Morgunblaðið - 01.07.2000, Blaðsíða 24

24 LAUGARDAGUR 1. JÚLÍ 2000
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Konur
Magdalenu
Margrétar
Morgunblaðið/Þorkell
Eitt grafíkverka Mariu-Elisabeth Prigge.
MYNttLIST
Listasafn ASí /
Á s m ii n d a r s a I u r
MAGDALENA MARGRÉT
KJARTANSDÓTTIR
BLÖNDUÐ AÐFERÐ
Sýningin er opin alla daga
nema mánudaga frá 14 til 18.
KONUMYNDIR Magdalenu
Margrétar veita okkur innsýn í
hugarheim hennar þar sem kon-
urnar lifna við í minningum og
hugmyndum. Skáldskapur blandast
saman við veruleika og úr verður
eins konar töfraveröld þar sem
hversdagsleikinn umbreytist í goð-
sögn. Þrykktar með ýmsum aðferð-
um á strimla af japönskum pappír
virðast þessar konur vera næstum
því í fullri líkamsstærð, en það ger-
ir þær enn raunverulegri fyrir
áhorfandanum. Magdalena hefur
áður sýnt konumyndir af þessu
tagi og þar sem hver þeirra hefur
sína persónu og sitt sérstaka yfir-
bragð fjölgar í myndheiminum sem
þær byggja með hverri sýningu.
Sá hugarheimur sem myndirnar
opinbera einkennist kannski fyrst
og fremst af mótsagnakenndum
skilningi barnsins. Myndirnar
virka gjarnan einlægar og blátt
áfram - til dæmis eru sköp kvenn-
anna gjarnan ýkt en það minnir
einmitt á sakleysislegan áhuga
barnsins á kynferði. En þetta sak-
leysi á sér líka dekkri hlið og það
Námskeið
um þróun
sálmalaga
SMÁRI Ólason heldur tvö tveggja
daga námskeið á þjóðlagahátíðinni á
Siglufirði dagana 18.-23. júlí. Yfir-
skrift námskeið-
anna eru: Liggja
rætur rímnanna í
fomum sálma-
söng lands-
manna?
Smári Ólason
hefur um árabil
unnið að rann-
sóknum á íslensk-
um sálmalögum
og tengslum þeirra við þjóðlagaarf-
inn.
Á fyrra námskeiðinu mun Smári
lýsa rannsóknum sínum á tengslum
rímnasöngs og fomrar íslenskrar
kirkjutónlistar. Hann mun einnig
varpa fram þeirri kenningu að gald-
ur hafi verið galaður á sama hátt og
rímur vora kveðnar. Á síðara nám-
skeiðinu verður farið í þróun sálma-
laga frá 16. öld og því lýst hvernig
þau breyttust í þjóðlög. Sérstaklega
verður farið í breytinguna á þeim
lögum sem Hallgrímur Pétursson
gaf upp sem lagboða við Passíusálm-
ana. Sýndar verða mismunandi gerð-
ir af lögum sem skráðar hafa verið
eftir hljóðritunum, fyrst á áranum
1903-12, síðan 1946 og 1958 og svo
aðallega á tímabilinu 1960-74 og
hlustað á flutning þeirra. Gefið verð-
ur yfirlit yfir hvað til sé af hljóðrituð-
um sálmalögum úr munnlegri hefð,
en aðeins brot af þeim arfi hefur ver-
ið skráður niður og birtur á prenti. Á
námskeiðinu verða kennd og sungin
gömul íslensk þjóðlög við sálma og
„gömlu lögin“ verða sungin við er-
indi úr Passíusálmunum.
Námskeiðin á þjóðlagahátíðinni
era öllum opin.
er oft sterkur, dimmur undirtónn í
myndunum, eins og einhver óþekkt
en greinileg ógn. Þessi ógn kemur
fyrst og fremst innan frá.
Hún er óttinn við eigin eðli eða
óttinn við það að halda ekki alveg
sönsum, að takast ekki að átta sig í
veröldinni.
Konurnar sem Magdalena bygg-
ir myndir sína á vora sumar þekkt-
ar persónur, til dæmis Nína Sæ-
mundsdóttir, en flestar eru þó
líklega gleymdar, konur sem vora
utangarðs í lífinu en vöktu athygli
Magdalenu þegar hún var ung í
Kleppsholtinu. Þannig miða mynd-
irnar í senn að því að varðveita
minningar um þessar konur og að
varðveita sýn stúlkubarnsins á um-
hverfi sitt og fólk.
Eins og fyrr er afraksturinn sér-
staklega heillandi, aðlaðandi og ör-
lítið ógnvekjandi í senn. Frammi
fyrir þessum myndum verður hver
að líta í eigin barm og þær vekja
upp hjá áhorfandanum minningar
og hugrenningar úr hans eigin lífi
um leið og Magdalena opnar hon-
um sýn inn í sinn hugarheim.
