að þola dóm og hefur
setið hann af sér. Einnig
þegar það er viðurkennt út frá al-
mennri réttlætiskennd að aðili hafi
ekki notið nægilegar vemdar hag-
muna sinna. Almennur skilningur á
tilkomu falsjátninga hefur aukist og
ekki síst í málum þar sem þykir sann-
að að menn hafí verið beittir harð-
ræði. I íslensku réttarfari er svokallað
frjálst sönnunarmat, það er að segja
dómari hefur frjálsar hendur með að
meta hvað hann telur sannað. En það
er ekki þar með sagt að viðkomandi
hafi haft rétt fyrir sér. I opinbemm
málum takmarkast sönnunarreglur
við það sem ákæruvald telur sannað. I
bresku og bandarísku réttarfari era
sérstakar lagareglur, „law on
evidence“, en í íslenskum rétti er
þessu öðravísi farið. Efnisleg gögn
geta talist til huglægra atriða svo sem
sögulegar frásagnir af atburðum sem
eiga að hafa gerst. í flestum ná-
grannaríkjum telst efnisleg gögn,
„material evidence“, til áþreifanlegra
staðreynda, ummerki brota og þess
Sævar
Ciesielski
háttar. En það eru fleiri
hliðar á þessu máli.
Dómari sem ekki
þekkir staðreyndir máls
til fulls getur ekki neit-
að að dæma mál. Hann
verður að binda enda á
þrætur þó að hann
skorti fullnægjandi
upplýsingar. Þess
vegna er það ekkert
óeðlilegt að mál sé end-
urupptekið þegar máls-
atvik skýrast, eins og
þegar það er upplýsist
að ranglega var staðið
að rannsókn auk ann-
arra upplýsinga um at-
vik sem vora óljós í
lokadómi. Þetta gleym-
ist oft í umræðunni um endurupp-
töku dæmdra mála. Það stafai’ af
misskilningi af orðalaginu að binda
endi á þrætur.
Þór Vilhjálmsson fyrrum Hæsta-
réttardómari skilgreinir hugtakið í
kennsluhefti um réttai-far nr. I., út-
gáfa 1971, bls. 50, um sönnunar-
byrði: „Stundum fást alls engin
sönnunargögn, en oftast fást ein-
hver, en ófullnægjandi gögn. í hlið-
stæðum aðstæðum verða verkefni á
öðrum sviðum ekki leyst. Læknir
hefur ekki lyf, sem dugar á sjúkdóm.
Þá er sjúklingurinn ekki læknaður.
Verkfræðingur, sem ekki á kost á
neinni útreikningsaðferð, sem hæfir
því vandamáli, er fyrir honum liggur,
leysir það ekki. Dómar’i sem ekki
þekkir staðreyndii' máls til fulls, af
því að þær hafa ekki verið sannaðar,
getur ekki gengið frá og neitað að
dæma málið, nema í þeim tilvikum,
að málið er vanreifað af því að van-
rækt hafi verið að afla gagna, sem fá
Armannsfel! m.
Leggur grunn að go-dri framtíð
Funahöfða 19 í Sími 577 3700 ! www.armannsfeli.is
Aðalfundur Ármannsfells hf. verður haldinn á skrifstofu félagsins
að Funahöfða 19, 2. hæð, þriðjudaginn 13. apríl kl: 16:00
Aðalfundur
Dagskrá:
© Venjuleg aðalfundarstörf skv. 10. grein samþykkta félagsins.
© Tillaga um heimild stjórnar til kaupa á eigin hlutum
samkvæmt 2. og 3. mgr. 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög.
© Tillaga um að stjórn félagsins verði heimilt að ákveða að
hlutabréf í félaginu skuli gefin út með rafrænum hætti.
(Breyting á 4. gr. samþykkta félagsins)
© Önnur mál, löglega upp borin.
Ársreikningur félagsins fyrir árið 1998 liggur frammi á skrifstofu félagsins.