MARIA-ELIS ABETH
PRIGGE GRAFÍK
Á neðri hæð og gangi Listasafns
ASI sýnir austurríska listakonan
Maria-Elisabeth Prigge grafík-
myndir sem margar hverjar eru
unnar eftir dvöl hennar hér á Is-
landi sem gestalistamaður í lista-
miðstöðinni Straumi árið 1997, en
Prigge hefur reyndar oftar komið
hingað. Þar er um að ræða heila
grafíkmöppu sem ber einfaldlega
nafnið Island og inniheldur myndir
sem listakonan segir að hafi sprott-
ið af upplifun hennar á íslensku
landslagi - hún lýsir því svo að
grafíkmyndir hennar „vaxi“ í
Konur Magdalenu Margrétar.
landslaginu. Prigge hefur áður
unnið sams konar möppu byggða á
reynslu sinni af landslaginu á ír-
landi.
Myndir hennar eiga þó lítið skylt
við hefðbundnar landslagsmyndir
heldur era þær frekar eins og af-
straksjónir út frá landslaginu, fom
og formsamsetningar sem leita á
hugann þegar maður ferðast gegn-
um landslagið.
Myndirnar eru djúpþrykk og all-
ar einlitar, svartar á hvítan pappír-
inn, og eru margar unnar með ka-
borandum-tækni sem Henry Goetz
þróaði í París árið 1960. Formin
eru oftast einföld og sterk, mark-
viss þótt þau geti stundum virst
frjálslega dregin, og tæknin sem
Prigge beitir veldur því að svarti
liturinn verður einstaklega djúpur
og heill.
Prigge vinnur af miklu öryggi og
treystir greinilega fullkomlega á
tjáningarmátt formanna sem hún
dregur, enda á hún mikinn feril að
baki og hefur sýnt víða og gefíð út
margar möppur með grafík sinni.
Það er því fengur að því að hún
skuli takast á við íslenskt landslag
og enn frekar að því að hún sýni
hér afraksturinn svo við fáum að
kynnast sýn hennar og myndum.
Jón Proppé
Fúgulist
á saxofón
TÖJVLIST
N o r r as n a h ií s i ð
KAMMERTÓNLEIKAR
Verk eftir Singelée, Lárus H.
Grímsson, Dubois, Norholm, Pi-
azzolla, Þorstein Hauksson og
Baeh. Saxofónakvartett Kaup-
mannahafnar (Henrik Sveidahl S,
Maret Petersen A, Torben Eng-
hoff T, Charlotte Andersson Bar.).
Fimmtudaginn 29. júní kl. 22.
FRJÓTT ímyndunaraf! virðist
ekki beinlínis hrjá nafngiftir ís-
lenzkra sumartónleikahátíða, sbr.
Bjartar nætur í júní á Héraði,
Bjartar sumarnætur í Hveragerði
og nú nýjast Bjartar nætur í
Norræna húsinu, fimm tónleika
röð á fimmtudagskvöldum fram í
ofanverðan ágúst sem hefjast kl.
22; að undangengnu norrænu
náttsnarli (ef menn vilja) kl. 20:30
í kaffiteríunni. En auðvitað er
fyrir öllu, ef músíkin er fín. Og
það var vissulega gaman að dag-
skrá „Copenhagen Saxophone
Quartet", eins og heitir opinber-
lega, á vel sóttum tónleikum hans
á fimmtudag, og ekki síður að
flutningnum.
Saxofónninn heitir í höfuð upp-
finningamanns síns belgíska,
Adolphe Sax, sem tók sér fyrir
hendur á fyrri hluta 19. aldar að
brúa bilið milli tréblásara og
málmblásara í frönskum her-
lúðrasveitum. Það tókst honum
með þvflíkri prýði, að enn í dag
getur oft verið erfitt að átta sig á
hvers konar blástur heyrist inn á
milli í nýrri sinfónískum verkum.
Maður spyr: Var þetta enskt
horn? Es-klarínett? Dempað
trompet? Unz maður áttar sig -
það var saxofónn!
Þess gætti líka í leik Dananna,
sérstaklega hjá sópran-saxofónin-
um, er t.a.m. var nær því að
hljóma eins og ástaróbó í Dolor-
oso-þætti Dubois-kvartettsins,
auk þess sem hópurinn á veik-
ustu og sléttustu tónum minnti
meir á sveit trompeta og básúna í
fjarska en á rámu tjáningartól
djassmeistara á við Getz, Webst-
er, Hawkins og Coltrane. Enda
mun hald sumra, að hefði ekki sú
„villimannamúsík“ komið til
skjalanna, hefði saxofónninn
áunnið sér fastan samastað í blás-
aradeild sinfóníuhljómsveita.
Margt fróðlegt kom fram í
stöku spjalli kynnisins, Eddu H.
Backman leikkonu, og málsvara
hópsins, Torbens Enghoff, milli
atriða. M.a. að fyrsta verk dag-
skrár, Saxofónakvartett eftir J.
B. Singalée (landa og vin A. Sax)
frá 1857, væri jafnframt fyrsta
tónsmíð sögunnar í þeirri nýju
grein, sem sérstaklega Frakkar
hafa sinnt, allt frá impressjóníska
skeiðinu og fram úr. Verkið var
fjórþætt; hugljúf afþreyingar-
blanda af Schumann og Rossini
og frábærlega flutt með m.a. fág-
aðri dýnamík í Adagio sostenuto
þættinum (II.)
Eftir Lárus Halldór Grímsson
var leikinn einþættur kvartett frá
1992, skemmtilega hress samsuða
úr latneskulituðum djassi, ný-
klassík og „fönki“ í ýmsum snún-
um hrynmynztram; glimrandi ná-
kvæmt leikin í virtúósu tempói,
sem að vísu gaf lítið ráðrúm til
dýnamískrar fínpússningar. Eftir
Pierre-Max Dubois (f. 1930) var
fluttur fjórþættur litríkur kvart-
ett, sem þrátt fyrir samningarár-
ið 1956 hljómaði meir í ætt við
síðimpressjónisma og nýklassík
millistríðsára, með andrúmsáhrif-
um frá torglífi, kjötkveðjusprelli
og spænsk-arabískri næturróm-
antík í Doloroso (II.), unz allt
sauð nánast upp úr í leifturhraða
lokaþættinum, sem var eins og
lýsing á hópeltingarleik í „slap-
stick“ gamankvikmynd.
„Impuls“ hét nýlegt verk sem
danski tónhöfundurinn Ib Npr-
holm samdi í sumarhúsi sínu í
Sámsey 1998 og tileinkaði hópn-
um; frábærlega vel skrifað verk í
furðuaðgengilegum nútímastíl,
þar sem verkkunnáttan og anda-
giftin skein úr hveiri hendingu.
Framan af í e.k. mótívískri sí-
skörun (líkast til ástæða heitis-
ins), en síðar tóku við fjölmörg
ólík ritháttartilbrigði, án þess þó
að riðla heildarmyndinni.
Eftir hlé kom verk eftir arg-
verska tangómeistarann Astor
Piazzolla (1921-90), sem skv.
Enghoff hefur lagzt á marga
málsmetandi hljómlistarmenn hin
seinni ár eins og Gidon Kremer
og Kronos-kvartettinn. „Night
Club“ var í fimm stuttum sam-
tengdum þáttum, HAHAH, þar
sem H gæti staðið fyrir „heitt“ og
A fyrir „angurvært"; víða krefj-
andi í samspili og blásturstækni,
en samt leikandi lipurlega flutt.
Þorsteinn Hauksson átti þar
næst verk á skrá, „Exhalatio" [=
útblástur?] frá 1996; stuttar
þéttriðnar fullyrðingar milli ör-
stuttra þagna, sem síðan leiddust
yfir í örveika dulúðuga liggjandi
klasahljóma með staccató regn-
dropaeffektum, er gengu á milli
stakra hljóðfæra. Það var þar
sem áðurnefndur endurómur af
„lúðrasveit úr fjarska" kom hvað
skýrastur fram, og verkið hljóm-
aði í senn svipmikið og heilstætt í
meðlifaðri túlkun kvartettsins,
þótt ívið tormeltara væri en fyrra
nútímaverkið eftir Norholm.
Síðust á skrá vora tvær fúgur
eða „contrapuncti" úr biblíu
pólýfónískra fræða eftir J. S.
Bach, „Die Kunst der Fuge“ eða
Fúgulistinni. Fyrst nr. 11 (= nr.
4 í niðurröðun Hans Gal), ein af
lengri fúgum bálksins og við „in-
versus" aðalstef, þ.e. á hvolfi.
Seinni fúgan var sú kunna tvö-
falda nr. 9 (m.a. úr söng Swingler
Singers fyrram) sem hefst á más-
andi aukastefi í áttundapörtum,
áður en aðalstefið birtist með
höfðingsbrag í hálfnótum „á rétt-
unni“.
Það er mikill vandi að móta
ægitign og raddfærslulipurð
þessarra meistaraverka sannfær-
andi með þykkróma hljóðfæra-
miðli sem saxofónkvartettinn er,
auk þess sem það er ekki lítil
spurning um smekk og innsæi að
ákvarða dýnamík milli radda og
kaflaskipta þegar hvorugt er
skráð af höfundi sjálfum. Enda
virtist ljóst, að Saxofónakvartett
Kaupmannahafnar ætti enn
sitthvað eftir í úttekt sinni á
þessum gimsteinum, sem endast
raunar flestum fram á lokadag.
En þó að ýmislegt hefði mátt
nostra betur við, t.a.m. með skýr-
ari afmörkun kaflaskila og ögn
meiri staccato-notkun, var fjörug-
ur flutningur þeirra félaga
áheyrilegur. Lék lítill vafi á, að
með frekari yfirlegu gæti saxo-
fónasveit í þessum gæðaflokki
lagt af mörkum verðuga hlið-
stæða við góðan strengjakvartett.
Ríkarður Ö. Pálsson