BILSTOLAR
Gæði - Öryggi - Frábær hönnun
á góðu verði
Lokaö íaugardaginn 3. apríl
má, eða með öllu sé ógerlegt að átta
sig á málavöxtum. Hér er því dómar-
inn í sérstakri aðstöðu, sem er ólík
aðstöðu læknisins og verkfræðings-
ins. Hann verður að binda endi á
þrætur, þó hann skorti fullnægjandi
upplýsingar."
Eins og Þór Vilhjálmsson lýsir
þessu þá er ekkert til fyrirstöðu að
mál sé skoðað að nýju, því dómstólar
eru nauðbeygðir til að kveða upp
dóma. Það er að segja, það er ekki
hægt að hlaupa frá málum. Einnig
verður að hafa í huga að reglur um
sönnunarfærslu geta talist óþarfar
þar sem frjálst sönnunarmat er við-
urkennt. Það gefur einnig tilefni til
að ætla megi að sönnunargögn sem
lögð eru fram í máli geta verið rang-
lega metin. Mér finnst afstaða
Hæstaréttar vera á þá lund að ekki
megi hrófla við dómum sem hafa
verið afgreíddir í lokadómi, þó allt
bendi til þess að þeir hafi verið rök-
studdir með hæpnum forsendum. I
úrlausn Hæstaréttar 15. júlí 1997 er
oftlega vísað í dóm Hæstaréttar
1980; að afstaða hafi verið tekin til
ýmissa atriða án þess að gera grein
fyrir hver sú afstaða hafi verið. Þeg-
ar betur er að gáð þá finnst ekki
þessi afstaða og því ekki hægt að
telja þetta annað en beinan útúr-
snúning.
Verjendur í Geii'finns- og Guð-
mundarmálum kröfðust sýknudóma
yfir skjólstæðingum sínum í héraði
og Hæstarétti. Sönnunarbyrðin
hvíldi á játningum. Þótt ný gögn hafi
komið fram, hvernig staðið var að
rannsókn, þá taldi Hæstiréttur að
það hefði ekki breytt niðurstöðu
dómsins 1980. Fangelsisdagbækur
m.a. sýna fram á hvernig yftrheyrsl-
um var háttað. Ef hliðsjón er höfð af
því að meðal viðurkenndra grund-
vallarreglna í opinberu réttarfari er
reglan um að ekki skuli byggja sak-
fellingu í sakamáli á játningum, sem
Dómsmál
Mér fínnst afstaða
Hæstaréttar vera á
þá lund, segir Sævar
Ciesielski, að ekki megi
hrófla við dómum sem
hafa verið afgreiddir í
lokadómi, þótt allt bendi
til þess að þeir hafi
verið rökstuddir með
hæpnum forsendum.
aflað er með ólögmætum hætti hefði
mátt búast við annari niðurstöðu.
Yfirhylining
Réttarhöldin í fyrrnefndum mál-
um fjölluðu um fleira en sekt og sak-
leysi sakborninga, þau snerust um
að sanna sakleysi rannsóknai’aðila.
Ekki bara harðræðið heldur einnig
gagnvart röngum sakagiftum, gegn
fjórum öðrum aðilum málsins. í fjöl-
miðlum var rekinn harður áróður
fyiTr því að rétt niðurstaða fengist.
Ekki vegna Geirfinns og Guðmund-
armála, heldur vegna rangi’a sakar-
gifta. Þýskur rannsóknaraðili var
fenginn til landsins, því rannsóknar-
aðilar höðu farið offari. Hans hlut-
verk var að sannfæra þjóðina með
fagmannlegum hætti hverjir væru
sekir í þessum málum. Vai- lögð
áheyrsla að ná fram játningum og
samrýma framburði. Þá fékkst skýr-
ing á því hver hafi borið sakir á
hvern. Þegar svo kallaðii’ fjórmenn-
ingar voru látnir lausir úr gæslu-
varðhaldi, „klúbbmenn", þá hefði átt
að fara fram sjálfstæð rannsókn á
því hvers vegna þessir aðilar voru
handteknir.
I þess stað voru rannsóknaraðilar
látnir rannsaka sjálfan sig, með að-
stoð hins þýska sérfræðings. Hald-
inn var blaðamannafundur á vegum
Sakadóms Reykjavíkur í febrúar
1977. Yfirlýsingar um að fjórir aðilar
hafi játað vera valdir að dauða Geir-
finns Einarssonar, og að hafa borið
sakir á saklausa aðila. Það hlaut að
skipta verulegu máli hvernig þessar
játningar voru tilkomnar. Hvai’f
Geirfinns átti að hafa borið að með
þeim hætti, að hann hafi farið á
stefnumót við menn vegna spíravið-
skipta. Það sjá það allir sem hafa
kynnt sér þessi mál, að það var tóm-
ur tilbúningur til að koma höggstað
á svo kallaða fjórmenninga. Geir-
finnur var aldrei í neinum spíramál-
um. Niðurstaðan hins þýska aðila
vai’ þessi: „Sævar ætlaði að kaupa
spíra en Geirfinnur ætlaði einnig að
kaupa spíra, misskilningm- kostaði
hann lífið.“ Hin fræga leirstytta var
talin aðalsönnunargagn málsins að
mati hins þýska sérfræðings og átti
að sanna að hún væri af einum sak-
borningi málsins þó að styttan líktist
honum ekkert. Nú hefur komið á
daginn að hún hafi verið gerð eftir
ljósmynd af einum fjórmenninganna
og mun þetta mál verða væntanlega
rannsakað á komanda sumri.
Afstaða Hæstaréttar 15. júlí 1997
og nú 18. mars 1999, er ekki óskiljan-
leg, þó að hún sé fáránleg, í því ljósi
að Sakadómur Reykjavíkur, sem
kvað upp dóma 1977 og bar jafnframt
ábyrgð á rannsókn málsins, hlaut að
láta hagsmuni sína ráða niðurstöðum.
Sönnunargögn um sýknu eða sekt
hafa hér ekkert að segja gagnvart
þeim gífurlegu hagsmunum sem voru
í veði. Ef þessir hagsmunir eru látnir
ráða þá er hægt að skilja hvers vegna
Hæstiréttur kemur ekki auga á þau
atriði sem aðrir sjá og ættu að koma
til álita vegna endurupptöku málsins.
Höfundur vinnur við
endurupptöku nuílsins.
Opið bréf til borgarstjóra
Klapparstíg 27 - Sími 552 2522
NÚ ER svo komið að
ég verð að skrifa þér
nokkrar línur og kýs að
birta bréfið í fjölmiðl-
um vegna þess að efni
þess á erindi við svo
marga. Tilefni þessa
bréfs eru þær ógöngur
sem málefni kennara í
Reykjavík era komin í.
Eftir síðustu kjara-
samninga (1997) þótti
ljóst að laun þau sem
kennurum stóðu til
boða voru ekki talin
nógu íysileg til að
halda úti eðlilegu
skólastarfi í landinu.
Strax að loknum samn-
ingum bragðust sveit-
arfélög víða á landinu við þessu
vandamáli á þann veg að bæta laun
kennara. Nú á vormánuðum er
staðan þannig að flest stærri sveit-
arfélög hafa gert nýja launasamn-
inga við kennara.
En snúum okkur þá að höfuðborg
landsins. Ég ætla að rifja upp sam-
skipti kennara við borgaiyfirvöld
undanfarna mánuði. Seinni hluta
árs 1998 kom hópur kennara úr
Reykjavík að máli við þig vegna
launamála. Þótti okkur sjálfgefið að
þú værir tilbúin til að gera a.m.k.
jafn vel við kennara í borginni og
önnur sveitarfélög gera. Reyndar
hafðir þú sagt það í fjölmiðlum að
engar launabætur umfram kjara-
samninga kæmu til greina. En við
töldum að þegar þú heyrðir rök
okkar þá brygðist þú við á sama
hátt og aðrir „borgarstjórar" á ís-
landi. Kennarahópurinn lagði fram
röksemdir sínar og beið svars. Og
svarið kom frá skrifstofu þinni:
Engar launahækkanir kæmu til
greina fyrir kennara í Reykjavík
nema að „kerfisbreyting" yrði gerð
á vinnutíma kennara.
A sama tíma voru launanefnd
sveitarfélaga og kennarafélögin
kölluð saman til að ræða um vinnu-
tíma kennara og hafa þær viðræður
María
Norðdahl
fengið vinnuheitið „til:
raunasamningur". í
síðustu kjarasamning-
um var gerð bókun
þess eðlis að á samn-
ingstímanum ætti að
ræða m.a. vinnutíma
kennara og ber að
fagna þessu framtaki.
En þetta snertir kenn-
ara í Reykjavík ekki
sérstaklega; þessi
vinna er unnin á vegum
heildarsamtaka okkar
og samtaka sveitarfé-
laga. Eftir standa kröf-
ur kennara í Reykja-
vík.
En þá gerast undar-
legir hlutir, Ingibjörg
Sólrún. Reykjavíkurborg kýs að
hafna öllum viðræðum um launamál
kennara í Reykjavík á meðan þessar
viðræður um „tilraunasamning" fara
fram. Önnur sveitarfélög hafa á sama
tíma gert samninga við kennara og
Kjaramál
Kennurum í Reykjavík
hefur verið haldið í
gíslingu í marga
mánuði, segir María
Norðdahl, á meðan við-
ræður fara fram um
tilraunasamning á milli
sveitarfélaga og KI.
þar hafa þessar viðræður ekki tafið
fyrir. Kennurum í Reykjavík, taktu
eftir, aðeins í Reykjavík, hefur verið
haldið í gíslingu í marga mánuði á
meðan viðræður fai’a fram um til-
raunasamning á milli sveitaifélaga
og KÍ. Kæra Ingibjörg Sólrún! Þú
hefur talað um að í Reykjavík eigi að
vera góðir skólar og ekki bara það,
heldur sé stefna R-listans sú að hér
verði bestu skólar í Evrópu. I
Reykjavík era flestir réttindakennar-
ar starfandi á landinu, margir með
langa háskólagöngu að baki; í dag
era þeir lægst launuðu kennararnir.
En geram okkur grein fyrir að með
áframhaldandi vanvirðingu við störf
kennarans, lítils metið vinnuft’amlag,
lftils metna menntun og ábyrgð þá
mun réttindakennuram fækka ört í
borginni og hvað verður þá um öll
faguryrðin varðandi góða skóla og
góða menntun? Það er göfugt að hafa
góða hugsjón, en hún dugir skammt
ef R-listinn kúvendir ekki afstöðu
sinni gagnvart kröfum kennara. Þá
er hætt við að margir kjósendur
verði fyrir vonbrigðum því óneitan-
lega lögðu margir traust sitt á listann
í kosningum einmitt vegna loforða
þeirra varðandi stefnu hans í
menntamálum.
Réttindalausum kennuram fjölgar
í Reykjavík og sumir skólar ná ekki
að fylla í kennarastöður fyrr en dag-
inn sem nemendur mæta að hausti
og þá verður að sjálfsögðu að taka
það sem býðst. Það sér hver maður
hvert stefnir og okkur er annai’a um
bömin okkai’ en svo að þið getið gjör-
samlega hundsað kröfur okkar og
ráðleggingar. Verkstjóri (kennari)
sem stjómai’ að meðaltali 25 einstak-
lingum á viðkvæmasta og frjóasta
æviskeiði þeirra á skilið gott betui’ en
það sem hann nú fær. í raun era laun
hans óskiljanleg miðað við það mat
sem lagt er á verkstjóm á almennum
vinnumarkaði. Ég efast ekki um að
þér finnist bömin okkar það dýr-
mætasta sem við eigum og það á R-
listinn að sýna í verki.
Að lokum, Ingibjörg Sólrún. Það
verða ekki ánægðir kennarar sem
koma til starfa í Reykjavíkurborg
að loknu páskaleyfi - verði ekki
komið raunhæft svar við launakröf-
um okkar.
Höfundur er grunnskólakennarí
í Reykjavík.